पारिवारिक तथा जनसांख्यिक विवरण

नेपालगन्ज उप-महानगरपालिका तराई क्षेत्रमा रहेकाले यहाँको हावापानी गर्मी महिनामा धेरै गर्मी र जाडो महिनामा अति नै चिसो हुने भएपनि यहाँको उर्वर माटो र समथर भूमिका कारण बसोबासका लागि उपयुक्त मानिएको छ । एयरपोर्ट, अस्पताल, उद्योग, टेलिफोन, विद्यालयको पहुँचका साथै यातायातको सुविधा लगायतका सेवा, सुविधा तथा अवसरको उपलब्धताका कारण उप-महानगरपालिका निकट रहेका जिल्लाहरु र पहाडी जिल्लाहरुबाट समेत नेपालगन्जमा बसाईँसराई गरी आउने गरेको पाइन्छ । सोही अनुरुप उप-महानगरपालिकाको बस्ती क्षेत्र, बजार क्षेत्रमा जनसंख्याको चाप बढ्ने क्रम देखिन्छ । यसका साथै विभिन्न स्थानहरूमा उप-महानगरपालिकाहरूले आफ्नो आन्तरिक यातायात मार्गहरू बनाई सार्वजनिक क्षेत्रहरूमा बजार व्यवस्थापन गर्ने कार्यका साथै व्यापारिक केन्द्रको रुपमा क्रमिक विकास भइरहेको छ ।

यहाँको आवास क्षेत्रहरूको व्यवस्थित तवरले विकास गर्न प्रत्येक बस्तीमा आवत जावत गर्न मोटर बाटो, खुल्ला क्षेत्रका प्रावधान, चारपाटे आकार मिलेका घडेरीहरू लगायत भौतिक तथा पूर्वाधारको निर्माण सहितको व्यवस्थित बस्तीको विकास गर्न जग्गा एकीकरण वा सेवा सुविधा जस्ता कार्यक्रमहरू संचालन गर्नुपर्दछ । यसरी जग्गा विकास कार्यक्रम संचालन गर्दा शहरी विस्तार क्षेत्र प्रस्तावना गरिएका क्षेत्रहरूलाई टेवा पुर्याउने हिसाबले प्राथमिकता दिनु पर्दछ । हाल यहाँ रहेका मुख्य बस्तीहरूको विवरण तलको तालिकामा समावेश गरिएको छ ।

नेपालगंज उप-महानगरपालिकामा घरपरिवारको विवरण देहाय बमोजिम रहेको छ :

उप-महानगरपालिकाको वडागत जनसंख्याको तुलनात्मक विश्लेषण गर्दा सबैभन्दा धेरै जनसंख्या वडा नं २० मा रहेको छ जसमा जम्मा जनसंख्या १४,७६७ रहेकोमा (पुरुष ७,२८२ जना र महिला ७,४८५ जना,) रहेका छन् । यस वडाको औषत परिवार आकार ४.५ र घरपरिवार संख्या ३,२९८ रहेको छ । त्यस्तै सबैभन्दा थोरै जनसंख्या वडा नं. ३ मा रहेको छ जसको जनसंख्या ३,३१३ (पुरुष १,७०० जना र महिला १,६१३ जना) रहेका छन् भने घरधुरी संख्या ५५६ र औषत परिवार संख्या ६.० रहेको छ । सबैभन्दा कम जनघनत्व वडा नं २३ मा रहेको छ जसको जनघनत्व ४७०.९१ व्यक्ति प्रति वर्ग कि.मि. रहेको छ भने सबैभन्दा बढी जनघनत्व वडा नं. ११ रहेको छ । जसको विस्तृत विवरण माथि तालिकामा उल्लेख गरिएको छ भने तालिकालाई तल स्तम्भ चित्रमा प्रस्तुत गरिएको छ ।

कुनै पनि स्थानको जनसंख्या, विकासको साधन र साध्य दुवैको रुपमा रहेको हुन्छ । विकासका लागि आवश्यक अन्य आर्थिक, भौतिक साधनहरूको परिचालन मानव श्रोतबाट नै हुने भएकाले विकास योजना तर्जुमा गर्दा यसको बनावटको विविध पक्षहरूको अध्ययन र विश्लेषण हुनु आवश्यक हुन्छ । नेपालमा जनसंख्याको विविध पक्षको तथ्याङ्क प्रत्येक १० वर्षमा हुने राष्ट्रिय जनगणनाको साथै उप-महानगरपालिकास्तरमा घरधुरी सर्वेक्षण मार्फत् समेत प्राप्त हुने गरेको छ । यहाँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८ बाट प्राप्त तथ्याङ्कका आधारमा जनसंख्याका विविध पक्षहरूको विश्लेषण गरिएको छ ।

