नेपालगंज उप-महानगरपालिकाको वस्तुस्थिति विवरण
नेपालगंज उप-महानगरपालिकाको विस्तृत वस्तुस्थिति विवरण - भौगोलिक, जनसांख्यिक, आर्थिक, सामाजिक, र भौतिक पूर्वाधार सम्बन्धी तथ्याङ्क र विश्लेषण।
परिचय
पृष्ठभूमि, उद्देश्य, र कानूनी तथा नीतिगत आधारहरू
१.१ पृष्ठभूमि
नेपाली जनताको बलिदानपूर्ण लामो संघर्ष पश्चात नेपालमा संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक राज्य व्यवस्था कायम भएको छ । विश्वभर विभिन्न देशहरूमा सफल अभ्यासमा आएको यो व्यवस्था नेपालमा नौलो भएकाले यसमा अभ्यस्त हुन केही समय अवश्य लाग्नेछ। संघीय शासन प्रणालीको सवल पक्ष भनेको जनता केन्द्रित शासन हो । नेपालको संघीय प्रणाली अर्न्तगत राज्यको संरचनालाई तीन तहमा विभाजन गरिएको छ । संघीय अर्थात केन्द्रीय शासन, प्रादेशिक शासन बिचमा र तल्लो तहमा स्थानीय सरकार सरह नेपालको संविधानले स्थानीय तहहरूलाई स्थानीय स्वायत्त सरकारको रुपमा स्थापित गरेको छ । संविधानको अनुसूची ८ को क्र.सं. ६ मा स्थानीय तथ्याङ्क र अभिलेख संकलन सम्बन्धी सम्पूर्ण अधिकार स्थानीय सरकारलाई भएको उल्लेख छ भने स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ को दफा ११ (२) को घ मा माथि उल्लेखित विषयलाई थप विस्तार गरिएको छ ।
तसर्थ नेपालको संविधान तथा स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ ले प्रदान गरेको अधिकार प्रयोग गरी संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालयले तयार पारेको गाउँ/नगर वस्तुगत विवरण तयारी कार्यविधि, २०७८ अनुरुप स्थानीयस्तरका विकासको योजना निर्माण, नीति निर्माण तथा स्थानीय सूचनाको प्रमुख श्रोतको रुपमा रहने यो वस्तुगत विवरणले उप-महानगरपालिकालाई विकास र समृद्धिको समुचित दिशातर्फ उन्मुख हुन सहयोग गर्ने विश्वासका साथ यो प्रतिवेदन तयार भएको छ ।
१.२ उद्देश्य
पाश्र्वचित्र निर्माणको प्रमुख उद्देश्य भनैकै उप-महानगरपालिकाको समग्र वस्तुगत अवस्थाको जानकारीहरूलाई सुव्यवस्थित ढङ्गले अभिलेखीकरण गर्ने र ती तथ्याङ्क वा सूचनाहरूलाई अद्यावधिक गर्दै आवश्यक पर्दा सरोकारवालाहरूलाई सूचना उपलब्ध गराउनु हो । पाश्र्वचित्रका अन्य विशिष्ट उद्देश्यहरू निम्नानुसार रहेका छन् :-
क) उप-महानगरपालिकाको समग्र भौतिक पूर्वाधार, आर्थिक पक्ष, सामाजिक पक्ष, प्राकृतिक सम्पदा तथा विपद् व्यवस्थापन सम्बद्ध पक्षहरूको सूचना तथा तथ्याङ्कको अभिलेख तयार पार्ने ।
ख) सेवाप्रवाह तथा संस्थागत संयन्त्रहरूका बारेमा सूचना तथा तथ्याङ्कहरूको अभिलेख तयार गर्ने ।
ग) सबल पक्षहरू, दुर्बल पक्षहरू, अवसरहरू, चुनौतीहरू तथा सम्भावनाहरूको विश्लेषण गर्ने ।
घ) विभिन्न विषयगत आधार नक्शा तयार गर्ने ।
ङ) समग्र जनसांख्यिक, आर्थिक, सामाजिक, भौतिक, प्राकृतिक, ऐतिहासिक, धार्मिक, साँस्कृतिक तथ्याङ्कहरूको व्याख्या र विश्लेषण गर्ने ।
च) प्राप्त सूचनाहरूको वर्गीकरण गरी सुव्यवस्थित र सरल ढंगले सर्वसाधारणले बुझ्न सक्ने गरी विभिन्न खण्डमा विभाजन गरी प्रस्तुत गर्ने ।
छ) माथि उल्लेखित सम्पूर्ण विषयसँग सम्बन्धित एकमुष्ठ तथ्याङ्कीय आधार तयार पार्ने ।
१.३ कानूनी तथा नीतिगत आधारहरू
पृष्ठभूमिमा उल्लेख भए जस्तै उप-महानगरपालिकाको वस्तुगत विवरण तयारीका निम्न आधारहरू रहेका छन् ।
(क) वैधानिक आधार
नेपालको संविधानको अनुसूची ८ र ९ लाई व्याख्या गर्न बनेको स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ ले स्थानीय तथ्याङ्गहरूको अभिलेख तयार गरी अध्यावधिक गर्ने अधिकार र जिम्मेवारी स्थानीय तहलाई नै प्रदान गरेकोले उप-महानगरपालिकालाई पार्श्वचित्र तयार पार्ने आधार बनेको छ ।
(ख) नीतिगत आधारहरू
नीतिगत आधारहरू अन्तर्गत नेपाल सरकारले तयार पारेको समग्र योजनाहरू, नीतिहरू, प्रादेशिक नीतिहरू र यी नीतिहरूका आधारमा तयार भएका स्थानीय तहका नीतिहरूलाई कार्यान्वयन गर्न आधारभूत रूपमा आवश्यक तथ्याङ्गहरूको अनिवार्यता हुने भएकाले उप-महानगरपालिकाको समग्र सूचनाहरू तयार पार्नुपर्ने नीतिगत आवश्यकता रहेको र सूचना व्यवस्थापनको नीतिगत व्यवस्था समेत रहेकाले सोका आधारमा यो वस्तुगत विवरण तयार पारिएको हो ।
(ग) स्थानीय आवश्यकता
स्थानीय सरकार सञ्चालन गर्न तथा स्थानीय आवश्यकताहरूको पहिचान गर्न वस्तुगत सूचनाहरूको आवश्यकता पर्दछ । स्थानीय आवश्यकताहरूको पहिचान पश्चात् विकास निर्माण नीति, योजना तथा कार्यक्रमहरू तय गर्न सकिन्छ । तसर्थ समग्र विकास प्रक्रियालाई अगाडि बढाउँदै स्थानीय सरकार सञ्चालन गर्न आवश्यक सूचना तथा तथ्याङ्गहरूको संगालोको टङ्कारो आवश्यक रहने हुँदा यो नै वस्तुगत विवरण तयारीको अर्को महत्वपूर्ण आधार हो ।
यी बाहेक नेपालले पक्षराष्ट्र भई हस्ताक्षर गरेका अन्तराष्ट्रिय सन्धी तथा सम्भौताहरूलाई कार्यान्वयन गर्न समेत वस्तुगत सूचनाहरूको आवश्यकता पर्दछ । दिगो विकास लक्ष्य हासिल गर्न जलवायु परिवर्तन असरहरू न्यूनीकरण गर्न, मानवअधिकारको सुनिश्चतता गर्न, पर्यावरणीय सन्तुलन कायम गरी दिगो विकास गर्न तथ्यपरक सूचनाहरूको आवश्यकता पर्ने भएकाले यी आवश्यकताका आधारमा यो विवरण तयार पारिएको हो ।
१.४ तयारीका चरणहरू
यस उप-महानगरपालिकाको पार्श्वचित्रको तयारी गर्दा प्रयोग गरिएका विधिहरू निम्नानुसार रहेका छन् –
यसमा उप-महानगरपालिकाको विभिन्न विषयगत शाखा, विषयगत कार्यालय तथा विभिन्न संघसंस्थाहरूबाट उपलब्ध तथ्याङ्गहरू समावेश गरिएको छ ।
सबै वडाका अध्यक्ष तथा अन्य पदाधिकारीसँग प्रत्यक्ष अन्तर्वार्ता विधि प्रयोग गरी तथ्याङ्ग संकलन गरिएको ।
राष्ट्रिय जनगणना २०७८ र अन्य विभिन्न सर्वेक्षण आदिका नतिजाहरू समावेश गरिएको ।
यस अध्ययन प्रतिवेदनमा तथ्याङ्गको विश्लेषणका क्रममा विभिन्न तालिकाहरू, चित्रहरू तथा नक्शाको प्रयोग गरी वर्णनात्मक तथा तुलनात्मक रूपमा विश्लेषण गरिएको छ ।
प्राथमिक तथा द्वितीयक सूचना संकलन
पार्श्वचित्र तयार गर्ने कार्य प्राथमिक (Primary) तथा द्वितीय (Secondary) सूचना संकलन पद्धती प्रयोग गरी गरिएको छ । भू-उपयोग, सडकहरू र सोको गुणस्तर तथा वातावरणीय समस्याहरू जस्ता तथ्याङ्गहरू भौगोलिक सूचना प्रणाली तथ्याङ्ग (GIS Data), स्थलस्वरुप नक्शा, हवाई नक्शा, नापी नक्शा, स्थलगत निरीक्षण तथा अन्तर्वार्ता विधि प्रयोग गरी संकलन गरिएको छ । यसका साथै उप-महानगरपालिका स्थित विभिन्न सरकारी एवं गैरसरकारी निकायहरूका पदाधिकारीहरू, बुद्धिजीवीहरू उपलब्ध प्रतिष्ठित व्यक्तित्वहरूसँग छलफल एवं अन्तर्वार्ता गरी उप-महानगरपालिकाका प्रमुख समस्या एवं विकासका सम्भावनाहरू बारे जानकारी लिइएको छ । उप-महानगरका समग्र तथ्याङ्गहरू जस्तै: भौतिक, वातावरणीय, सामाजिक, आर्थिक, वित्तीय एवं संस्थागत तथ्याङ्गहरू उप-महानगरपालिका कार्यालय लगायत उप-महानगरपालिका स्थित सरकारी एवं गैरसरकारी कार्यालयहरूको रेकडर्बाट र केही तथ्याङ्गहरू सम्बन्धित विभाग तथा अन्य निकायहरूबाट प्रकाशित प्रतिवेदन एवं पुस्तकहरू अध्ययन गरी संकलन गरिएको छ ।
१.४.१ वस्तुस्थिति विवरण ढाँचा, औजार तथा कार्यविधि तयारी
यस तयारीको पहिलो चरणमा देहाय बमोजिमका गतिविधिहरू संचालन गरिएका छन् :-
नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिका क्षेत्रको भौगोलिक अवस्था, जनसंख्या, सामाजिक, आर्थिक, प्राकृतिक, भौतिक, वातावरणीय र संस्थागत वस्तुस्थिति फल्काने र भौगोलिक तथा सामाजिक रूपमा खण्डीकृत विवरण खुल्ने गरी वस्तुस्थिति विवरण तयारी कार्य प्रारम्भ गर्न कार्यपालिका बैठकबाट निर्णय गरियो ।
वस्तुस्थिति विवरणको स्तरीय ढाँचा अनुसार राष्ट्रिय जनगणना, २०७८ र अन्य विभिन्न सर्वेक्षण आदिका नतिजाहरू समावेश गरी संस्थागत सर्वेक्षण एवं सहभागितामूलक लेखाजोखा सर्वेक्षणका लागि विज्ञहरूको समेत संलग्नतामा प्रश्नावलीलाई अन्तिम रुप दिइयो ।
१.४.२ वस्तुस्थिति विवरण तयारी कार्यशाला
वस्तुस्थिति विवरण तयारीका लागि नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिकाले कार्यपालिकाका पदाधिकारी, कर्मचारी र सरोकारवालाहरुबिच वस्तुस्थिति विवरणको स्तरीय ढाँचा, तथ्याङ्गको स्रोत तथा संकलन एवं विश्लेषण तयारी विधिबारे साभा धारणा, बुफाई र अपनत्व कायम गर्न छलफलबाट कार्ययोजना तयार गर्नका लागि तथा वस्तुस्थिति विवरण तयार गर्ने कार्यको जिम्मेवारी र कार्ययोजना निर्धारण गर्नका लागि उप-महानगरपालिका प्रमुख, उप-प्रमुख, कार्यपालिकाका सदस्यहरु, प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत, वडा सचिवहरु, विषयगत शाखा/उपशाखा/इकाई प्रमुखहरु, उप-महानगरपालिकाबाट छनौट गरिएका स्थानीयस्तरको जानकार विशेषज्ञ वा स्थानीय विज्ञहरुको सहभागितामा एक दिनको वस्तुस्थिति विवरण तयारी कार्यशाला गोष्ठी संचालन गरियो ।
१.४.३ तथ्याङ्ग संकलन
यहाँको वस्तुस्थिति विवरण निर्माणका लागि दुई किसिमका तथ्याङ्गहरू संकलन गर्न संस्थागत विवरण तथा राष्ट्रिय जनगणना, २०७८ कृषि गणना, विभिन्न सर्वेक्षण, मानव विकास प्रतिवेदन, लगायतबाट प्राप्त विवरणहरू संकलन गरिएको थियो । संस्थागत विवरण संकलन अन्तर्गत प्रश्नावलीहरूको माध्यमबाट हरेक वडा कार्यालय तथा कार्यपालिकाको विभिन्न शाखाहरूको समेत सहयोग र समन्वयमा विवरणहरू संकलन गर्ने कार्य गरियो । यसरी संस्थागत विवरणहरू संकलन गर्ने सन्दर्भमा स्रोत नक्शा एवं GIS Mapping लाई व्यवस्थित गर्नका लागि GIS Coordinates लिइएको थियो ।
१.४.४ तथ्याङ्ग प्रशोधन तथा विश्लेषण र स्रोत नक्शा तयारी
प्राप्त तथ्याङ्गलाई व्यवस्थित तथा विश्लेषणका लागि कम्प्युटर सफ्टवेयरको डिजाइन तथा विकास गरी आवश्यकता अनुसारका तालिकाहरू तयार गरिनुका साथै थप विश्लेषणका लागि MS Excel को पनि प्रयोग गरियो भने प्राप्त सबै प्रकारका तथ्याङ्गहरूलाई MS Excel को प्रयोग गरी विश्लेषण गर्ने कार्य गरियो । स्रोत नक्शा तयारीका लागि पनि दुवै तरिकाहरू जस्तै GIS Database लाई आधार मानी सफ्टवेयरको प्रयोग गरी GIS मा आधारित स्रोत नक्शा बनाउने, तथ्याङ्ग व्यवस्थापनका लागि विकास गरिएको सफ्टवेयरमा पनि GIS Coordinates राखेर Google Map को प्रयोगबाट Mapping गर्ने विधिको प्रयोग गरियो ।
१.४.५ वस्तुस्थिति विवरणको मस्यौदा तयारी
तथ्याङ्ग प्रशोधन तथा विश्लेषण र स्रोत नक्शा तयारीबाट प्राप्त प्रतिवेदनहरूलाई व्यवस्थित गदै तथा वस्तुस्थिति विवरण तयारी कार्यविधि, २०७८ ले निर्देशन गरे अनुशरण गदै विज्ञहरूद्वारा वस्तुस्थिति विवरणको मस्यौदा प्रतिवेदन तयार गरी निश्चित समयावधिमा उप-महानगरपालिकामा पेश गरियो ।
१.४.६ वस्तुस्थिति विवरण सुझाव संकलन
निर्धारित ढाँचामा पालिकाको वस्तुस्थिति विवरणको पहिलो मस्यौदा तयार भए पश्चात् वस्तुस्थिति विवरणको मस्यौदामा छलफल गर्न कार्यपालिकामा एक दिने प्रमाणिकरण कार्यशालाको आयोजना गरियो । प्रमाणिकरण कार्यशालामा प्रस्तुत भएका सूचना तथा विवरणको शुद्धता र तथ्य यकिन गरी सुधारका लागि सुझाव संकलन गर्ने, वस्तुस्थिति विवरणको मस्यौदाले समेट्न नसकेका विषय क्षेत्र वा परिमार्जन गर्नुपर्ने पक्षहरूलाई समावेश गर्न सुझाव आदान प्रदान गर्ने, वस्तुस्थिति विवरणमा प्रस्तुत तथ्याङ्क, सूचना तथा विवरणहरूको अन्तरसम्बन्ध र तुलनात्मक पक्षहरू यकिन गर्ने, वस्तुस्थिति विवरण प्रकाशन पश्चात् यसका विवरणहरू योजना तर्जुमा, विकास निर्माण, सेवाप्रवाह, कार्यसम्पादन र नतिजा अनुगमनमा उपयोग गर्ने प्रतिबद्धता जाहेर गर्ने आदि कार्यहरू गरिएको थियो ।
१.४.७ उप-महानगरपालिकाको वस्तुस्थिति विवरणको अन्तिम प्रतिवेदन तयारी
कार्यशालाबाट प्राप्त भएका सुभावहरूलाई समावेश गरी तथा मस्यौदा प्रतिवेदनमा परिमार्जन गर्नुपर्ने विषयहरु, कार्यशालाबाट प्रस्तुत सुभावहरू बारे सम्बन्धित सरोकारवालासँग आवश्यकता अनुसार पुनःपरामर्श गरी एवं वस्तुस्थिति विवरणको स्तरीयता र गुणस्तर सुनिश्चतताका लागि विज्ञहरूका सुभावहरूलाई समेत ध्यान दिई वस्तुस्थिति विवरणलाई अन्तिम रुप दिइएको हो ।
१.५ वस्तुस्थिति विवरणको सीमा
राष्ट्रिय योजना आयोग र संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालयले निर्धारण गरे बमोजिम उप-महानगरपालिका पार्श्वचित्र तयार गर्दा प्रयोग गरिएका तथ्याङ्गहरूको स्रोत र आधार वर्ष खुलाइएको छ । उप-महानगरपालिकाका विषयगत शाखा, सरकारी तथा गैरसरकारी कार्यालय, अन्य संघसंस्थाले उपलब्ध गराएका तथ्याङ्ग, विभिन्न मन्त्रालय, विभागहरू आदि स्रोतहरूबाट उपलब्ध तथ्याङ्गको आधारमा यो वस्तुगत विवरण तयार गरिएको छ ।
पार्श्वचित्रको अवधारणा अनुसार यसले नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिकाको सम्पूर्ण पक्षको यथार्थ जानकारी सरल एवं स्पष्ट रूपमा दिन्छ । अध्ययनलाई यथासक्य वस्तुगत बनाउने प्रयास गरिएको छ । तैपनि स्रोत, साधन तथा सूचना व्यवस्थापन सिमिताताका कारण अपेक्षित सम्पूर्ण सूचनाहरू प्राप्त हुन सकेका छैनन् । तथापी, अध्ययनमा निर्धारित उद्देश्यका आधारमा आवश्यकता अनुसारका तथ्याङ्ग भने समावेश गरिएको छ ।
उप-महानगरपालिकाको चिनारी
भौगोलिक अवस्थिति, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, र प्राकृतिक सम्पदा
२.१ भौगोलिक अवस्थिति
नेपालगन्ज उप-महानगरपालिका लुम्बिनी प्रदेश अन्तर्गत बाँके जिल्लामा अवस्थित छ। यो उप-महानगरपालिका २८° ०२' ४८" उत्तर देखि २८° ०७' १२" उत्तरी अक्षांश र ८१° ३५' २४" पूर्व देखि ८१° ४१' २४" पूर्वी देशान्तरको बीचमा फैलिएको छ। यो समुन्द्र सतहबाट करिब १५० मिटरको उचाइमा रहेको छ।
यस उप-महानगरपालिकाको पूर्वमा डुडुवा गाउँपालिका, पश्चिममा खजुरा गाउँपालिका, उत्तरमा जानकी गाउँपालिका र दक्षिणमा छिमेकी राष्ट्र भारतको उत्तर प्रदेश राज्य पर्दछ। यसको कुल क्षेत्रफल ८५.९४ वर्ग किलोमिटर रहेको छ।
२.२ ऐतिहासिक पृष्ठभूमि तथा नामाकरण
बाँके, बर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुरलाई वि.सं. १९१७ तिर तत्कालिन प्रधानमन्त्री जङ्गबहादुर राणाले तत्कालीन ब्रिटिश सरकारलाई सहयोग पुराए बापत 'नयाँ मुलुक' को रुपमा उपहार स्वरूप फिर्ता पाएका थिए। त्यसै समयमा नेपालगन्ज बजारको स्थापना भएको मानिन्छ। 'नेपाल' र 'गन्ज' (बजार) मिलेर 'नेपालगन्ज' शब्दको उत्पत्ति भएको हो।
यो शहर ऐतिहासिक कालदेखि नै एउटा व्यापारिक केन्द्रको रूपमा विकास हुँदै आएको छ। पश्चिम नेपालको प्रमुख प्रवेशद्वार मानिने यो शहर धार्मिक सहिष्णुता र सद्भावको केन्द्रको रूपमा पनि चिनिन्छ।
२.३ राजनीतिक र प्रशासनिक संरचना
ऐतिहासिक रुपमा वि.सं. २०१७ मा नेपालगन्ज नगरपालिकाको स्थापना भएको थियो। नेपालको वर्तमान संघीय संरचना अनुसार, साविकका २८ वटा वडाहरूलाई समायोजन गरी हाल १३ वटा वडाहरूमा यो उप-महानगरपालिकालाई विभाजन गरिएको छ। नेपाल सरकारको मन्त्रीपरिषद्को मिति २०७१ मंसीर १६ गतेको निर्णयानुसार नेपालगन्ज नगरपालिकालाई थप गाविसहरू समायोजन गरी उप-महानगरपालिका घोषणा गरिएको थियो।
| वडा नं. | समावेश भएका साविक गाविस/नगरपालिकाहरू | क्षेत्रफल (वर्ग कि.मि.) | केन्द्र |
|---|---|---|---|
| १ | नेपालगन्ज न.पा. साविक वडा नं. ७ र ८ | १.०५ | धुम्बोझी |
| २ | नेपालगन्ज न.पा. साविक वडा नं. ९ र १० | ०.६४ | घरबारी टोल |
| ३ | नेपालगन्ज न.पा. साविक वडा नं. ११, १२, २५ | १.११ | एकलाैनी |
| ४ | नेपालगन्ज न.पा. साविक वडा नं. १३, १४, १५, १६, २२ | १.३५ | गणेशपुर |
| ५ | नेपालगन्ज न.पा. साविक वडा नं. १, २, ३, ४, ५, ६ | ०.७५ | नयाँ सडक |
| ६ | नेपालगन्ज न.पा. साविक वडा नं. १७, १८, १९ | ०.९८ | फुल्टेक्रा |
| ७ | नेपालगन्ज न.पा. साविक वडा नं. २०, २१ | ०.९४ | गगनपुर |
| ८ | नेपालगन्ज न.पा. साविक वडा नं. २३, २४, २६ | १.१२ | महेन्द्र पार्क |
| ९ | नेपालगन्ज न.पा. साविक वडा नं. २७, २८ | १.१५ | आँखा अस्पताल |
| १० | नेपालगन्ज न.पा. साविक वडा नं. ३, ५ | ३.४४ | भृकुटी नगर |
| ११ | नेपालगन्ज न.पा. साविक वडा नं. १०, ११ | ३.९५ | कारकाँदो |
| १२ | नेपालगन्ज न.पा. साविक वडा नं. १३ | ५.२१ | बेलासपुर |
| १३ | नेपालगन्ज न.पा. साविक वडा नं. १४, १५ | ६.८२ | उदयपुर |
नक्सा नं. १ : प्रशासनिक विभाजन नक्सा
नक्सा नं. २ : उप-महानगरपालिकाको वडा विभाजन नक्सा
२.४ धरातलीय अवस्था
उप-महानगरपालिकाको भौतिक अवस्थाको विवरण तयार पार्दा यहाँको धरातलीय अवस्थाका बारेमा उल्लेख गर्नु अनिवार्य हुन्छ। क्षेत्रफलका हिसाबले नेपाल सानो भए तापनि धरातलीय विविधताका हिसाबले विश्वमै सम्पन्न मानिन्छ। विशेषतः भौगर्भिक प्रक्रियाका दौरान पछिल्लो समयमा निर्माण भएको महालङ्गुर हिमश्रङ्खला निर्माण हुँदा तिब्बतीय भू-खण्ड र भारतीय उपमहाद्वीपको एक आपसमा टकराव हुँदा यी दुई भू-खण्डका बिचमा रहेको टेथिस सागरको अस्तित्व समाप्त भई उच्च हिमालय पर्वत, मध्यम महाभारत पर्वत श्रृङ्खला तथा होचा चुरे पर्वत श्रृङ्खला र सबैभन्दा दक्षिण भेगमा फैलिएको विशाल गङ्गाको मैदानको अंशको रुपमा रहेको तराई भू-भाग मिलेर समग्र देशको भू-सतह निर्माण भएको छ। यो भू-धरातलको वस्तुगत चरित्रहरू मध्ये एक वा अर्को प्रकारको भू-धरातलको प्रधानता नेपालका सबैसो स्थानीय तहहरूमा रहेको पाइन्छ। भू-धरातलीय स्वरुपले विकास निर्माणमा अहम् भूमिका खेल्दछ। भू-धरातलको विवरण अन्तर्गत विशेषतः भिरालोपन, मोहडा, उचाई, भू-आवरण, माटोको बनावट जस्ता आधारभूत पक्षहरू पर्दछन्।
क) माटोको बनावट
उप-महानगरपालिकाको भौगर्भिक संरचना भारतीय उपमहाद्धीप (Indian Plate) र तिब्बतीय प्लेट (Tibetan Plate) को एकआपसको टकराववाट उत्पत्ति भएको महाभारत पर्वत श्रृङ्खला निर्माण हुँदाको वखत भएको हो। यो विशाल गंगा नदीको निरन्तर बहावको परिमाण स्वरुप बनेको गंगाको विशाल समथर फाँटको एक अति निम्न अंशको रूपमा यो उप-महानगरपालिकाको सम्पूर्ण भू-भाग रहेको छ। यसरी गंगाको फाँटको रूपमा रहेको यहाँको माटो मुख्यतया पाँगो मिश्रित मलिलो रहेको छ। खोला नालाको प्रत्यक्ष प्रभाव क्षेत्रमा रहेको माटोमा बालुवाको मात्रा बढी छ भने केही भित्री भागमा चिम्टाइलो र दोमट माटोमा प्राङ्गारिक पदार्थको मात्रा पाइन्छ। यसरी प्राङ्गारिक पदार्थको मात्रा भने निरन्तर खेती भइरहेको क्षेत्रमा केही बढी छ भने बाँझो क्षेत्रमा क्रमशः घटिरहेको पाइन्छ। समग्रमा भन्दा यो उप-महानगरपालिकाको माटो उर्वर र खेतीयोग्य माटोमा पर्दछ।
ख) भीरालोपनाको विवरण