माथिको तालिकामा नेपालगन्ज उप-महानगरपालिकाको जनसंख्याको विवरण प्रस्तुत गरिएको छ । राष्ट्रिय जनगणना, २०७८ को तथ्याङ्क अनुसार उप-महानगरपालिकाको जम्मा जनसंख्या १,६४,४४४ रहेको छ जसमध्ये पुरुष ५०.३२ प्रतिशत (८२,७५५ जना) र महिला ४९.६८ प्रतिशत (८१,६८९ जना) रहेका छन् । सोही अनुसार लैङ्गिक अनुपात (sex ratio) अर्थात् प्रति १०० महिलामा पुरुषको संख्या १०१.३० रहेको छ । जनघनत्व (प्रति वर्ग किलोमिटरमा रहेको जनसंख्या) १९१३.५ जना प्रति वर्ग किलोमिटर रहेको छ । यस उप-महानगरपालिकाको कुल जनसंख्या मध्ये २,६१२ जना अर्थात् १.६ प्रतिशत अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरू रहेका छन् । कुल ३४,५६५ घरपरिवार रहेको यस उप-महानगरपालिकामा प्रति परिवार औषत ४.८ जना सदस्य रहेको देखिन्छ ।

उप-महानगरपालिकामा रहेको कूल १,६४,४४४ जनसंख्या मध्ये ८२,७५५ पुरुष र ८१,६८९ जना महिलाको जनसंख्या रहेको छ । ० देखि १९ वर्ष उमेर समूह र ४० देखि ६४ वर्ष उमेर समूहको जनसंख्यामा पुरुषको बाहुल्यता रहेको छ भने बाँकी उमेर समूहमा महिलाको बाहुल्यता रहेको छ । यसरी उमेर समूह अनुसार हेर्दा १५ देखि ३९ वर्ष उमेर समूह भित्रका किशोरी र महिलाहरूको जनसंख्यामा र उमेर पुगेका महिलाहरूको शारीरिक, मानसिक, सामाजिक तथा आर्थिक मुद्दाहरूलाई सम्बोधन गर्ने खालको योजनाहरू निर्माण गर्नु जरुरी छ । प्रजनन स्वास्थ्य, यौन स्वास्थ्य, रजस्वला सम्बन्धी समस्याहरू, महिला मैत्री शौचालय, परामर्श केन्द्रहरू, महिला हिंसा, चेलीबेटी बेचविखन, घरेलु लैङ्गिक हिंसा, पाठेघर खस्ने समस्या, दाइजो प्रथा, बाल विवाह महिला सशक्तिकरण तथा अधिकार जस्ता विषयहरू आम महिलाका प्रमुख तथा संवेदनशील विषय भएकाले उप-महानगरपालिकाले यी विषयहरूको प्रभावकारी योजना निर्माण गरी कार्यान्वयन गर्नुपर्ने संकेत समग्र तथ्याङ्कले गर्दछ ।

युवा उमेरको (१५ वर्ष देखि ३९ वर्ष) जनसंख्या (७५,६४६) बढी हुन राम्रो भए तापनि उनीहरूको शिक्षा, स्वास्थ्य तथा मानव संशाधन विकासमा राज्यले व्यापक लगानी गर्नुपर्ने हुन्छ । युवा उमेर समूह धेरै हुनुलाई जनसंख्याको लाभांश भनिन्छ । अर्कोतर्फ युवाहरूलाई सही दिशातर्फ उन्मुख बनाउन र रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गरी राष्ट्र निर्माणमा सरिक बनाउनु समाज र राज्यको दायित्व हुन आउँछ । बालबालिका तथा शिशुहरूको संख्या कम हुनुले क्रमशः प्रजनन दर घट्दै गएको संकेत गर्दछ भने वृद्धवृद्धाहरूको तथा प्रौढहरूको संख्या कम हुनुले औषत आयु अन्य देशहरूको तुलनामा कम हुनु र प्रौढ अवस्थामा लाग्ने रोगका कारण पाका उमेरको जनसंख्याको मृत्युदर बढी हुनु भन्ने जनाउँछ । यद्यपी बढ्दो उमेरको संख्या कम हुनु स्वभाविक हो । उमेर अनुसारको जनसंख्याको विश्लेषण गर्दा प्रत्येक उमेर समूहका आवश्यकताहरू सम्बोधन गरी उनीहरूको उचित व्यवस्थापन गर्नु नै चुनौतीपूर्ण हुन्छ । बालबालिकाको पोषण र स्याहार तथा शिक्षा, युवालाई उचित रोजगारी र वृद्धहरूलाई आवश्यक सामाजिक सुरक्षा तथा स्वास्थ्य सेवा र स्याहार राज्यले निर्वाह गर्नुपर्ने दायित्वहरू भित्र आउँछन् ।