नेपालगंज उप-महानगरपालिकाको भूमिलाई भू-बनोट, प्रणाली, तथा भू-स्खलन जस्ता प्रवृत्तिका आधारमा अध्ययन गर्दा भूमिको वर्गीकरणलाई त्यसको उपयोगको सम्भाव्यता र सघनता घट्दै जाने (Degrading) क्रममा राखिएको छ। अर्को शब्दमा, भू-स्खलन वा भू-क्षयीकरणको प्रवृत्ति भू-बनोट अनुसार फरक पर्दै जान्छ। त्यसै क्रमले भूमिको स्थायित्वलाई मजबुत बनाउने उपायको भौतिक लक्षण (Physical characteristics) का आधारमा माटोको अवस्था र भिरालोपन विश्लेषण गरिएको छ। नेपालगंज उप-महानगरपालिकामा भू-बनोट, पारिस्थतिक प्रणाली तथा भू-स्खलन जस्ता तत्वका आधारमा भूमिको वर्गीकरणलाई हेर्दा उप-महानगरपालिकाको जमिनमा समथर जमिनको प्रधानता रहेकोले भिरालोपनको विषमता नरहेको पाइन्छ।
अ) Slope ०°-५°: यस्तो जमिनमा माटोको गहिराई पर्याप्त हुन्छ र पानी सतहमा तथा अर्ध भूमिगत अवस्थामा समेत सजिलै निकास हुन्छ। मनसुनी खेती गर्नका लागि यस्तो भूमिमा गद्ब्राहरू बनाउनु पर्दछ। सतहगत जलप्रवाह एवं अर्धभूमिगत पानीको निकासलाई भू-क्षय हुन नपाओस् भनी नियन्त्रणका उपायहरू मनायानु पर्दछ। माटोका भौतिक गुणहरू तथा जमिनको भिरालोपनका कारण वर्षाको पानीबाट नयाँ खोल्सीहरू बन्ने र ती खोल्सीहरू प्रकारान्तरमा चौडा हुँदै गएर भू-क्षयको प्रवृत्ति बढ्ने हुनाले यस वर्गको जमिनको संरक्षण गर्न विशेष ध्यान दिनु पर्दछ। यस वर्गको जमिनमा परम्परागत माध्यम वा आधुनिक विधिबाट खेती गर्न सकिन्छ। मनसुनको समयमा हुने वर्षाका कारण चरन तथा वनस्पतिलाई पनि मनग्य फाईदा पुग्दछ। यस्तो जमिनमा धान खेती गर्न सकिन्छ। सिंचाई सुविधा उपलब्ध भएको छ। माटो दानादार भएको अवस्थामा समेत धानवाली लगाउन सकिन्छ।
आ) Slope ५°-१०°: ५°-३०° भिरालो रहेको, पानीको निकास राम्रो हुने गरेको तथा माटोको पत्रको गहिराई ५० से.मि. देखि १०० से.मि. सम्म रहेको जग्गा यस वर्गमा पर्दछ। यस वर्गको जमिनमा पहिरो जाने, जमिन भासिने जस्ता भू-क्षयीकरणका प्रवृत्तिहरू सामान्य रुपमा देखा परिरहन्छन्। वन, वनस्पतिका लागि यो जमिन त्यति सहज हुँदैन। गाईवस्तुको आवत-जावतबाट भू-क्षयीकरणमा वृद्धि हुने हुनाले चरन विकासलाई यस प्रकारको जमिनमा प्रश्रय दिन ठीक हुँदैन। यस प्रकारको जमिन विशेष गरी मनसुन खेतीका लागि भू-क्षय रोक्न गद्ब्राहरू बनाउन अनिवार्य हुन्छ।
इ) Slope ३०°-४०°: माटोको पत्र २० से.मि. मात्र गहिराई भएको पानीको निकास सहज भएको तथा जमिनको भिरालोपन ३०° (१.७ मिटरमा १ मि.) भन्दा बढी भएको जमिन यस वर्गमा पर्दछ। यस प्रकारको ज्यादा भिरालोपन भएको जग्गामा गद्ब्राह बनाएर खेती गर्नु फाइदाजनक देखिँदैन। यहाँ काठ र इन्धनका लागि वन पैदावारको उत्पादन वृद्धि गर्नु उपयुक्त हुन्छ। पहिरो जाने वा बाढीबाट क्षति हुने प्रवृत्ति यस प्रकारको जमिनका सामान्य लक्षण हुन्।
ई) Slope > ४०°: ज्यादै भिरालो भएको, मध्यम भिरालोपन भए पनि माटो पत्र (तह) २० से.मि. भन्दा कम भएको वा जस्तो सुकै भिरालोपन भए पनि वर्षे पानीबाट क्षति भएको, धरे खोल्सीहरू सिर्जना भएको जमिन यस वर्गमा पर्दछ। यस प्रकारको जमिनलाई घाँस वा बोट-बिरुवा लगाएर हराभरा बनाइराख्नुपर्छ।
ग) जमिनको मोहडाको विवरण (Aspect)
जमिनको मोहडा तथा सूर्यको प्रकाशको उपलब्धताका आधारमा गरिने विश्लेषण अन्तर्गत नेपालगंज उप-महानगरपालिकाको जमिनको मोहडा सम्बन्धी विवरण प्रस्तुत गरिनेछ।
नक्सा नं. ३ : उप-महानगरपालिकाको नक्सा
जमिनको भिरालोपन र मोहडा सामान्यतया एक अर्काका परिपूरक हुन्छन्। अर्थात् भिरालोपन विषम हुँदा मोहडामा पनि विषमता हुन्छ। समथर क्षेत्रमा मोहडामा विषमता नभए तापनि उप-महानगरपालिकामा निम्नानुसारको मोहडाको विवरण रहेको छ।
| मोहडा | क्षेत्रफल (वर्ग कि.मि.) | क्षेत्रफल (प्रतिशत) |
|---|---|---|
| उत्तर मोहडा | ११.६९ | १३.६० |
| उत्तर पूर्वी मोहडा | १०.१२ | ११.७७ |
| पूर्व मोहडा | ९.८९ | ११.५० |
| दक्षिण पूर्वी मोहडा | ११.३५ | १३.२१ |
| दक्षिण मोहडा | ११.४८ | १३.३५ |
| दक्षिण पश्चिम मोहडा | १०.६५ | १२.४० |
| पश्चिम मोहडा | १०.०६ | ११.७१ |
| उत्तर पश्चिम मोहडा | १०.७१ | १२.४६ |
२.५ प्राकृतिक सम्पदा
हरेक क्षेत्रको विकासको प्रमुख आधार नै त्यहाँ उपलब्ध प्राकृतिक श्रोतहरू हुन्। प्राकृतिक सम्पदा अन्तर्गत स्थानीयस्तरमा उपलब्ध जमिन, वन, वनस्पती, वन्यजन्तु, जडिबुटी, खानी तथा खनिज, नदी, खोला, ताल, हिमाल, झरना, जलाधार क्षेत्र, सिमसार, निकुञ्ज, आरक्ष तथा संरक्षित क्षेत्र आदि पर्दछन्। यिनै प्राकृतिक सम्पदाहरूको दिगो र विवेकपूर्ण सदुपयोग गर्न सकेको खण्डमा मात्र हामी समृद्ध बन्न सक्छौं।
२.६ साँस्कृतिक उत्कृष्टता
मानवीय चालचलन, भाषा, व्यवहार तथा जनजीवन निश्चित परम्पराबाट अमूर्त हिसाबले निर्देशित हुन्छ। दैनिक व्यवहारहरू सञ्चालन गर्न मानिस परिवार र समाजको स्वरूपमा बाँधिएको हुन्छ। विवाह, परम्पराले नाता सम्बन्ध स्थापित गर्दछ र यसले परिवारको श्रृजना हुन्छ। जन्म, मृत्यु, विवाह, खानपान, भेषभूषा, चाडपर्व, भाषा, रहनसहन आदि सबै साँस्कृतिक विशेषताहरू भित्र पर्दछन्। यी सभ्यता र संस्कृतिका आयामहरू मानिसको पहिचानका प्रमुख पक्षहरू हुन्। साँस्कृतिक गतिविधिहरूले मानिसलाई परिस्कृत जीवन जिउन मद्दत पुर्याउँछ। यसले समाजलाई संगठित र गतिशील तुल्याउँछ।
राष्ट्रिय जनगणना, २०७८ अनुसार उप-महानगरपालिकामा १,१३,०२८ अर्थात् ६८.७ प्रतिशत हिन्दु धर्मावलम्बीको बसोवास रहेको छ। यसैगरी ४८,२५१ अर्थात् २९.३ प्रतिशत व्यक्तिहरूले इस्लाम धर्म, १,१५४ अर्थात् ०.७ प्रतिशतले बौद्ध धर्म मान्ने गर्दछन् भने १,४३२ अर्थात् ०.९ प्रतिशतले क्रिश्चियन धर्म मान्ने गरेका छन्। यहाँ बसोवास गर्ने धर्मावलम्बीहरूले बडादशैं, तिहार, रामनवमी, महाशिवरात्री, हरितालिका, श्री पञ्चमी, श्री कृष्ण जन्माष्टमी, होली, चैते दशैं, साउने-माघे संक्रान्ति, मातातीर्थ औंसी, अक्षय तृतीया, हरिशयनी-हरिवोधनी एकादशी, नागपञ्चमी, रक्षाबन्धन (जनैपूर्णिमा), कुशे औंसी, बालाचतुर्दशी, कोजाग्रत पूर्णिमा, श्री स्वस्थानी पूर्णिमा, नयाँ वर्ष, सोह्रश्राद्ध, छठ, क्रिष्मस, इद, बकरइद लगायतका पर्व मनाउने गर्दछन्।
यस उप-महानगरपालिकामा विभिन्न जाती, धर्म सम्प्रदाय र भेषभूषाका मानिसहरू बसोवास गर्दछन्। सबै जातजाती र सम्प्रदायका आ-आफ्नै धर्म, संस्कृति र चालचलनहरू छन्। विशेष गरी मुसलमान र क्षेत्री समुदायको बाहुल्यता रहेको यस उप-महानगरपालिकामा चाडपर्वको समयमा आफ्नो संस्कृति झल्कने क्षेत्रीले छिटको गुन्यु, चौबन्दी चोली, रातो गलेकी र पहेँलो पटुका, तथा पुरुषहरूले भोटो र स्टकोट कम्मरमुनी कछाड सिरमा टोपी साथै गलबन्दी लगाउने गर्दछन् भने मुस्लिम समुदायका महिलाहरूले साडी ब्लाउज, कुर्ता-सुरुवाल, बुर्का, हिजाब र पुरुषले सेतो जुब्बा या सुरुवाल-कुर्ता लगाउने गर्दछन्। तर, आधुनिक समयमा सबै जातजातिका युवा, युवतीहरूले क्रमशः पाइन्ट, सर्ट, टिसर्ट साडी ब्लाउज, कुर्ता-सलवार नै लगाउन रुचाउँछन्।
२.७ विकासका मुख्य सम्भावनाहरू
हरेक स्थानको आफ्नै विशेषता हुन्छ। कुनै स्थानमा जंगलको भू-भाग अत्यधिक हुन्छ। कुनै स्थानमा पर्याप्त मात्रामा जलश्रोतको उपलब्धता हुन्छ भने कुनै स्थान सुक्खा क्षेत्रको रूपमा रहेका हुन्छन्। तसर्थ कृषियोग्य क्षेत्रमा कृषिको व्यवसायीकरण गरेर माथि उठ्न सकिन्छ भने दिगो वन व्यवस्थापन मार्फत वनक्षेत्र अत्यधिक भएको स्थानीय तहलाई समृद्ध बनाउन सकिन्छ। उपलब्ध श्रोत र साधनका आधारमा उप-महानगरपालिकाको सम्भावनाहरू उजागर गर्न सकिन्छ। यहाँ खेतीयोग्य जमिन ८०.१४ प्रतिशत रहेको छ। वैज्ञानिक कृषि प्रणालीमार्फत यहाँको समृद्धि हासिल गर्न सकिन्छ।
दिगो वन व्यवस्थापन भन्नाले वनजंगललाई बालीनाली सरह हेरचाह र सुधार सम्भार गर्ने भन्ने बुझिन्छ। उप-महानगरपालिका क्षेत्रमा रहेका सम्भाव्यता र अवसर अन्तर्गत परम्परागत तथा आधुनिक कृषि, जडिबुटी, पर्यटन, पशुपालन तथा साना तथा मझौला उद्योगहरूको विकासका सम्भाव्यताका क्षेत्रहरू रहेका छन्। साथै उप-महानगरपालिकाको विभिन्न स्थानमा पार्क, उद्यान तथा धार्मिक सम्पदाहरूको निर्माण गरी पर्यटकीय क्षेत्रको रुपमा विकास गर्न पर्याप्त अवसर रहेको छ।
उप-महानगरपालिकामा रहेको खेतीयोग्य जमिनमा खाद्यान्नका साथै अन्य नगदे वाली तरकारी वाली, फलफूल, दलहनवाली, मसला तथा जडिबुटी र पशुजन्य उत्पादन वृद्धि गर्न सकिने प्रशस्त सम्भावनाहरू रहेको छ। आधुनिक कृषि प्रविधि, मल तथा औजारको अभाव हुनाको साथै सो को अधिकतम लागत मूल्यले गर्दा सो को प्रयोगमा कमी हुन गई कृषि उत्पादनमा आवश्यकता अनुसार वृद्धि हुन सकेको छैन्। जनचेतना, सीप तथा व्यवसायीकरण, आधुनिकीकरणको अभिवृद्धि, प्रविधि हस्तान्तरणको साथै आवश्यक प्रविधि, मल, कर्जा, बीउ विजनको उपलब्धतामा सरलीकरण गरेर कृषि तथा पशुजन्य उत्पादनमा वृद्धि ल्याई आर्थिक स्थितिमा सुधार ल्याउन सकिने प्रशस्त सम्भावनाहरू रहेको छ।
उप-महानगरपालिकाको ग्रामिण क्षेत्रमा दुग्ध उत्पादन तथा पशुपंक्षी उत्पादनको प्रशस्त सम्भावना रहेको हुँदा यो व्यवसायलाई विस्तार गर्नुको साथै यातायात सेवालाई सर्वसुलभ तरिकाले उनीहरूको पहुँचसम्म विस्तार गर्न सकेको खण्डमा विभिन्न स्थानहरूमा दुग्ध चिस्यान केन्द्र, कृषि उत्पादनको संकलन केन्द्र/कोल्ड स्टोर, मासुजन्य उद्योग आदि विकास गर्न सकिनेछ। जसबाट रोजगार सिर्जना गरी समग्र उप-महानगरपालिकाको आयमा वृद्धि गर्न सकिने प्रशस्त सम्भावना देखिन्छ।
उप-महानगरपालिका क्षेत्रभित्र रहेका भूमिगत पानीको श्रोत तथा खोलाहरूबाट आधुनिक कुलो तथा नहर मार्फत पानी सिँचाई गरी व्यवसायिक रूपमा खेती गर्न सके कृषि उत्पादनमा उल्लेखनीय वृद्धि हुन सक्छ।