नीति निर्माण तथा योजना तर्जुमाको लागि बिभिन्न उमेर समूह अनुसारको जनसंख्या आवश्यक पर्दछ । एक वर्षमुनिका शिशुको संख्या खोप व्यवस्थापन, जन्मदर्ताको अभिलेख तुलना आदिको लागि उपयोगी हुन सक्छ । पाँच वर्ष मुनिका बालबालिकाको जनसंख्याले पूर्व प्राथमिक र प्राथमिक तहका सम्भाव्य संख्याको आकलन गर्न तथा त्यस उमेर भित्र दिनुपर्ने खोपका लागि आवश्यक पर्दछ । त्यस्तै १४ वर्ष र सो भन्दा मुनिको जनसंख्याले विद्यालय गइरहेका वा विद्यालय बाहिर रहेका जनसंख्या र परिवारमा आश्रित जनसंख्या बारे सूचना उपलब्ध हुन्छ । अठार वर्ष भन्दा मुनिको जनसंख्याले कुल बालबालिकाको जनसंख्या थाहा हुन्छ । पुरुष र महिलाको ६८ वर्ष भन्दा माथिको जनसंख्या सामाजिक सुरक्षा भत्ताको लागि आवश्यक बजेट व्यवस्थापनका लागि महत्वपूर्ण हुन्छ ।

नेपाल एक बहु-जाति, बहु-भाषा र बहु-साँस्कृतिक विशेषता बोकेको राष्ट्र हो । यस उप-महानगरपालिकामा पनि भाषिक विविधता रहेको देखिन्छ । उप-महानगरपालिकामा रहेका कुल १,६४,४४४ जनसंख्या मध्ये सबैभन्दा बढी ८०,७३८ अर्थात् ४९.१० प्रतिशतले अवधी भाषा बोल्ने गरेको पाइयो भने ५४,६८० अर्थात् ३३.२५ प्रतिशतले नेपाली र ९,९५७ अर्थात् ६.०५ प्रतिशतले उर्दु भाषा बोल्ने गरेको पाइयो । संविधानको धारा ३२ ले भाषा तथा संस्कृतिको हकलाई मौलिक हकको रुपमा स्थापित गरेको र धारा ३१ को शिक्षा सम्बन्धी हकको उपधारा ५ बमोजिम “नेपालमा बसोबास गर्ने प्रत्येक नेपाली समुदायलाई कानून बमोजिम आफ्नो मातृभाषामा शिक्षा पाउने र त्यसका लागि विद्यालय तथा शैक्षिक संस्था खोल्ने र संचालन गर्ने हक हुनेछ” भनी स्पष्ट किटान गरेको छ । आफ्नो मातृभाषामा पढ्न चाहने विद्यार्थीहरूलाई उप-महानगरपालिकाले विशेष व्यवस्था गर्न सक्ने प्रावधान रहेको छ । मातृभाषा अनुसारको विस्तृत विवरण तालिकामा उल्लेख गरिएको छ ।

दोस्रो भाषा सम्बन्धी विवरण देहाय तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।

पुर्खाको भाषा सम्बन्धी विवरण देहाय तालिकामा प्रष्ट पारिएको छ ।

उप-महानगरपालिकामा रहेका कुल १,६४,४४४ जनसंख्या मध्ये यहाँ बोलिने पुर्खाको भाषा अनुसार सबैभन्दा बढी ७६,९७७ अर्थात् ४६.८१ प्रतिशतले अवधि भाषा बोल्ने गरेका छन् भने ४५,९४४ अर्थात् २७.९४ प्रतिशतले नेपाली भाषा बोल्ने गरेको पाइयो । त्यसैगरी १६,६८० अर्थात् १०.१४ ले उर्दु भाषा, ८,६३६ अर्थात् ५.३० प्रतिशतले हिन्दी भाषा, ३,३५८ अर्थात् २.०४ प्रतिशतले मगर ढुट र २,६५१ अर्थात् १.६१ प्रतिशतले नेपाल भाषा (नेवारी) बोल्ने गरेको पाइयो ।

(क) आदिवासी: आदिवासी/जनजाती उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठान ऐन, २०५८ अनुसार आदिवासी जनजाती भन्नाले आफ्नो मातृभाषा र परम्परागत रीतिरिवाज, छुट्टै साँस्कृतिक पहिचान, छुट्टै सामाजिक संरचना र लिखित वा अलिखित इतिहास भएका ६१ जाति वा समुदायलाई बुझिन्छ । यस उप-महानगरपालिकाको कुल जनसंख्या १,६४,४४४ मध्ये २८.७३ प्रतिशत (४७,२४४ जना) जनसंख्या अवधी समुदायका रहेका छन् । यसैगरी उप-महानगरपालिकामा कुल जनसंख्याको ३.७ प्रतिशत मगर, ३.४ प्रतिशत थारु, ३.२७ प्रतिशत कुर्मी, २.७९ प्रतिशत यादव, २.६८ प्रतिशत बनियाँ र २.६७ प्रतिशत ब्राह्मण-तराई समुदायका व्यक्तिहरूको बसोबास रहेको पाउन सकिन्छ ।

(ख) उत्पीडित तथा सिमान्तकृत समुदाय: नेपालको संविधानको भाग ३४ अन्तर्गतको धारा ३०६ को (ड) मा सीमान्तकृत समुदाय भन्नाले राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक रुपले पछाडि पारिएका विभेद र उत्पीडन तथा भौगोलिक विकटताको कारणले सेवा सुविधाको उपभोग गर्न नसकेका वा त्यसबाट वञ्चित रहेका संघीय कानून बमोजिमको मानव विकासको स्तर भन्दा न्यून स्थितिमा रहेका समुदाय सम्झनु पर्दछ भनी उल्लेख गरेको छ । सामाजिक विभेदका रुपमा छुवाछुत जस्तो अमानवीय भेदभाव भोगिरहेको यो समुदायले राजनैतिक, आर्थिक र सामाजिक क्षेत्रमा समेत उपेक्षाको अनुभूत गर्नु परेको छ । यस समुदायका अधिकांश व्यक्तिहरू अदक्ष र अर्धदक्ष जनशक्ति कै रुपमा ज्याला, मजदुरी गरेर जीवनयापन गरिरहेको पाइन्छ ।

नेपालमा धार्मिक स्वतन्त्रता र विविधता रहेको छ । अझै विधिवत रुपमा नेपालको अन्तरिम संविधान २०६३, ले मिति २०६३ जेष्ठ ४ मा पुर्नस्थापित संसदको ऐतिहासिक घोषणाले नेपाललाई एक धर्म निरपेक्ष राष्ट्रको रुपमा घोषणा गर्‍यो । त्यस्तै नेपालको संविधान, २०७२ को प्रस्तावनामा नेपाललाई एक बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक, बहुसाँस्कृतिक तथा भौगोलिक विविधतायुक्त विशेषतालाई आत्मसात गरी विविधता विचको एकता, सामाजिक साँस्कृतिक ऐक्यबद्धता, सहिष्णुता र सद्भाबलाई संरक्षण एवं प्रवर्द्धन गर्दै, वर्गीय, जातीय, क्षेत्रीय, भाषिक, धार्मिक, लैङ्गिक विभेद र सबै प्रकारका जातीय छुवाछूतको अन्त्य गरी आर्थिक समानता, समृद्धि र सामाजिक न्याय सुनिश्चित गर्न समानुपातिक समावेशी र सहभागितामूलक सिद्धान्तका आधारमा समतामूलक समाजको निर्माण गर्ने संकल्प उल्लेख गरिएको छ । फलस्वरूप नेपालमा धार्मिक स्वतन्त्रता र सौहार्दता रहेको पाइन्छ ।

उप-महानगरपालिकामा विभिन्न समुदायका मानिसहरूको बसोबास रहेको हुनाले उनीहरूका आ-आफ्नै चाडपर्वहरू छन् । जस्तै: वडादशैं, तिहार, रामनवमी, महाशिवरात्री, हरितालिका, श्रीपञ्चमी, श्रीकृष्ण जन्माष्टमी, होली, चैते दशैं, साउने-माघे संक्रान्ति, मातातीर्थ औंसी, अक्षय तृतीया, हरिशयनी-हरिबोधनी एकादशी, नागपञ्चमी, रक्षाबन्धन (जनैपूर्णिमा), कुशे औंसी, वालाचतुर्दशी, कोजाग्रत पूर्णिमा, श्री स्वस्थानी पूर्णिमा, नयाँ वर्ष, सोह्रश्राद्ध, कुल-थानी पूजा, बुद्धजयन्ती, छठ पर्व, इद, ल्होसार आदि ।