स्थानीय कच्ची सडकको स्तर वृद्धि गरी कालोपत्रे गर्न सके स्थानीय बासिन्दाले भरपुर सुविधा लिनुका साथै जीवनस्तरको स्तरोन्नति र समग्र उप-महानगरपालिकाको सुन्दरतामा वृद्धि हुन सक्छ।
यस क्षेत्रमा विभिन्न ऐतिहासिक, धार्मिक, साँस्कृतिक स्थानहरू रहेकाले पर्यटन विकास गर्न सकिने प्रशस्त सम्भावना रहेको छ।
सरकारी, गैरसरकारी तथा निजी संघसंस्थाहरू यस क्षेत्रमा क्रियाशिल रहेकाले उप-महानगरपालिकाको विकासमा साझेदार हुन सक्ने देखिन्छ।
उप-महानगरपालिका क्षेत्रमा उपभोक्ताहरूको वृद्धि भइरहेको सन्दर्भमा उद्योग, व्यापार र वाणिज्यको विकास हुन सक्ने सम्भावना देखिन्छ।
२.८ गार्हस्थ उत्पादन
गार्हस्थ उत्पादन (जिडिपी) भनेको एक प्रकारको मापदण्ड हो जसले कुनै एक मुलुकको समग्र अर्थतन्त्रलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। यसले कुनै एक निश्चित अवधिमा मुलुकभित्र वा ठाउँभित्र भएको वस्तु तथा सेवाको अन्तिम कारोबार मूल्यको योगफललाई जनाउँछ। सबै निजी तथा सार्वजनिक खपत, सरकारको खर्च, लगानी, मौज्दात सामग्री, निर्माणका क्रममा भएका खर्च, आयात तथा निर्यातमा भएको खर्च तथा आम्दानी सबै पर्दछन्। नेपालमा यसको वार्षिक रुपमा नै गणना गर्ने गरिएको देखिन्छ। ट्रेडिङ्ग इकोनोमिक्सका अनुसार सन् २०२३ मा नेपालको जिडिपी करिब ४० खर्ब हाराहारीमा रहेको छ भने प्रतिव्यक्ति आय एक हजार तीन सय ९९ अमेरिकी डलर रहेको छ।
२.९ मानव विकास सुचकाङ्क
संयुक्त राष्ट्रसंघीय विकास कार्यक्रम (UNDP) को २०२५ को प्रतिवेदन अनुसार नेपालको मानव विकास सुचकाङ्क ०.६२२ रहेको र यसका आधारमा विश्वका १९३ देशहरु मध्ये नेपाल १४५ श्रेणीमा रहेको छ। विश्वका १९३ देशहरु मध्ये गत वर्ष नेपाल १४६ औं स्थानमा रहेको थियो भने यस वर्ष केही सुधार भएर एक स्थान माथि उक्लिएको हो। सन् १९९० मा नेपालको यो सुचकाङ्क ०.३९८ थियो। सो अवधिमा नेपालीको औसत आयु ७०.४ वर्ष रहेको छ। यसैगरी लुम्बिनी प्रदेशको दोस्रो आवधिक योजना ८०/८१ का अनुसार मानव विकास सुचकाङ्क ०.५६३ छ भने औसत आयु ६९.५ वर्ष रहेको छ। गरिबी सूचनाङ्कको विवरण तलको तालिकामा समावेश गरिएको छ।
| प्रदेश | बहु-आयामिक गरिबीको दर (प्रतिशत) | गरिबीको (प्रतिशत) | गरिबीको विषमता (प्रतिशत) | गरिबीको गहनता (प्रतिशत) | गरीवहरूको संख्या | मानव विकास सूचकाङ्क |
|---|---|---|---|---|---|---|
| लुम्बिनी प्रदेश | २९.९ | २४.८ | ६.५ | २.३ | १,०५३,३७९ | ०.४६८ |
पारिवारिक तथा जनसांख्यिक विवरण
जनसंख्या वितरण, जातजाति, पेशा, र सामाजिक सुरक्षा
३.१ मुख्य बस्ती र घरपरिवारको विवरण
३.१.१ मुख्य बस्ती
नेपालगन्ज उप-महानगरपालिका तराई क्षेत्रमा रहेकाले यहाँको हावापानी गर्मी महिनामा धेरै गर्मी र जाडो महिनामा अति नै चिसो हुने भएपनि यहाँको उर्वर माटो र समथर भूमिका कारण बसोबासका लागि उपयुक्त मानिएको छ । एयरपोर्ट, अस्पताल, उद्योग, टेलिफोन, विद्यालयको पहुँचका साथै यातायातको सुविधा लगायतका सेवा, सुविधा तथा अवसरको उपलब्धताका कारण उप-महानगरपालिका निकट रहेका जिल्लाहरु र पहाडी जिल्लाहरुबाट समेत नेपालगन्जमा बसाईँसराई गरी आउने गरेको पाइन्छ । सोही अनुरुप उप-महानगरपालिकाको बस्ती क्षेत्र, बजार क्षेत्रमा जनसंख्याको चाप बढ्ने क्रम देखिन्छ । यसका साथै विभिन्न स्थानहरूमा उप-महानगरपालिकाहरूले आफ्नो आन्तरिक यातायात मार्गहरू बनाई सार्वजनिक क्षेत्रहरूमा बजार व्यवस्थापन गर्ने कार्यका साथै व्यापारिक केन्द्रको रुपमा क्रमिक विकास भइरहेको छ ।
यहाँको आवास क्षेत्रहरूको व्यवस्थित तवरले विकास गर्न प्रत्येक बस्तीमा आवत जावत गर्न मोटर बाटो, खुल्ला क्षेत्रका प्रावधान, चारपाटे आकार मिलेका घडेरीहरू लगायत भौतिक तथा पूर्वाधारको निर्माण सहितको व्यवस्थित बस्तीको विकास गर्न जग्गा एकीकरण वा सेवा सुविधा जस्ता कार्यक्रमहरू संचालन गर्नुपर्दछ । यसरी जग्गा विकास कार्यक्रम संचालन गर्दा शहरी विस्तार क्षेत्र प्रस्तावना गरिएका क्षेत्रहरूलाई टेवा पुर्याउने हिसाबले प्राथमिकता दिनु पर्दछ । हाल यहाँ रहेका मुख्य बस्तीहरूको विवरण तलको तालिकामा समावेश गरिएको छ ।
| वडा नं. | मुख्य बस्तीहरूको विवरण |
|---|---|
| १ | शिव पार्वती टोल, दैलेखी मार्ग, संगम टोल, दीप नगर, चन्दन टोल, मुस्लिम टोल, विलासपुर, नन्दनी मिल टोल, विशाल नगर, जी.प्र.का.एरिया, खजुरा रोड |
| २ | न्युरोड, बुद्ध टोल, घरवारे टोल, वागेश्वरी टोल, मनिहारन टोल, काहारन टोल, लाटियन टोल, बुद्ध टोल, विकास नगर |
| ३ | सिनेमहल रोड, कसगर टोल, एकलैनी टोल, रानी तलाउ टोल, कुम्हास टोल, देवीगंज टोल, सुव्वा विरेधु केशरी टोल, सदर लाईन, सोनरमण्डी, विष्कोरियन टोल |
| ४ | गणेशपुर, देवा फूलावारी, ए वि सी विद्यालय क्षेत्र, सल्यानी बाग, घोसीटोल, बुद्धटोल |
| ५ | जिन्नत बावा टोल, भटटाहटोल, बच्चा पूर्वा, वेहनाटोल, फुल्टेक्रा |
| ६ | मदरसा टोल, रामनगर, फुल्टेक्रा गाउँ, एकतानगर, नयाँ बस्ती, फतेबाल आँखा अस्पताल देखि फुल्टेक्रा, व्यारेक टोल, कालिका टोल |
| ७ | गगनगंज, डि.एस.पी.रोड |
| ८ | घसियारन टोल, नाका टोल, पशुपति टोल, शान्तिनगर टोल, शिव सन्तोषी टोल, श्रद्धानगर टोल, समावेशी टोल, आनन्दनगर टोल |
| ९ | ढपाली टोल, बौद्ध टोल, पिरीपूर्वा |
| १० | भृकुटी नगर, आदर्श नगर, भृकुटीनगर, शीतल नगर, गोसाई गाउँ, सिद्धार्थ टोल, चौलिका, चेतनानगर, सुगन्ध विनायक टोल, सोकिया टोल, अन्नपूर्ण टोल, प्रगतिशिल टोल, बालाजी टोल, हनुमान मार्ग टोल, विन्धवासिनी टोल, सुर्खेत टोल, पासाङ ल्हामु मार्ग, चारवाहिनी |
| ११ | भटटाहटोल, कसगर टोल, नाभा टोल, भवानी बाग, सदरलाईन, सुर्खेत रोड, जव्डाहटोल, औषधी व्यवसायी संघ टोल, सुनार मण्डी, भठ्ठी टोल, इदगाहरोड |
| १२ | वेलासनपुर, कोरियनपुर, मुक्तिपुर, वेलासनपुर, सुर्खेतरोड पश्चिम शिवभैरव टोल, कम्मरशाहा टोल |
| १३ | घसियारन टोल, बुल बुलिया, चमार टोल, लोधईगाउँ, लालपुर्जा, वुलबुलिया, गंगापुर, लोथईगाउँ, उदयपु्र, लोलनपुर, तेलनपुर |
| १४ | बावगाउँ, कैराती पुर्वा, बालेगाउँ, भाटजपूर्वा, गुलाम पूर्वा, सुठकुपूर्वा, भवनियापुर, कैरातीपूर्वा, वभनपूर्वा, बावगाउँ, बालेगाउँ, भन्नुपूर्वा, रिहारपूर्वा, बालापुर, गोसापूर्वा, उधौपूर्वा, कल्लुपूर्वा |
| १५ | जमुनाहा, सुइया, तंगपसरी गाउँ, पिप्रहवा गाउँ, सुईया गाउँ, नयाँ बस्ती |
| १६ | जैसपुर, साकिर टोल, जानूपूर्वा टोल, आधारभुत टोल, बाडी नास्जिद टोल |
| १७ | थकैला, नन्दगाउँ, परसपुर, डाँडेगाउँ, परसपुर, ढोडेगाउँ, भृकुटीनगर |
| १८ | नगदहवा, भूजहवा, कारकादो, लकधावा, खसकारकादो, भुजारगाउँ |
| १९ | सानो भैयापुर, आलानगर, बनवँसा, कटालिया, सुइया, फुटाहा, सुभिगाउँ, शान्तिनगर, मोहनपुर, फारामटोल, आलानगर |
| २० | मदनापुर, फारामटोल, थपुवा, नटनपुर, रमेशपुर, माईगाउँ, गयनपुर, पोतेदार पुर, सुखरामपुर, थपुवा बाउन्टोल, राझाँ एयरपोर्ट |
| २१ | गंगारामपूर्वा, विर्ता, तेलियन पूर्वा भगरपुर, गंगाराम बुरुवा, पुरैना, पिरता गाउँ, तिलेनपुर, भगतपुर, बलेदेवनगर, मोहनपुर, नयाँबस्ती |
| २२ | किधरियनपूर्वा, जोधापुर खल्ला, परैनीनहरपूर्वा, लोनियानपुर, तेलियनपुर, शाहापूर्वा, नहरपूर्वा, पुरैनी, खल्ला पुरैनी, लोनियान पूर्वा, शाहपूर्वा, जोधापूर्वा, किधरियनपूर्वा |
| २३ | जंगलीसिंह पुरुवा, भज्जु पुरुवा, लोहटनपूर्वा |
३.१.२ घरपरिवारको विवरण
नेपालगंज उप-महानगरपालिकामा घरपरिवारको विवरण देहाय बमोजिम रहेको छ :
| वडा | घर परिवार | २०६८ जनसंख्या | २०७८ पुरुष | २०७८ महिला | २०७८ जम्मा | वृद्धिदर | क्षेत्रफल (किमी²) | जनघनत्व | औषत परिवार | अनुपात |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| १ | २१६७ | ८२५५ | ४४३६ | ४५५४ | ८९९० | ०.८९ | ०.९६ | ९३६४.६ | ४.१ | ९७.४१ |
| २ | १३६३ | ५८६२ | ३१७१ | ३०७३ | ६२४४ | ०.६५ | ०.७२ | ८६७२.२ | ४.६ | १०३.१९ |
| ३ | ५५६ | ३९३३ | १७०० | १६१३ | ३३१३ | -१.५८ | ०.१६ | २०७०६ | ६.० | १०५.३९ |
| ४ | २९१८ | ९९५० | ६३२० | ६४१८ | १२७३८ | २.८० | ०.७८ | १६३३१.८ | ४.४ | ९८.४७ |
| ५ | ११३७ | ४९२२ | २९९६ | २८७६ | ५८७२ | १.९३ | १.२७ | ४६२३.६ | ५.२ | १०४.१७ |
| ६ | १४११ | ४२८५ | ३२२६ | ३१४० | ६३६६ | ४.८६ | १.११ | ५७३५.१ | ४.५ | १०२.७४ |
| ७ | ६८२ | ३३९३ | १७५० | १६९५ | ३४४५ | ०.०६ | ०.१६ | २१३४४ | ५.० | १०५.११ |
| ८ | ८५२ | ४२२३ | २३७६ | २२४१ | ४६१७ | ०.९३ | ०.२५ | १८४६८ | ५.४ | १०६.०२ |
| ९ | १४२५ | ४४२० | २७७६ | २७५८ | ५५३४ | २.५२ | १.०१ | ५४७९.२ | ३.९ | १००.६५ |
| १० | २६६३ | ७९५९ | ४६८४ | ४७७१ | ९४५५ | १.८८ | ३.२५ | २९०९.२ | ३.६ | ९८.१८ |
| ११ | १००१ | ५८७१ | २८४४ | २६७८ | ५५२२ | -०.५९ | ०.२३ | २४००९ | ५.५ | १०६.२० |
| १२ | १७३८ | ६७७३ | ३५९० | ३६५४ | ७२४४ | ०.७० | १.२५ | ५७९५.२ | ४.२ | ९८.२५ |
| १३ | १४६६ | ६३२४ | ३५९७ | ३४०२ | ६९९९ | १.०७ | ०.७६ | ९२५.७९ | ४.८ | १०५.७३ |
| १४ | १०५६ | ४३२६ | ३२९६ | ३०५६ | ६३५२ | ४.६८ | ६.३६ | ९९८.७४ | ६.० | १०७.८५ |
| १५ | ११४५ | ५४५५ | ३३१३ | ३१७६ | ६४८९ | १.९० | ३.९२ | १६५५.४ | ५.७ | १०४.३१ |
| १६ | ११०० | ६५६७ | ३९९९ | ३६७३ | ७६७२ | १.६८ | ३.६१ | २१२५.२ | ७.० | १०८.८८ |