उप-महानगरपालिकामा रहेका कुल १,६४,४४४ जनसंख्या मध्ये १,१३,०२८ अर्थात् ६८.७३ प्रतिशत जनसंख्याले हिन्दु धर्म मान्दछन् भने दोस्रोमा इस्लाम धर्म मान्नेको संख्या ४८,२५१ अर्थात् २९.३४ प्रतिशत रहेका छन् । त्यसैगरी ०.७० प्रतिशत बौद्ध मार्गी रहेका छन् भने क्रिश्चियन ०.८७ प्रतिशत रहेका छन् र ०.३० प्रतिशतले सिख धर्म मान्ने गरेका छन् । उप-महानगरपालिकामा धार्मिक विविधता रहे तापनि हिन्दु धर्मावलम्बीहरूको प्रधानता रहेको तथ्याङ्कले देखाउँछ । नेपालमा सदियौँ देखि रहि आएको धार्मिक सहिष्णुता यस उप-महानगरपालिकामा पनि कायमै रहेको देखिन्छ । विभिन्न धर्मावलम्बीहरूको विस्तृत विवरण तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।

उप-महानगरपालिकामा जातजातिको आधारमा जनसंख्याको विवरणलाई हेर्दा सबैभन्दा धेरै ४७,२४४ अर्थात् २८.७३ प्रतिशत मुसलमान, दोस्रोमा १९,८४६ अर्थात् १२.०७ प्रतिशत क्षेत्री, तेस्रोमा १०,२३७ अर्थात् ६.२३ प्रतिशत ब्राह्मण-पहाड रहेका छन् । त्यसैगरी उप-महानगरपालिकामा मगर, ठकुरी, थारु, कुर्मी, यादव, बनियाँ, ब्राह्मण तराई लगायतका जातजातिहरूको बसोबास रहेको छ ।

यसरी जातीय हिसाबले विविधतायुक्त समाजमा स्थानीयहरू सामाजिक सहिष्णुताका साथ बसेको पाइन्छ । आफ्नो छुट्टै भाषा, संस्कृति र रहनसहन भएका नेपालको सीमान्तकृत जाति लगायत उप-महानगरपालिकामा बसोबास गर्ने विभिन्न जातजातिको मौलिक संस्कृति, परम्परा, भाषा र रहनसहनलाई संरक्षण गरी उनीहरूको पहिचान कायम राख्ने कार्यक्रमहरूको निर्माण गर्नु आवश्यक छ । जसको विस्तृत विवरण तलको तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।

नोट: अन्यमा तामाङ, नेवार, विश्वकर्मा, राई, गुरुङ, परियार, याक्थुङ/लिम्बु, मिजार, तेली, चमार/हरिजन/राम, कोइरी, मुसहर, सन्यासी, धानुका, पासवान, मल्लाह, केवट, कठवाणिया, कलवार, कानु, कुमाल, घर्ती/भुजेल, हजाम/ठाकुर, शेर्पा, धोवी, टाटमा, लोहर, हलुवाई, माँझी, बराई, नुनिया, चेपाङ, सोनार, कोमार, सुनुवार, कहार, सन्थेल, मारवाडी, कायस्थ, राजपुत, वादी, कुन्दुक, लोध, बढाई, बंगाली, धिमाल, माली, धुनियाँ, भोटे, डोम, थकाली, कोरी, पञ्जाबी/सिख, मेचे, राजी, कुसवाडिया, देव, चिडीमार, रानाथारु, गोन्ड, कात्तिक, अन्य लगायतका जातजातिहरु बसोबास गर्दछन् ।

यस उप-महानगरपालिकामा घरधुरीको मुख्य व्यक्तिका रुपमा रहेका घरमूलीको वर्गीकरण देहायका तालिका तथा चित्रमा देखाइएको छ ।

उप-महानगरपालिकामा रहेका ३४,८०५ घरधुरी मध्ये २३,९७४ घरधुरीका मूली पुरुष रहेका छन् जुन कुल घरधुरीको ६८.८८ प्रतिशत हुन आउँछ भने १०,८३१ घरधुरीको मूली महिला रहेका छन् जुन कुल घरधुरीको ३१.१२ प्रतिशत हुन आउँछ । यसर्थ यस उप-महानगरपालिकामा पुरुष घरमूलीको संख्या अधिक रहेको देखिन्छ ।

घरमूलीको लिङ्ग अनुसार उमेरगत घरधुरी विवरण देहाय बमोजिम रहेको छ :

उप-महानगरपालिकामा रहेको कुल घरपरिवार संख्या ३४,५६५ मध्ये २५,७७३ अर्थात् ७४.५६ प्रतिशत घरपरिवारमा पुरुष घरमूली रहेका छन् भने ८,७९२ अर्थात् २५.४४ प्रतिशत घरपरिवारमा महिला घरमूली रहेका छन् ।

उप-महानगरपालिकामा रहेका १० देखि ६५ वर्ष माथि उमेर समूहका जम्मा जनसंख्या मध्ये प्राथमिक पेशाका कामदारहरु सबैभन्दा बढी २७,६३५ अर्थात् ४०.१८ प्रतिशत रहेका छन् । दोस्रोमा कृषि पेशालाई मुख्य पेशा बनाएका कामदारहरु १०,२५७ अर्थात् १४.९१ प्रतिशत रहेका छन् । जसको उमेर समूहगत विस्तृत विवरण तलको तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।