| १७ | १२२० | ५९८३ | ३१७७ | ३१०३ | ६२७४ | ०.४९ | ५.७४ | १०९३ | ५.१ | १०२.१९ |
| १८ | २७०२ | ८९१० | ६०३४ | ६०१३ | १२०४७ | ३.५२ | ५.4८ | २१९८.४ | ४.५ | १००.३५ |
| १९ | १७११ | ६८३० | ४१७१ | ४३६६ | ८५३७ | २.५० | ८.७८ | ९७२.३२ | ५.० | ९५.५३ |
| २० | ३२९८ | १२२३३ | ७२८२ | ७४८५ | १४७६७ | २.०७ | १६.३५ | ९०३.१८ | ४.५ | ९७.२९ |
| २१ | १५५३ | ६२६४ | ४११८ | ४०९९ | ८२१७ | ३.१२ | ७.४६ | ११०१.५ | ५.३ | १००.४६ |
| २२ | १०६६ | ४७२४ | २९९१ | २९४३ | ५९३४ | २.५६ | ५.६१ | १०५७.८ | ५.६ | १०१.६३ |
| २३ | ३३५ | १४८९ | ९१४ | ९३२ | १८४६ | २.४० | ३.९२ | ४७०.९२ | ५.५ | ९८.०७ |
| जम्मा | ३४५६५ | १३८५२१ | ८२७५५ | ८१६८९ | १६४४४४ | १.८३ | ८५.९४ | १९१३.५ | ४.८ | १०१.३० |
वडागत कुल जनसंख्याको वितरण
विवरण हेर्न बार वा स्लाइसहरूमा ट्याप गर्नुहोस्
उप-महानगरपालिकाको वडागत जनसंख्याको तुलनात्मक विश्लेषण गर्दा सबैभन्दा धेरै जनसंख्या वडा नं २० मा रहेको छ जसमा जम्मा जनसंख्या १४,७६७ रहेकोमा (पुरुष ७,२८२ जना र महिला ७,४८५ जना,) रहेका छन् । यस वडाको औषत परिवार आकार ४.५ र घरपरिवार संख्या ३,२९८ रहेको छ । त्यस्तै सबैभन्दा थोरै जनसंख्या वडा नं. ३ मा रहेको छ जसको जनसंख्या ३,३१३ (पुरुष १,७०० जना र महिला १,६१३ जना) रहेका छन् भने घरधुरी संख्या ५५६ र औषत परिवार संख्या ६.० रहेको छ । सबैभन्दा कम जनघनत्व वडा नं २३ मा रहेको छ जसको जनघनत्व ४७०.९१ व्यक्ति प्रति वर्ग कि.मि. रहेको छ भने सबैभन्दा बढी जनघनत्व वडा नं. ११ रहेको छ । जसको विस्तृत विवरण माथि तालिकामा उल्लेख गरिएको छ भने तालिकालाई तल स्तम्भ चित्रमा प्रस्तुत गरिएको छ ।
३.२ जनसंख्या वितरणको अवस्था
कुनै पनि स्थानको जनसंख्या, विकासको साधन र साध्य दुवैको रुपमा रहेको हुन्छ । विकासका लागि आवश्यक अन्य आर्थिक, भौतिक साधनहरूको परिचालन मानव श्रोतबाट नै हुने भएकाले विकास योजना तर्जुमा गर्दा यसको बनावटको विविध पक्षहरूको अध्ययन र विश्लेषण हुनु आवश्यक हुन्छ । नेपालमा जनसंख्याको विविध पक्षको तथ्याङ्क प्रत्येक १० वर्षमा हुने राष्ट्रिय जनगणनाको साथै उप-महानगरपालिकास्तरमा घरधुरी सर्वेक्षण मार्फत् समेत प्राप्त हुने गरेको छ । यहाँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८ बाट प्राप्त तथ्याङ्कका आधारमा जनसंख्याका विविध पक्षहरूको विश्लेषण गरिएको छ ।
| विवरण | वि.सं. २०७८ |
|---|---|
| जम्मा जनसंख्या | १६४४४४ |
| जम्मा पुरुष | ८२७५५ |
| जम्मा महिला | ८१६८९ |
| लैङ्गिक दर (प्रति १०० महिलामा पुरुषको संख्या) | १०१.३० |
| कुल परिवार | ३४५६५ |
| औषत परिवार आकार | ४.८ |
| जनघनत्व (प्रतिवर्ग कि.मि.) | १९१३.५ |
| जनसंख्या वृद्धिदर (प्रतिशत) | १.८३ |
| साक्षरता दर (५ वर्ष र सोभन्दा बढी उमेर समूह) | ७६.२ |
माथिको तालिकामा नेपालगन्ज उप-महानगरपालिकाको जनसंख्याको विवरण प्रस्तुत गरिएको छ । राष्ट्रिय जनगणना, २०७८ को तथ्याङ्क अनुसार उप-महानगरपालिकाको जम्मा जनसंख्या १,६४,४४४ रहेको छ जसमध्ये पुरुष ५०.३२ प्रतिशत (८२,७५५ जना) र महिला ४९.६८ प्रतिशत (८१,६८९ जना) रहेका छन् । सोही अनुसार लैङ्गिक अनुपात (sex ratio) अर्थात् प्रति १०० महिलामा पुरुषको संख्या १०१.३० रहेको छ । जनघनत्व (प्रति वर्ग किलोमिटरमा रहेको जनसंख्या) १९१३.५ जना प्रति वर्ग किलोमिटर रहेको छ । यस उप-महानगरपालिकाको कुल जनसंख्या मध्ये २,६१२ जना अर्थात् १.६ प्रतिशत अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरू रहेका छन् । कुल ३४,५६५ घरपरिवार रहेको यस उप-महानगरपालिकामा प्रति परिवार औषत ४.८ जना सदस्य रहेको देखिन्छ ।
३.३ उमेर समूह तथा लिङ्ग अनुसार जनसंख्याको विवरण
उप-महानगरपालिकामा रहेको कूल १,६४,४४४ जनसंख्या मध्ये ८२,७५५ पुरुष र ८१,६८९ जना महिलाको जनसंख्या रहेको छ । ० देखि १९ वर्ष उमेर समूह र ४० देखि ६४ वर्ष उमेर समूहको जनसंख्यामा पुरुषको बाहुल्यता रहेको छ भने बाँकी उमेर समूहमा महिलाको बाहुल्यता रहेको छ । यसरी उमेर समूह अनुसार हेर्दा १५ देखि ३९ वर्ष उमेर समूह भित्रका किशोरी र महिलाहरूको जनसंख्यामा र उमेर पुगेका महिलाहरूको शारीरिक, मानसिक, सामाजिक तथा आर्थिक मुद्दाहरूलाई सम्बोधन गर्ने खालको योजनाहरू निर्माण गर्नु जरुरी छ । प्रजनन स्वास्थ्य, यौन स्वास्थ्य, रजस्वला सम्बन्धी समस्याहरू, महिला मैत्री शौचालय, परामर्श केन्द्रहरू, महिला हिंसा, चेलीबेटी बेचविखन, घरेलु लैङ्गिक हिंसा, पाठेघर खस्ने समस्या, दाइजो प्रथा, बाल विवाह महिला सशक्तिकरण तथा अधिकार जस्ता विषयहरू आम महिलाका प्रमुख तथा संवेदनशील विषय भएकाले उप-महानगरपालिकाले यी विषयहरूको प्रभावकारी योजना निर्माण गरी कार्यान्वयन गर्नुपर्ने संकेत समग्र तथ्याङ्कले गर्दछ ।
| उमेर समूह | पुरुष | महिला | जम्मा |
|---|---|---|---|
| ००-०४ वर्ष | ७३४४ | ६६५० | १३९९४ |
| ०५-०९ वर्ष | ८८७४ | ७८१९ | १६६९३ |
| १०-१४ वर्ष | ८७६० | ८०५३ | १६८१३ |
| १५-१९ वर्ष | ९२३३ | ८५१४ | १७७४७ |
| २०-२४ वर्ष | ८१३८ | ९०५६ | १७१९४ |
| २५-२९ वर्ष | ६९९४ | ८०२३ | १५०१७ |
| ३०-३४ वर्ष | ६२२५ | ६९४३ | १३१६८ |
| ३५-३९ वर्ष | ६०४० | ६४८० | १२५२० |
| ४०-४४ वर्ष | ५३३८ | ५०१७ | १०३५५ |
| ४५-४९ वर्ष | ३९८९ | ३८६४ | ७८५३ |
| ५०-५४ वर्ष | ३४८१ | ३१२३ | ६६०४ |
| ५५-५९ वर्ष | २४७५ | २२६४ | ४७३९ |
| ६०-६४ वर्ष | २०४४ | १९२७ | ३९७१ |
| ६५-६९ वर्ष | १५२३ | १५३१ | ३०५४ |
| ७०-७४ वर्ष | १३४६ | १३७० | २७१६ |
| ७५-७९ वर्ष | ६०१ | ६०७ | १२०८ |
| ८०-८४ वर्ष | २०६ | २४१ | ४४७ |
| ८५-८९ वर्ष | ९० | १११ | २०१ |
| ९०-९४ वर्ष | ३२ | ६४ | ९६ |
| ९५+ वर्ष | २२ | ३२ | ५४ |
| जम्मा | ८२७५५ | ८१६८९ | १६४४४४ |
युवा उमेरको (१५ वर्ष देखि ३९ वर्ष) जनसंख्या (७५,६४६) बढी हुन राम्रो भए तापनि उनीहरूको शिक्षा, स्वास्थ्य तथा मानव संशाधन विकासमा राज्यले व्यापक लगानी गर्नुपर्ने हुन्छ । युवा उमेर समूह धेरै हुनुलाई जनसंख्याको लाभांश भनिन्छ । अर्कोतर्फ युवाहरूलाई सही दिशातर्फ उन्मुख बनाउन र रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गरी राष्ट्र निर्माणमा सरिक बनाउनु समाज र राज्यको दायित्व हुन आउँछ । बालबालिका तथा शिशुहरूको संख्या कम हुनुले क्रमशः प्रजनन दर घट्दै गएको संकेत गर्दछ भने वृद्धवृद्धाहरूको तथा प्रौढहरूको संख्या कम हुनुले औषत आयु अन्य देशहरूको तुलनामा कम हुनु र प्रौढ अवस्थामा लाग्ने रोगका कारण पाका उमेरको जनसंख्याको मृत्युदर बढी हुनु भन्ने जनाउँछ । यद्यपी बढ्दो उमेरको संख्या कम हुनु स्वभाविक हो । उमेर अनुसारको जनसंख्याको विश्लेषण गर्दा प्रत्येक उमेर समूहका आवश्यकताहरू सम्बोधन गरी उनीहरूको उचित व्यवस्थापन गर्नु नै चुनौतीपूर्ण हुन्छ । बालबालिकाको पोषण र स्याहार तथा शिक्षा, युवालाई उचित रोजगारी र वृद्धहरूलाई आवश्यक सामाजिक सुरक्षा तथा स्वास्थ्य सेवा र स्याहार राज्यले निर्वाह गर्नुपर्ने दायित्वहरू भित्र आउँछन् ।
नीति निर्माण तथा योजना तर्जुमाको लागि बिभिन्न उमेर समूह अनुसारको जनसंख्या आवश्यक पर्दछ । एक वर्षमुनिका शिशुको संख्या खोप व्यवस्थापन, जन्मदर्ताको अभिलेख तुलना आदिको लागि उपयोगी हुन सक्छ । पाँच वर्ष मुनिका बालबालिकाको जनसंख्याले पूर्व प्राथमिक र प्राथमिक तहका सम्भाव्य संख्याको आकलन गर्न तथा त्यस उमेर भित्र दिनुपर्ने खोपका लागि आवश्यक पर्दछ । त्यस्तै १४ वर्ष र सो भन्दा मुनिको जनसंख्याले विद्यालय गइरहेका वा विद्यालय बाहिर रहेका जनसंख्या र परिवारमा आश्रित जनसंख्या बारे सूचना उपलब्ध हुन्छ । अठार वर्ष भन्दा मुनिको जनसंख्याले कुल बालबालिकाको जनसंख्या थाहा हुन्छ । पुरुष र महिलाको ६८ वर्ष भन्दा माथिको जनसंख्या सामाजिक सुरक्षा भत्ताको लागि आवश्यक बजेट व्यवस्थापनका लागि महत्वपूर्ण हुन्छ ।
| उमेर समूह | लुम्बिनी (जम्मा) | लुम्बिनी (पु) | लुम्बिनी (म) | बाँके (जम्मा) | बाँके (पु) | बाँके (म) | नेपालगन्ज (जम्मा) | नेपालगन्ज (पु) | नेपालगन्ज (म) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| जम्मा | ५१२२०७८ | २४५४४०८ | २६६७६७० | ६०३१९४ | २९६७४५ | ३०६४४९ | १६४४४४ | ८२७५५ | ८१६८९ |
| ००-०४ वर्ष | ४३९८४१ | २३०७७८ | २०९०६३ | ५४३७३ | २८७९८ | २५५७५ | १३९९४ | ७३४४ | ६६५० |
| ०५-०९ वर्ष | ४९७९३८ | २५९८५० | २३८०८८ | ६३३४९ | ३३३६० | २९९८९ | १६६९३ | ८८७४ | ७८१९ |
| १०-१४ वर्ष | ५२३०७८ | २६८९०२ | २५४१७६ | ६३२९८ | ३२८०५ | ३०४९३ | १६८१३ | ८७६० | ८०५३ |
| १५-१९ वर्ष | ५४०९०० | २६६०४३ | २७४८५७ | ६४३३२ | ३२३७४ | ३१९५८ | १७७४७ | ९२३३ | ८५१४ |
| २०-२४ वर्ष | ४९६६४६ | २२२५२४ | २७४१२२ | ६११९६ | २८०७६ | ३३१२० | १७१९४ | ८१३८ | ९०५६ |
| २५-२९ वर्ष | ४४०४८५ | १९११५६ | २४९३२९ | ५४१२२ | २४२४६ | २९८७६ | १५०१७ | ६९९४ | ८०२३ |
| ३०-३४ वर्ष | ३८१९४० | १६६६८८ | २१५२५२ | ४६५२० | २०१३७ | २५५८३ | १३१६८ | ६२२५ | ६९४३ |
| ३५-३९ वर्ष | ३५७०९३ | १५९४४० | १९७६५३ | ४३५७४ | २०५३८ | २३०३६ | १२५२० | ६०४० | ६४८० |
| ४०-४४ वर्ष | २९८९६८ | १३७६८४ | १६१२८४ | ३५६०१ | १७५७३ | १८०२८ | १०३५५ | ५३३८ | ५०१७ |
| ४५-49 वर्ष | २३९७०२ | ११२९७९ | १२६७२३ | २६७६८ | १३१९६ | १३५७२ | ७८५३ | ३९८९ | ३८६४ |