१० वर्ष वा सो भन्दा माथिका व्यक्तिले गणनाको समयदेखि अघिको १२ महिनासम्म आर्थिक काम गरेको अवधि (महिना) अनुसारको जनसंख्याको विस्तृत विवरण देहायको तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।

१०-१७ वर्ष उमेर समूहका बालबालिकाहरुको आर्थिक रुपमा सक्रिय र रोजगारीको अवस्था अनुसार बालबालिकाहरुको संख्या देहायको तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।

उप-महानगरपालिकामा रहेका १० देखि ७५ वर्ष माथि उमेर समूहका जम्मा जनसंख्या मध्ये ६ महिना भन्दा कम समय काम गर्नुको कारणहरुमा सबैभन्दा बढी विद्यार्थी भएको कारण अर्थात् २६,९७९ अर्थात् ३०.७८ प्रतिशत विद्यार्थी रहेका छन् । भने दोस्रोमा घरायसी कामका कारण २२,७०८ अर्थात् २५.९१ प्रतिशत रहेका छन् । जसको उमेर समूहगत विस्तृत विवरण तलको तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।

शरीरका अङ्गहरू र शारीरिक प्रणालीमा भएको समस्याका कारण भौतिक, सामाजिक, साँस्कृतिक वातावरणका साथै सञ्चार समेतबाट सिर्जना भएको अवरोध समेतले दैनिक क्रियाकलाप सामान्य रूपमा सञ्चालन गर्न एवं सामाजिक जीवनमा पूर्ण सहभागी हुन कठिनाइ हुने अवस्थालाई अपाङ्गता भनिन्छ। खासगरी व्यक्तिहरूमा अपाङ्गता हुने कारण आयोडिनयुक्त नुन प्रयोगको कमी, ग्रामिण क्षेत्रमा मुख नधुने समस्याका कारण उत्पन्न (Trachoma) रोग, दुर्घटना, जन्मजात, प्राकृतिक प्रकोप, कुपोषण, स्वास्थ्य उपचार नपाएर, द्वन्द्व वा युद्ध वा विष्फोटक पदार्थको प्रयोग आदि देखिएका छन्। जसलाई घटाउन प्रतिरोधात्मक र उपचारात्मक दुवै कार्यहरू गरिनुपर्दछ। अपाङ्गता भएका व्यक्ति तथा बालबालिकाहरूको हक, हित र अधिकारको संरक्षण एवं संवर्द्धन र विकास गर्न १९ वटा क्षेत्रलाई समेटी अपाङ्ग संरक्षण तथा कल्याण ऐन, २०३९ र अपाङ्गता सम्बन्धी कार्ययोजना, २०६३ तयार गरी कार्यान्वयनमा ल्याएको छ। त्यसैगरी २०६६ पुस १२ गते नेपालले अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको अधिकार सम्बन्धी संयुक्त राष्ट्र संघीय महासन्धि, २००६ लाई अनुमोदन गरेको छ ।

क) अपाङ्गताको किसिम अनुसार जनसंख्या विवरण

अपाङ्गता परिचयपत्र वितरण गर्नका लागि अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई अपाङ्गताका आधारमा शारीरिक अपाङ्गता, दृष्टिविहीन र न्यून दृष्टियुक्त, स्वरबोलाई सम्बन्धी अपाङ्गता, सुस्त श्रवण र बहिरा, श्रवण विहिनता, मानसिक अपाङ्गता बौद्धिक अपाङ्गता, बहुअपाङ्गता गरी सात किसिमले र गाम्भीर्यताका आधारमा तह क (रातो रङको परिचय पत्र), तह ख (निलो रङको परिचय पत्र), तह ग (पहेलो रङको परिचय पत्र) र तह घ (सेतो रङको परिचय पत्र) गरी चार तहमा विभक्त गरी परिचय पत्र वितरण गर्ने कार्य सुरु गरिएको छ ।