| ५०-५४ वर्ष | २२६३६८ | १११७५९ | १२४६०९ | २४८२४ | १२३३८ | १२४८६ | ६६०४ | ३४८१ | ३१२३ |
| ५५-५९ वर्ष | १७९३६० | ८८४९१ | ९०८६९ | १८२६९ | ९३०४ | ८९६५ | ४७३९ | २४७५ | २२६४ |
| ६०-६४ वर्ष | १५८३५९ | ७६१७१ | ८२१८८ | १४८३९ | ७३८१ | ७४५८ | ३९७१ | २०४४ | १९२७ |
| ६५-६९ वर्ष | १३०९२० | ६३५८४ | ६७३३६ | १२३४० | ६०८८ | ६२५२ | ३०५४ | १५२३ | १५३१ |
| ७०-७४ वर्ष | १०२४६६ | ४९७९६ | ५२६७० | १०८०१ | ५२६६ | ५५३५ | २७१६ | १३४६ | १३७० |
| ७५-७९ वर्ष | ५६४२६ | २८१२३ | २८३०३ | ५४२९ | २७७७ | २६५२ | १२०८ | ६०१ | ६०७ |
| ८०-८४ वर्ष | २४१५७ | १२१४४ | १२०१३ | १९८४ | ९७८ | १००६ | ४४७ | २०६ | २४१ |
| ८५-८९ वर्ष | १०४६७ | ५२५६ | ५२११ | ९१४ | ४५४ | ४६० | २०१ | ९० | १११ |
| ९०-९४ वर्ष | ४२९४ | १९६७ | २३२७ | ३८० | १५१ | २२९ | ९६ | ३२ | ६४ |
| ९५+ वर्ष | २६७० | ११०० | १५७० | २८१ | १०५ | १७६ | ५४ | २२ | ३२ |
३.४ मातृभाषाको आधारमा जनसंख्याको विवरण
नेपाल एक बहु-जाति, बहु-भाषा र बहु-साँस्कृतिक विशेषता बोकेको राष्ट्र हो । यस उप-महानगरपालिकामा पनि भाषिक विविधता रहेको देखिन्छ । उप-महानगरपालिकामा रहेका कुल १,६४,४४४ जनसंख्या मध्ये सबैभन्दा बढी ८०,७३८ अर्थात् ४९.१० प्रतिशतले अवधी भाषा बोल्ने गरेको पाइयो भने ५४,६८० अर्थात् ३३.२५ प्रतिशतले नेपाली र ९,९५७ अर्थात् ६.०५ प्रतिशतले उर्दु भाषा बोल्ने गरेको पाइयो । संविधानको धारा ३२ ले भाषा तथा संस्कृतिको हकलाई मौलिक हकको रुपमा स्थापित गरेको र धारा ३१ को शिक्षा सम्बन्धी हकको उपधारा ५ बमोजिम “नेपालमा बसोबास गर्ने प्रत्येक नेपाली समुदायलाई कानून बमोजिम आफ्नो मातृभाषामा शिक्षा पाउने र त्यसका लागि विद्यालय तथा शैक्षिक संस्था खोल्ने र संचालन गर्ने हक हुनेछ” भनी स्पष्ट किटान गरेको छ । आफ्नो मातृभाषामा पढ्न चाहने विद्यार्थीहरूलाई उप-महानगरपालिकाले विशेष व्यवस्था गर्न सक्ने प्रावधान रहेको छ । मातृभाषा अनुसारको विस्तृत विवरण तालिकामा उल्लेख गरिएको छ ।
| मातृभाषा | पुरुष | महिला | जम्मा | प्रतिशत (%) |
|---|---|---|---|---|
| अवधी | ४१३९२ | ३९३४६ | ८०७३८ | ४९.१० |
| नेपाली | २६५७२ | २८१०८ | ५४६८० | ३३.२५ |
| उर्दु | ५१६२ | ४७९५ | ९९५७ | ६.०५ |
| हिन्दी | ४७०७ | ४३५७ | ९०६४ | ५.५१ |
| थारु | २४७० | २५२१ | ४९९१ | ३.०४ |
| मगर ढुट | ६०१ | ६८९ | १२९० | ०.७८ |
| नेवार | ६१० | ६४७ | १२५७ | ०.७६ |
| मैथिली | ३१२ | २६३ | ५७५ | ०.३५ |
| खस | १६७ | १९७ | ३६४ | ०.२२ |
| अन्य | ७६२ | ७६६ | १५२८ | ०.९३ |
| जम्मा | ८२७५५ | ८१६८९ | १६४४४४ | १०० |
मातृभाषाका आधारमा पुरुष र महिलाको जनसंख्या वितरण
विवरण हेर्न बार वा स्लाइसहरूमा ट्याप गर्नुहोस्
दोस्रो भाषा सम्बन्धी विवरण देहाय तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।
| दोस्रो भाषा | पुरुष | महिला | जम्मा | प्रतिशत (%) |
|---|---|---|---|---|
| दोस्रो भाषा नभएको | २९००७ | ३१२७४ | ६०२८१ | ३६.६६ |
| नेपाली | ४६०४७ | ४२७९१ | ८८८३८ | ५३.९७ |
| मैथिली | ५० | ३६ | ८६ | ०.०५ |
| भोजपुरी | ५६ | ३७ | ९३ | ०.०६ |
| थारु | ८५ | ६४ | १४९ | ०.०९ |
| नेपाल भाषा (नेवारी) | १७ | २१ | ३८ | ०.०२ |
| मगर ढुट | ७६ | १०० | १७६ | ०.११ |
| उर्दु | १०३ | ११३ | २१६ | ०.१३ |
| अवधि | ४२५५ | ४१४९ | ८४०४ | ५.११ |
| हिन्दी | २७०७ | २८१६ | ५५२५ | ३.३६ |
| जम्मा | ८२७५५ | ८१६८९ | १६४४४४ | १०० |
दोस्रो भाषाका आधारमा पुरुष र महिलाको जनसंख्या वितरण
विवरण हेर्न बार वा स्लाइसहरूमा ट्याप गर्नुहोस्
पुर्खाको भाषा सम्बन्धी विवरण देहाय तालिकामा प्रष्ट पारिएको छ ।
| पुर्खाको भाषा | पुरुष | महिला | जम्मा | प्रतिशत (%) |
|---|---|---|---|---|
| नेपाली | २२३७६ | २३५६८ | ४५९४४ | २७.९४ |
| मैथिली | ३४१ | २९० | ६३१ | ०.३८ |
| भोजपुरी | १३२ | ११९ | २५१ | ०.१५ |
| थारु | २६७९ | २७२७ | ५४०६ | ३.२९ |
| नेपाल भाषा (नेवारी) | १२८१ | १३७० | २६५१ | १.६१ |
| मगर ढुट | १५१४ | १८४४ | ३३५८ | २.०४ |
| उर्दु | ८५४६ | ८१३४ | १६६८० | १०.१४ |
| अवधि | ३९४८३ | ३७४९४ | ७६९७७ | ४६.८१ |
| हिन्दी | ४५२६ | ४११० | ८६३६ | ५.३० |
| जम्मा | ८२७५५ | ८१६८९ | १६४४४४ | १०० |
पुर्खाको भाषाका आधारमा पुरुष र महिलाको जनसंख्या वितरण
विवरण हेर्न बार वा स्लाइसहरूमा ट्याप गर्नुहोस्
उप-महानगरपालिकामा रहेका कुल १,६४,४४४ जनसंख्या मध्ये यहाँ बोलिने पुर्खाको भाषा अनुसार सबैभन्दा बढी ७६,९७७ अर्थात् ४६.८१ प्रतिशतले अवधि भाषा बोल्ने गरेका छन् भने ४५,९४४ अर्थात् २७.९४ प्रतिशतले नेपाली भाषा बोल्ने गरेको पाइयो । त्यसैगरी १६,६८० अर्थात् १०.१४ ले उर्दु भाषा, ८,६३६ अर्थात् ५.३० प्रतिशतले हिन्दी भाषा, ३,३५८ अर्थात् २.०४ प्रतिशतले मगर ढुट र २,६५१ अर्थात् १.६१ प्रतिशतले नेपाल भाषा (नेवारी) बोल्ने गरेको पाइयो ।
(क) आदिवासी: आदिवासी/जनजाती उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठान ऐन, २०५८ अनुसार आदिवासी जनजाती भन्नाले आफ्नो मातृभाषा र परम्परागत रीतिरिवाज, छुट्टै साँस्कृतिक पहिचान, छुट्टै सामाजिक संरचना र लिखित वा अलिखित इतिहास भएका ६१ जाति वा समुदायलाई बुझिन्छ । यस उप-महानगरपालिकाको कुल जनसंख्या १,६४,४४४ मध्ये २८.७३ प्रतिशत (४७,२४४ जना) जनसंख्या अवधी समुदायका रहेका छन् । यसैगरी उप-महानगरपालिकामा कुल जनसंख्याको ३.७ प्रतिशत मगर, ३.४ प्रतिशत थारु, ३.२७ प्रतिशत कुर्मी, २.७९ प्रतिशत यादव, २.६८ प्रतिशत बनियाँ र २.६७ प्रतिशत ब्राह्मण-तराई समुदायका व्यक्तिहरूको बसोबास रहेको पाउन सकिन्छ ।
(ख) उत्पीडित तथा सिमान्तकृत समुदाय: नेपालको संविधानको भाग ३४ अन्तर्गतको धारा ३०६ को (ड) मा सीमान्तकृत समुदाय भन्नाले राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक रुपले पछाडि पारिएका विभेद र उत्पीडन तथा भौगोलिक विकटताको कारणले सेवा सुविधाको उपभोग गर्न नसकेका वा त्यसबाट वञ्चित रहेका संघीय कानून बमोजिमको मानव विकासको स्तर भन्दा न्यून स्थितिमा रहेका समुदाय सम्झनु पर्दछ भनी उल्लेख गरेको छ । सामाजिक विभेदका रुपमा छुवाछुत जस्तो अमानवीय भेदभाव भोगिरहेको यो समुदायले राजनैतिक, आर्थिक र सामाजिक क्षेत्रमा समेत उपेक्षाको अनुभूत गर्नु परेको छ । यस समुदायका अधिकांश व्यक्तिहरू अदक्ष र अर्धदक्ष जनशक्ति कै रुपमा ज्याला, मजदुरी गरेर जीवनयापन गरिरहेको पाइन्छ ।
३.५ धर्म अनुसार जनसंख्याको विवरण
नेपालमा धार्मिक स्वतन्त्रता र विविधता रहेको छ । अझै विधिवत रुपमा नेपालको अन्तरिम संविधान २०६३, ले मिति २०६३ जेष्ठ ४ मा पुर्नस्थापित संसदको ऐतिहासिक घोषणाले नेपाललाई एक धर्म निरपेक्ष राष्ट्रको रुपमा घोषणा गर्यो । त्यस्तै नेपालको संविधान, २०७२ को प्रस्तावनामा नेपाललाई एक बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक, बहुसाँस्कृतिक तथा भौगोलिक विविधतायुक्त विशेषतालाई आत्मसात गरी विविधता विचको एकता, सामाजिक साँस्कृतिक ऐक्यबद्धता, सहिष्णुता र सद्भाबलाई संरक्षण एवं प्रवर्द्धन गर्दै, वर्गीय, जातीय, क्षेत्रीय, भाषिक, धार्मिक, लैङ्गिक विभेद र सबै प्रकारका जातीय छुवाछूतको अन्त्य गरी आर्थिक समानता, समृद्धि र सामाजिक न्याय सुनिश्चित गर्न समानुपातिक समावेशी र सहभागितामूलक सिद्धान्तका आधारमा समतामूलक समाजको निर्माण गर्ने संकल्प उल्लेख गरिएको छ । फलस्वरूप नेपालमा धार्मिक स्वतन्त्रता र सौहार्दता रहेको पाइन्छ ।
उप-महानगरपालिकामा विभिन्न समुदायका मानिसहरूको बसोबास रहेको हुनाले उनीहरूका आ-आफ्नै चाडपर्वहरू छन् । जस्तै: वडादशैं, तिहार, रामनवमी, महाशिवरात्री, हरितालिका, श्रीपञ्चमी, श्रीकृष्ण जन्माष्टमी, होली, चैते दशैं, साउने-माघे संक्रान्ति, मातातीर्थ औंसी, अक्षय तृतीया, हरिशयनी-हरिबोधनी एकादशी, नागपञ्चमी, रक्षाबन्धन (जनैपूर्णिमा), कुशे औंसी, वालाचतुर्दशी, कोजाग्रत पूर्णिमा, श्री स्वस्थानी पूर्णिमा, नयाँ वर्ष, सोह्रश्राद्ध, कुल-थानी पूजा, बुद्धजयन्ती, छठ पर्व, इद, ल्होसार आदि ।
उप-महानगरपालिकामा रहेका कुल १,६४,४४४ जनसंख्या मध्ये १,१३,०२८ अर्थात् ६८.७३ प्रतिशत जनसंख्याले हिन्दु धर्म मान्दछन् भने दोस्रोमा इस्लाम धर्म मान्नेको संख्या ४८,२५१ अर्थात् २९.३४ प्रतिशत रहेका छन् । त्यसैगरी ०.७० प्रतिशत बौद्ध मार्गी रहेका छन् भने क्रिश्चियन ०.८७ प्रतिशत रहेका छन् र ०.३० प्रतिशतले सिख धर्म मान्ने गरेका छन् । उप-महानगरपालिकामा धार्मिक विविधता रहे तापनि हिन्दु धर्मावलम्बीहरूको प्रधानता रहेको तथ्याङ्कले देखाउँछ । नेपालमा सदियौँ देखि रहि आएको धार्मिक सहिष्णुता यस उप-महानगरपालिकामा पनि कायमै रहेको देखिन्छ । विभिन्न धर्मावलम्बीहरूको विस्तृत विवरण तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।
धार्मिक संरचना (धार्मिक आधारमा जनसंख्या वितरण)
विवरण हेर्न बार वा स्लाइसहरूमा ट्याप गर्नुहोस्
| लिङ्ग | हिन्दु | बौद्ध मार्गी | इस्लाम | किराँत | क्रिश्चियन | प्रकृति | बोन | जैन | वहाई | सिख | जम्मा |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| पुरुष | ५६६०३ | ५५२ | २४६४३ | २५ | ६६४ | ४ | ५ | ९ | १ | २४९ | ८२७५५ |