हालसम्म यो समुदायको सामाजिक आर्थिक अवस्थामा परिवर्तन ल्याउन केही सामान्य आयमूलक र सिपमूलक तालिमहरू सञ्चालन गरिएता पनि यिनीहरूको आत्मविश्वासलाई बढाउन र समुदायबाट हुने गरेको उपेक्षाबाट मुक्त राख्न स्थानीय स्रोतसाधन र निकायहरूमा यो समुदायको पहुँच पुर्‍याउन विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालनमा ल्याउनुपर्ने देखिन्छ। राष्ट्रिय जनगणना, २०७८ को तथ्याङ्क अनुसार उप-महानगरपालिकामा रहेको कूल जनसंख्या मध्ये २,६५८ जना अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरू रहेका छन् । जसमध्ये शारीरिक अपाङ्गता भएका १,०२५ जना, ४११ जना न्यून दृष्टियुक्त भएका व्यक्ति रहेका छन् । यसैगरी दृष्टिविहिन १८४ जना, बहिरोपना भएका १५४ जना, न्यून श्रवण शक्ति भएका ११३ जना, बहिरोपना र आँखा नदेख्ने ५३ जना, बोल्न नसक्ने १३० जना, मानसिक अपाङ्गता भएका १४४ जना, बौद्धिक अपाङ्गता भएका १०४ जना, अनुबंशीय रक्तश्राव भएका १९ जना, अटिजम भएका ३४ जना तथा बहुअपाङ्गता भएका २४१ जना र उल्लेख नभएको ४६ जना रहेका छन् । जसको विस्तृत विवरण निम्न अनुसार रहेको छ :-

नेपालगंज उप-महानगरपालिकाको कुल जनसंख्या १,६४,४४४ मध्ये १,५४,५७७ जना जनसंख्याको नेपालमा नै जन्म भएको पाइयो । यही उप-महानगरपालिकामा जन्म लिनेको संख्या ९,१७,४८० जना, बाँके जिल्लाकै अर्को पालिकामा जन्म लिनेको संख्या ६,२८९ रहेका छन् भने अर्को जिल्लामा जन्म लिनेको संख्या ३०,८०८ र विदेशमा जन्मेकाहरूको हाल बसोबास यसै पालिकामा रहेको संख्या ९,८३५ जना र जन्म स्थान नखुलेको ३२ जना रहेको छ ।

उप-महानगरपालिकामा पछिल्लो १२ महिनामा यस अघि बसोबास गरेको स्थानको आधारमा जम्मा जनसंख्या १,६४,४४४ मध्ये सबैभन्दा धेरै १,१६,७२६ अर्थात ७१.० प्रतिशत जनसंख्या यही पालिकामा, ८,४९९ अर्थात ५.२ प्रतिशत यही जिल्ला अन्तर्गतका अन्य स्थानीय तहहरुबाट आएर बसोबास गरिरहेका छन् । यसैगरी यहाँ अन्यत्र जिल्लाबाट बसाइँसराई गरी आउनेको संख्या २९,४२९ अर्थात १७.९ प्रतिशत रहेको छ भने विदेशबाट आउनेको संख्या ९,७९० तथा ६.० प्रतिशत रहेको छ ।

नागरिकले आफ्नो व्यक्तिगत अधिकार उपयोग गर्न कानुनी प्रक्रियाहरू पालना गर्नुपर्ने हुन्छ । नागरिकता, राहदानी, वा अन्य परिचयपत्र लिन, रोजगारी वा उद्यम गर्न, विदेश जान निश्चित कानूनी प्रक्रिया पुरा गर्नुपर्ने हुन्छ । यसका लागि सरकारले आधिकारिक प्रमाणपत्र उपलब्ध गराउँछ । जन्म, मृत्यु, बसाइँसराई विवाह र सम्बन्ध विच्छेद जस्ता घटना समयमा नै दर्ता गर्नुपर्ने हुन्छ । संविधानले नागरिकलाई विभिन्न अधिकारको प्रत्याभूत गरेको छ । त्यसको प्रस्थानविन्दु भनेकै व्यक्तिगत घटना दर्ता हो । ती व्यक्तिगत घटना दर्ताका आधारमा राष्ट्रिय तथ्याङ्क बनाउने यसको विश्वव्यापी मान्यता हो । कहाँ ? कति जन्मे ? कतिको मृत्यु भयो ? कतिले बसाइँसराई गरे ? कतिको सम्बन्ध विच्छेद भयो ? जस्ता कुराको जानकारी राज्यले पाउनुपर्छ । यसको आधारमा सरकारले सेवा प्रवाह सम्बन्धी नीति बनाउने हुँदा व्यक्तिगत घटना दर्ता समयमा नै गर्न जनचेतना अभिवृद्धि गर्नुपर्ने देखिन्छ ।