| महिला | ५६४२५ | ६०२ | २३६०८ | २४ | ७६८ | ४ | ४ | १० | ० | २४४ | ८१६८९ |
| जम्मा | ११३०२८ | ११५४ | ४८२५१ | ४९ | १४३२ | ८ | ९ | १९ | १ | ४९३ | १६४४४४ |
| प्रतिशत | ६८.७३ | ०.७० | २९.३४ | ०.०३ | ०.८७ | ०.०० | ०.०१ | ०.०१ | ०.०० | ०.३० | १०० |
३.६ जातजातीको आधारमा जनसंख्याको विवरण
उप-महानगरपालिकामा जातजातिको आधारमा जनसंख्याको विवरणलाई हेर्दा सबैभन्दा धेरै ४७,२४४ अर्थात् २८.७३ प्रतिशत मुसलमान, दोस्रोमा १९,८४६ अर्थात् १२.०७ प्रतिशत क्षेत्री, तेस्रोमा १०,२३७ अर्थात् ६.२३ प्रतिशत ब्राह्मण-पहाड रहेका छन् । त्यसैगरी उप-महानगरपालिकामा मगर, ठकुरी, थारु, कुर्मी, यादव, बनियाँ, ब्राह्मण तराई लगायतका जातजातिहरूको बसोबास रहेको छ ।
यसरी जातीय हिसाबले विविधतायुक्त समाजमा स्थानीयहरू सामाजिक सहिष्णुताका साथ बसेको पाइन्छ । आफ्नो छुट्टै भाषा, संस्कृति र रहनसहन भएका नेपालको सीमान्तकृत जाति लगायत उप-महानगरपालिकामा बसोबास गर्ने विभिन्न जातजातिको मौलिक संस्कृति, परम्परा, भाषा र रहनसहनलाई संरक्षण गरी उनीहरूको पहिचान कायम राख्ने कार्यक्रमहरूको निर्माण गर्नु आवश्यक छ । जसको विस्तृत विवरण तलको तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।
| जातजाति | पुरुष | महिला | जम्मा | प्रतिशत |
|---|---|---|---|---|
| मुसलमान | २४२४० | २३००४ | ४७२४४ | २८.७३ |
| क्षेत्री | ९७६५ | १००८१ | १९८४६ | १२.०७ |
| ब्राह्मण-पहाड | ५०९९ | ५१३८ | १०२३७ | ६.२३ |
| ठकुरी | ३३९० | ३६६४ | ७०५४ | ४.२९ |
| मगर | २७६१ | ३३०७ | ६०६८ | ३.६९ |
| थारु | २७७४ | २८३१ | ५६०५ | ३.४१ |
| कुर्मी | २८०३ | २५८० | ५३८३ | ३.२७ |
| यादव | २४०३ | २१८१ | ४५८४ | २.७९ |
| बनियाँ | २३१९ | २०८९ | ४४०८ | २.६८ |
| ब्राह्मण तराई | २३१६ | २०७२ | ४३८८ | २.६७ |
| अन्य | २४८८५ | २४७४२ | ४९६२७ | ३०.१८ |
| जम्मा | ८२७५५ | ८१६८९ | १६४४४४ | १०० |
नोट: अन्यमा तामाङ, नेवार, विश्वकर्मा, राई, गुरुङ, परियार, याक्थुङ/लिम्बु, मिजार, तेली, चमार/हरिजन/राम, कोइरी, मुसहर, सन्यासी, धानुका, पासवान, मल्लाह, केवट, कठवाणिया, कलवार, कानु, कुमाल, घर्ती/भुजेल, हजाम/ठाकुर, शेर्पा, धोवी, टाटमा, लोहर, हलुवाई, माँझी, बराई, नुनिया, चेपाङ, सोनार, कोमार, सुनुवार, कहार, सन्थेल, मारवाडी, कायस्थ, राजपुत, वादी, कुन्दुक, लोध, बढाई, बंगाली, धिमाल, माली, धुनियाँ, भोटे, डोम, थकाली, कोरी, पञ्जाबी/सिख, मेचे, राजी, कुसवाडिया, देव, चिडीमार, रानाथारु, गोन्ड, कात्तिक, अन्य लगायतका जातजातिहरु बसोबास गर्दछन् ।
३.७ घरमूलीको विवरण
यस उप-महानगरपालिकामा घरधुरीको मुख्य व्यक्तिका रुपमा रहेका घरमूलीको वर्गीकरण देहायका तालिका तथा चित्रमा देखाइएको छ ।
| विवरण | पुरुष | महिला | जम्मा | प्रतिशत |
|---|---|---|---|---|
| घरमूलीको संख्या | २३९७४ | १०८३१ | ३४८०५ | १०० |
| प्रतिशत | ६८.८८ | ३१.१२ | १०० | - |
उप-महानगरपालिकामा रहेका ३४,८०५ घरधुरी मध्ये २३,९७४ घरधुरीका मूली पुरुष रहेका छन् जुन कुल घरधुरीको ६८.८८ प्रतिशत हुन आउँछ भने १०,८३१ घरधुरीको मूली महिला रहेका छन् जुन कुल घरधुरीको ३१.१२ प्रतिशत हुन आउँछ । यसर्थ यस उप-महानगरपालिकामा पुरुष घरमूलीको संख्या अधिक रहेको देखिन्छ ।
घरमूलीको लिङ्ग अनुसार उमेरगत घरधुरी विवरण देहाय बमोजिम रहेको छ :
| उमेर समूह | पुरुष परिवारमूली | महिला परिवारमूली | जम्मा परिवार संख्या |
|---|---|---|---|
| १०-१४ | २३ | १४ | ३७ |
| १५-१९ | ३४२ | २६७ | ६०९ |
| २०-२९ | २९९८ | १७६५ | ४७६३ |
| ३०-३९ | ६२२८ | २३८५ | ८६१३ |
| ४०-४९ | ६७७१ | १७९४ | ८५६५ |
| ५०-५९ | ४९११ | ११५० | ६०६१ |
| ६०-६९ | २९२२ | ८५७ | ३७७९ |
| ७० वर्ष माथि | १५३८ | ५६० | २०९८ |
| जम्मा | २५७७३ | ८७९२ | ३४५६५ |
उप-महानगरपालिकामा रहेको कुल घरपरिवार संख्या ३४,५६५ मध्ये २५,७७३ अर्थात् ७४.५६ प्रतिशत घरपरिवारमा पुरुष घरमूली रहेका छन् भने ८,७९२ अर्थात् २५.४४ प्रतिशत घरपरिवारमा महिला घरमूली रहेका छन् ।
३.८ पेशाको आधारमा जनसंख्याको विवरण
उप-महानगरपालिकामा रहेका १० देखि ६५ वर्ष माथि उमेर समूहका जम्मा जनसंख्या मध्ये प्राथमिक पेशाका कामदारहरु सबैभन्दा बढी २७,६३५ अर्थात् ४०.१८ प्रतिशत रहेका छन् । दोस्रोमा कृषि पेशालाई मुख्य पेशा बनाएका कामदारहरु १०,२५७ अर्थात् १४.९१ प्रतिशत रहेका छन् । जसको उमेर समूहगत विस्तृत विवरण तलको तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।
| पेशा | १०-१४ | १५-१९ | २०-२४ | २५-२९ | ३०-३४ | ३५-३९ | ४०-४४ | ४५-४९ | ५०-५४ | ५५-५९ | ६०-६४ | ६५+ | जम्मा | प्रतिशत |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| सैनिक अधिकारीहरु | ० | २ | १६ | ४० | ५७ | १०५ | ५८ | २९ | १७ | ४ | ० | ० | ३२८ | ०.४८ |
| व्यवस्थापकहरु | ० | १३ | ३६२ | ७२१ | १०५७ | १२०९ | ११५६ | ८६५ | ७२२ | ४०१ | २४६ | २२५ | ७०६५ | १०.२७ |
| पेशाविद्हरु | २ | ४० | ३०४ | ५४७ | ६१५ | ५८७ | ४९१ | ३७१ | ३०९ | १८७ | ७१ | ८३ | ३६०७ | ५.२४ |
| प्राविधिक तथा सहायक पेशाविद्हरु | ४ | ४१ | २९५ | ४९१ | ३९० | २९० | २१२ | ११६ | १७३ | ८६ | २६ | ४० | २३३२ | ३.३९ |
| कार्यालय सहायकहरु | २ | ४४ | २६२ | ३४१ | ३१८ | २८१ | २०१ | १४३ | ११४ | ६० | २२ | २८ | १८१६ | २.६४ |
| सेवा तथा वस्तु बिक्री गर्ने कामदारहरु | १३ | २४८ | ७८७ | १०१७ | १०१४ | ११४६ | ९८२ | ६६७ | ४८७ | ३२३ | ११४ | २३० | ७२४६ | १०.५३ |
| कृषि कार्यसँग सम्बन्धित रोजगारहरु | ५११ | ७७४ | ११३८ | १०४८ | १०७२ | ११४६ | १०२९ | ८६८ | ८३६ | ६५५ | ५१० | ६७० | १०२५७ | १४.९१ |
| शिल्पकला तथा कालीगढ र यससँग सम्बन्धित व्यापार गर्नेहरु | ० | ४४० | ९४० | ९९५ | ८५९ | ८३६ | ६४६ | ४३० | ३४८ | १९८ | ११० | १०१ | ५९०३ | ८.५८ |
| यन्त्र तथा मेशिन अपरेटर र जडान गर्ने कामदारहरु | २ | ९३ | २८३ | ४०२ | ४१९ | ३३७ | ३३९ | २३३ | १५६ | ७३ | ४४ | ३१ | २४५२ | ३.५७ |
| सामान्य वा प्राथमिक पेशाका कामदारहरु | ३१२० | ३६६१ | ३७६४ | ३३७५ | २८९४ | २७४७ | २२३१ | १६७४ | १२८६ | ८६६ | ७४८ | १२६९ | २७६३५ | ४०.१८ |
| आर्थिक रुपमा सक्रिय नभएकाहरु | १८ | १२ | १४ | १२ | १७ | ८ | १४ | ६ | १ | ३ | १ | ३ | १०९ | ०.१६ |
| जम्मा | ३६७२ | ५४५६ | ८१६५ | ९०७७ | ८७१२ | ८७१२ | ७४१९ | ५४२२ | ४४४१ | २८५६ | १९७२ | २६८० | ६८७७२ | १०० |
पेशाको आधारमा जनसंख्याको विवरण (जम्मा)
विवरण हेर्न बार वा स्लाइसहरूमा ट्याप गर्नुहोस्
३.९ आर्थिक रुपले सक्रिय जनसंख्याको विवरण
१० वर्ष वा सो भन्दा माथिका व्यक्तिले गणनाको समयदेखि अघिको १२ महिनासम्म आर्थिक काम गरेको अवधि (महिना) अनुसारको जनसंख्याको विस्तृत विवरण देहायको तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।
| लिङ्ग | ३ महिना भन्दा कम | ३ महिना वा बढी | ६ महिना वा बढी | काम नगरेको | जम्मा |
|---|---|---|---|---|---|
| पुरुष | ३९०० | ३७९१ | ३५०४६ | २३७१२ | ६६४४९ |
| महिला | ७८५९ | ७११५ | ११०५३ | ४११९३ | ६७२२० |
| जम्मा | ११७५९ | १०९१४ | ४६०९९ | ६४९०५ | १३३६७७ |
| प्रतिशत | ८.८ | ८.२ | ३४.५ | ४८.६ | १०० |
१२ महिनासम्म आर्थिक काम गरेको अवधि (महिना) अनुसार जनसंख्याको विवरण
विवरण हेर्न बार वा स्लाइसहरूमा ट्याप गर्नुहोस्
| लिङ्ग | आर्थिक रुपले सक्रिय | आर्थिक रुपले सक्रिय नरहेका | जम्मा |
|---|---|---|---|
| पुरुष | ३७८२० | ७३१० | ४५१३० |
| महिला | १४१२२ | १५०४७ | २९१६९ |
| जम्मा | ५१९४२ | २२३५७ | ७४२९९ |
| प्रतिशत | ६९.९१ | ३०.०९ | १०० |
आर्थिक रुपले सक्रिय तथा निष्क्रिय जनसंख्याको विवरण
विवरण हेर्न बार वा स्लाइसहरूमा ट्याप गर्नुहोस्
१०-१७ वर्ष उमेर समूहका बालबालिकाहरुको आर्थिक रुपमा सक्रिय र रोजगारीको अवस्था अनुसार बालबालिकाहरुको संख्या देहायको तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।
| उमेर समूह | रोजगारी | आफ्नै काम गर्ने | परिवार सदस्यलाई योगदान | उल्लेख नभएको | जम्मा |
|---|---|---|---|---|---|
| १०-१२ वर्ष | ३४७ | ५३४ | १२१२ | ६ | २०९९ |
| १३-१५ वर्ष | ५५७ | ६८० | १२०४ | ३ | २४४४ |
| १६-१७ वर्ष | ६८४ | ५०२ | ७५७ | २ | १९४५ |
| जम्मा | १५८८ | १७१६ | ३१७३ | ११ | ६४८८ |
| प्रतिशत | २४.४८ | २६.४५ | ४८.९१ | ०.१७ | १०० |
आर्थिक रुपमा सक्रिय र रोजगारीको अवस्था अनुसार बालबालिका
विवरण हेर्न बार वा स्लाइसहरूमा ट्याप गर्नुहोस्
३.१० आर्थिक काम नगर्नुका कारणहरु
उप-महानगरपालिकामा रहेका १० देखि ७५ वर्ष माथि उमेर समूहका जम्मा जनसंख्या मध्ये ६ महिना भन्दा कम समय काम गर्नुको कारणहरुमा सबैभन्दा बढी विद्यार्थी भएको कारण अर्थात् २६,९७९ अर्थात् ३०.७८ प्रतिशत विद्यार्थी रहेका छन् । भने दोस्रोमा घरायसी कामका कारण २२,७०८ अर्थात् २५.९१ प्रतिशत रहेका छन् । जसको उमेर समूहगत विस्तृत विवरण तलको तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।
| उमेर समूह | विद्यार्थी | घरायसी काम | घरायसी कर्म | वृद्ध | अपाङ्गता | पेन्सन | सामाजिक | अन्य | उल्लेख नभएको | जम्मा |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| १०-१४ वर्ष | ११९७२ | ६०९ | १३४ | ० | ३५ | ० | ० | ३७४३ | ५४ | १६५४७ |