क) पाँच वर्ष वा सो भन्दा कम उमेरका बालबालिकाको जन्मदर्ता अनुसार जनसंख्याको विवरण

ख) पाँच वर्षमुनिका बालबालिकाको जन्मदर्ताको आधारमा वडागत विवरण

ग) विगत १२ महिनाको मृत्यु सम्बन्धी विवरण

यस उप-महानगरपालिकामा रहेका कुल १,६४,४४४ जनसंख्या मध्ये विगत १२ महिनामा १,०७७ जनाको मृत्यु भएको छ । जसमा ६१५ जना अर्थात् ५७.१० प्रतिशत पुरुष र ४६२ जना अर्थात् ४२.९० प्रतिशत महिलाको मृत्यु भएको দেখिन्छ । सबैभन्दा धेरै मृत्युको अभिलेख भएको ८० वर्ष देखि माथिको उमेर समूह रहेको छ, जसमा १५५ जनाको मृत्यु भएको देखिन्छ ।

घ) मृत्युको कारण अनुसार मृतकको संख्या

समाजमा पछाडि पारिएका तथा परेका ज्येष्ठ नागरिक, एकल महिला, अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई सामाजिक सुरक्षा भत्ताको नाममा राज्य कोषबाट सहयोग गर्ने अवधारणा कल्याणकारी राज्यको अवधारणा हो । वि.सं. २०५१ देखि ज्येष्ठ नागरिकलाई मासिक १०० रूपैयाँ भत्ता दिने नारा सहित शुरु गरिएको सामाजिक सुरक्षा भत्ता अहिले ज्येष्ठ नागरिकका साथसाथै एकल महिला, अपाङ्गता भएका र दलित ज्येष्ठ नागरिकलाई समेत प्रदान गरिदै आएको छ । यसले समाजमा पछाडि परेका अशक्तहरूलाई सम्मानपूर्वक बाँच्न प्रोत्साहन हुने विश्वास गरिएको छ ।

सामाजिक सुरक्षा ऐन, २०७५ अनुसार देहाय बमोजिमका नेपाली नागरिकलाई सामाजिक सुरक्षा भत्ता पाउने उल्लेख गरिएको छ । लाभग्राहीहरूको वडागत विवरण देहायको तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।

सामाजिक सुरक्षा भत्ताका प्रकार र मापदण्डहरु देहाय बमोजिम रहेका छन् :

१. ज्येष्ठ नागरिक भत्ता: दलित र एकल महिला ज्येष्ठ नागरिकले साठी वर्ष उमेर पूरा गरेपछि र अन्य ज्येष्ठ नागरिकले अठसठ्ठी वर्ष उमेर पूरा गरेपछि सामाजिक सुरक्षा भत्ताका रूपमा नेपाल सरकारले तोके बमोजिमको ज्येष्ठ नागरिक भत्ता पाउँछन् ।

२. विपन्न नागरिक भत्ता: आर्थिक रूपले विपन्न नागरिकले तोकिए बमोजिम सामाजिक सुरक्षा भत्ताको रूपमा नेपाल सरकारले तोकेको रकम विपन्न नागरिक भत्ता पाउँछन् ।

३. अशक्त र असहाय भत्ता: अशक्त र असहाय अवस्थामा रहेको नागरिकले तोकिए बमोजिम सामाजिक सुरक्षा भत्ताको रूपमा नेपाल सरकारले तोकेको रकम अशक्त र असहाय भत्ता पाउँछन् ।

४. असहाय एकल महिला भत्ता: विधवा महिलाहरू र नेपाल सरकारले राजपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी तोकेको भन्दा न्यून आय भएका र पालन पोषण तथा हेरचाह गर्ने परिवारको कुनै सदस्य नभएका वा त्यस्तो सदस्य भएपनि आर्थिक रूपले विपन्न अवस्थामा रहेका वा त्यस्तो सदस्यले पालनपोषण नगरेका अन्य एकल महिलाले समेत यस्तो भत्ता पाउँछन् ।

५. अपाङ्गता भत्ता: पूर्ण अशक्त अपाङ्गता र अति अशक्त अपाङ्गता भएको नागरिकले सामाजिक सुरक्षा भत्ताको रूपमा नेपाल सरकारले तोकेको अपाङ्गता भत्ता पाउँछन् ।

६. बाल पोषण भत्ता: अति विपन्न, लोपोन्मुख र नेपाल सरकारले तोकेका पाँच वर्ष उमेर पूरा नगरेका बालबालिकाले सामाजिक सुरक्षा भत्ताको रूपमा नेपाल सरकारले तोकेको बालपोषण भत्ता पाउँछन् ।

७. लोपोन्मुख जाति भत्ता: लोपोन्मुख जातिका नागरिकले नेपाल सरकारले तोकेको सामाजिक सुरक्षा भत्ता पाउँछन् ।

८. आफ्नो हेरचाह आफै गर्न नसक्नेलाई स्याहार भत्ता: आफ्नो हेरचाह आफै गर्न नसक्ने नागरिकले नेपाल सरकारले तोकेको सामाजिक सुरक्षा भत्ता पाउँछन् ।