| १५-१९ वर्ष | ९७८७ | १५७८ | ३५३ | ० | ५२ | ३ | ३ | ३९५४ | ७४ | १५८०४ |
| २०-२४ वर्ष | ४२१८ | ३२९२ | ८०६ | ० | ७० | ३ | १७ | ३६४७ | ८३ | १२१३६ |
| २५-२९ वर्ष | ८४३ | ३७२३ | १००३ | ० | ५३ | ७ | २३ | २६९१ | ६३ | ८४०६ |
| ३०-३४ वर्ष | १०९ | ३२२६ | ८९५ | ० | ६२ | १६ | २० | १९८८ | २९ | ६३४५ |
| ३५-३९ वर्ष | ३१ | २९८५ | ८०९ | ० | ५६ | ४८ | १८ | १६८० | ३५ | ५६६२ |
| ४०-४४ वर्ष | ११ | २२२१ | ६७९ | ० | ६२ | ५८ | १९ | १२९८ | ३९ | ४३९७ |
| ४५-४९ वर्ष | २ | १७९२ | ५३० | ० | ७३ | ५३ | २० | १०३५ | २३ | ३५२८ |
| ५०-५४ वर्ष | ४ | १३९८ | ४१६ | ० | ११३ | १०८ | २० | १०४४ | २७ | ३१३० |
| ५५-५९ वर्ष | १ | ९७९ | ३०० | ० | ७८ | १९१ | २२ | ९१८ | २५ | २५१४ |
| ६०-६४ वर्ष | ० | ६२९ | १९५ | ८०६ | ९० | २७८ | १५ | ६७७ | १० | २७०० |
| ६५-६९ वर्ष | ० | १७२ | ७६ | १३०८ | ८४ | २३१ | २ | ४१२ | ४ | २२८९ |
| ७०-७४ वर्ष | ० | ७३ | ३३ | १४८० | ७३ | २३९ | ४ | ३७६ | ४ | २२८२ |
| ७५ वर्ष माथि | १ | ३१ | १२ | १३३३ | ४६ | १५७ | ३ | २६५ | ० | १८४८ |
| जम्मा | २६९७९ | २२७०८ | ६२४१ | ४९२७ | ९४७ | १३९२ | १८६ | २३८०८ | ४७० | ८७६५८ |
| प्रतिशत | ३०.७८ | २५.९१ | ७.१२ | ५.६२ | १.०८ | १.५९ | ०.२१ | २७.१६ | ०.५४ | १०० |
३.११ अपाङ्गताका आधारमा जनसंख्याको विवरण
शरीरका अङ्गहरू र शारीरिक प्रणालीमा भएको समस्याका कारण भौतिक, सामाजिक, साँस्कृतिक वातावरणका साथै सञ्चार समेतबाट सिर्जना भएको अवरोध समेतले दैनिक क्रियाकलाप सामान्य रूपमा सञ्चालन गर्न एवं सामाजिक जीवनमा पूर्ण सहभागी हुन कठिनाइ हुने अवस्थालाई अपाङ्गता भनिन्छ। खासगरी व्यक्तिहरूमा अपाङ्गता हुने कारण आयोडिनयुक्त नुन प्रयोगको कमी, ग्रामिण क्षेत्रमा मुख नधुने समस्याका कारण उत्पन्न (Trachoma) रोग, दुर्घटना, जन्मजात, प्राकृतिक प्रकोप, कुपोषण, स्वास्थ्य उपचार नपाएर, द्वन्द्व वा युद्ध वा विष्फोटक पदार्थको प्रयोग आदि देखिएका छन्। जसलाई घटाउन प्रतिरोधात्मक र उपचारात्मक दुवै कार्यहरू गरिनुपर्दछ। अपाङ्गता भएका व्यक्ति तथा बालबालिकाहरूको हक, हित र अधिकारको संरक्षण एवं संवर्द्धन र विकास गर्न १९ वटा क्षेत्रलाई समेटी अपाङ्ग संरक्षण तथा कल्याण ऐन, २०३९ र अपाङ्गता सम्बन्धी कार्ययोजना, २०६३ तयार गरी कार्यान्वयनमा ल्याएको छ। त्यसैगरी २०६६ पुस १२ गते नेपालले अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको अधिकार सम्बन्धी संयुक्त राष्ट्र संघीय महासन्धि, २००६ लाई अनुमोदन गरेको छ ।
क) अपाङ्गताको किसिम अनुसार जनसंख्या विवरण
अपाङ्गता परिचयपत्र वितरण गर्नका लागि अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई अपाङ्गताका आधारमा शारीरिक अपाङ्गता, दृष्टिविहीन र न्यून दृष्टियुक्त, स्वरबोलाई सम्बन्धी अपाङ्गता, सुस्त श्रवण र बहिरा, श्रवण विहिनता, मानसिक अपाङ्गता बौद्धिक अपाङ्गता, बहुअपाङ्गता गरी सात किसिमले र गाम्भीर्यताका आधारमा तह क (रातो रङको परिचय पत्र), तह ख (निलो रङको परिचय पत्र), तह ग (पहेलो रङको परिचय पत्र) र तह घ (सेतो रङको परिचय पत्र) गरी चार तहमा विभक्त गरी परिचय पत्र वितरण गर्ने कार्य सुरु गरिएको छ ।
हालसम्म यो समुदायको सामाजिक आर्थिक अवस्थामा परिवर्तन ल्याउन केही सामान्य आयमूलक र सिपमूलक तालिमहरू सञ्चालन गरिएता पनि यिनीहरूको आत्मविश्वासलाई बढाउन र समुदायबाट हुने गरेको उपेक्षाबाट मुक्त राख्न स्थानीय स्रोतसाधन र निकायहरूमा यो समुदायको पहुँच पुर्याउन विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालनमा ल्याउनुपर्ने देखिन्छ। राष्ट्रिय जनगणना, २०७८ को तथ्याङ्क अनुसार उप-महानगरपालिकामा रहेको कूल जनसंख्या मध्ये २,६५८ जना अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरू रहेका छन् । जसमध्ये शारीरिक अपाङ्गता भएका १,०२५ जना, ४११ जना न्यून दृष्टियुक्त भएका व्यक्ति रहेका छन् । यसैगरी दृष्टिविहिन १८४ जना, बहिरोपना भएका १५४ जना, न्यून श्रवण शक्ति भएका ११३ जना, बहिरोपना र आँखा नदेख्ने ५३ जना, बोल्न नसक्ने १३० जना, मानसिक अपाङ्गता भएका १४४ जना, बौद्धिक अपाङ्गता भएका १०४ जना, अनुबंशीय रक्तश्राव भएका १९ जना, अटिजम भएका ३४ जना तथा बहुअपाङ्गता भएका २४१ जना र उल्लेख नभएको ४६ जना रहेका छन् । जसको विस्तृत विवरण निम्न अनुसार रहेको छ :-
| उमेर समूह | शारीरिक | न्यून दृष्टि | दृष्टिविहीन | बहिरोपना | न्यून श्रवण | बहिरो/आँखा नदेख्ने | बोल्न नसक्ने | मानसिक | बौद्धिक | रक्तश्राव | अटिजम | बहुअपाङ्गता | अन्य | जम्मा |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ०-४ वर्ष | ७१ | ५ | ३४ | ३ | ३ | २ | ६ | १ | ५ | १ | ९ | १२ | ४ | १५६ |
| ५-९ वर्ष | ८५ | ११ | ३१ | १० | ४ | २ | १३ | ५ | १६ | १ | ८ | १८ | २ | २०६ |
| १०-१४ वर्ष | ६२ | ६ | १४ | १३ | ४ | २ | १५ | ९ | ७ | १ | ३ | १६ | १ | १५३ |
| १५-१९ वर्ष | ८९ | २३ | २२ | १७ | १२ | १ | १५ | २३ | १४ | ० | ३ | २३ | ६ | २४८ |
| २०-२४ वर्ष | ७० | १३ | १४ | ४ | ८ | ४ | १२ | १८ | १६ | १ | ४ | २० | ५ | १८९ |
| २५-२९ वर्ष | ६६ | १२ | ७ | ७ | ३ | ० | ६ | १७ | १० | १ | १ | १८ | ४ | १५२ |
| ३०-३४ वर्ष | ८० | ११ | ९ | ९ | ३ | ३ | १५ | १६ | ११ | १ | १ | ११ | ६ | १८४ |
| ३५-३९ वर्ष | ५८ | १३ | ५ | ९ | ५ | ३ | ७ | १६ | ७ | १ | १ | २१ | ४ | १५० |
| ४०-४४ वर्ष | ७४ | १७ | ६ | ४ | ४ | ४ | ८ | १२ | ७ | ३ | १ | १२ | ४ | १५६ |
| ४५-४९ वर्ष | ५३ | १८ | १० | ५ | ६ | १ | ५ | ५ | ३ | ३ | ० | १५ | ४ | १२८ |
| ५०-५४ वर्ष | ५१ | ४५ | ७ | ७ | १० | ३ | ७ | १२ | २ | २ | १ | ८ | २ | १५७ |
| ५५-५९ वर्ष | ४८ | ३६ | ५ | ४ | ११ | ३ | १ | २ | १ | १ | ० | ८ | १ | १२१ |
| ६०-६४ वर्ष | ६४ | ५२ | ३ | १६ | १४ | २ | ३ | ३ | ३ | ० | ० | १४ | १ | १७५ |
| ६५-६९ वर्ष | ५७ | ४७ | ११ | १४ | ९ | ४ | ६ | ४ | २ | १ | ० | ९ | १ | १६५ |
| ७०-७४ वर्ष | ६३ | ५० | २ | १५ | १० | १४ | ६ | ० | ० | ० | २ | १७ | १ | १८० |
| ७५ वर्ष माथि | ३४ | ४४ | ४ | १७ | ७ | ५ | ५ | १ | ० | २ | ० | १९ | ० | १३८ |
| जम्मा | १०२५ | ४११ | १८४ | १५४ | ११३ | ५३ | १३० | १४४ | १०४ | १९ | ३४ | २४१ | ४६ | २६५८ |
| प्रतिशत | ३८.५६ | १५.४६ | ६.९२ | ५.७९ | ४.२५ | १.९९ | ४.८९ | ५.४२ | ३.९१ | ०.७१ | १.२८ | ९.०७ | १.७३ | १०० |
३.१२ बसाइँसराइ सम्बन्धी विवरण
नेपालगंज उप-महानगरपालिकाको कुल जनसंख्या १,६४,४४४ मध्ये १,५४,५७७ जना जनसंख्याको नेपालमा नै जन्म भएको पाइयो । यही उप-महानगरपालिकामा जन्म लिनेको संख्या ९,१७,४८० जना, बाँके जिल्लाकै अर्को पालिकामा जन्म लिनेको संख्या ६,२८९ रहेका छन् भने अर्को जिल्लामा जन्म लिनेको संख्या ३०,८०८ र विदेशमा जन्मेकाहरूको हाल बसोबास यसै पालिकामा रहेको संख्या ९,८३५ जना र जन्म स्थान नखुलेको ३२ जना रहेको छ ।
| उमेर समूह | नेपाल भित्र | यही पा. | अन्य पा. | पहाड | हिमाल | तराई | नखुलेको | विदेश | नखुलेको | जम्मा |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ०-४ वर्ष | १३९१८ | १३५५६ | ६६ | ३६ | १३९ | १२१ | ० | ७५ | १ | १३९९४ |
| ५-९ वर्ष | १६४४५ | १५३०८ | १६१ | २०५ | ४१२ | ३७९ | ० | १४६ | २ | १६५९३ |
| १०-१४ वर्ष | १६६२७ | १४५९१ | २१७ | ३७१ | ८२४ | ५४४ | ० | १८५ | १ | १६८१३ |
| १५-१९ वर्ष | १७३९८ | १३८६३ | ५४२ | ५०० | १३१४ | ११७९ | ० | ३४४ | ५ | १७७४७ |
| २०-२४ वर्ष | १६२३३ | ११५२२ | ९०९ | ५०४ | १५७६ | १७२२ | ० | ९५९ | २ | १७१९४ |
| २५-२९ वर्ष | १३६७७ | ९५३० | ८३५ | ३९० | १३९८ | १५२४ | ० | १३३८ | २ | १५०१७ |
| ३०-३४ वर्ष | ११८९२ | ७८११ | ७९३ | ४०१ | १४६४ | १४२२ | १ | १२७६ | ० | १३१६८ |
| ३५-३९ वर्ष | ११२११ | ७३३६ | ७३४ | ३१० | १४४८ | १३८३ | ० | १३०६ | ३ | १२५२० |
| ४०-४४ वर्ष | ९३५३ | ६०१७ | ५५३ | २४५ | १३५३ | ११८४ | १ | ९९८ | ४ | १०३५५ |
| ४५-४९ वर्ष | ७०३१ | ४५४३ | ४२८ | १८९ | १०४० | ८३० | १ | ८१८ | ४ | ७८५३ |
| ५०-५४ वर्ष | ५९८६ | ३७५४ | ३३१ | १५८ | ११०८ | ६३४ | १ | ६१५ | ३ | ६६०४ |
| ५५-५९ वर्ष | ४२११ | २७६८ | १९५ | १०८ | ८०७ | ३३३ | ० | ५२५ | ३ | ४७३९ |
| ६०-६४ वर्ष | ३५५० | २३१६ | १४३ | ११२ | ७४२ | २३६ | १ | ४१९ | २ | ३९७१ |
| ६४-६९ वर्ष | २७१२ | १७८९ | १४१ | ७५ | ५५१ | १५५ | १ | ३४२ | ० | ३०५४ |
| ७०-७४ वर्ष | २४३४ | १६६३ | ८७ | ८७ | ४६५ | १३२ | ० | २८२ | ० | २७१६ |
| ७५+ वर्ष | १७९९ | १११३ | ७४ | ५७ | ४७६ | ७९ | ० | २०७ | ० | २००६ |
| जम्मा | १५३५७७ | ११७४८० | ६२८९ | ३७४८ | १५१९७ | ११८५७ | ६ | ९८३५ | ३२ | १६४४४४ |
उप-महानगरपालिकामा पछिल्लो १२ महिनामा यस अघि बसोबास गरेको स्थानको आधारमा जम्मा जनसंख्या १,६४,४४४ मध्ये सबैभन्दा धेरै १,१६,७२६ अर्थात ७१.० प्रतिशत जनसंख्या यही पालिकामा, ८,४९९ अर्थात ५.२ प्रतिशत यही जिल्ला अन्तर्गतका अन्य स्थानीय तहहरुबाट आएर बसोबास गरिरहेका छन् । यसैगरी यहाँ अन्यत्र जिल्लाबाट बसाइँसराई गरी आउनेको संख्या २९,४२९ अर्थात १७.९ प्रतिशत रहेको छ भने विदेशबाट आउनेको संख्या ९,७९० तथा ६.० प्रतिशत रहेको छ ।
| बसाइँसराइको किसिम | पुरुष | महिला | कुल | प्रतिशत |
|---|---|---|---|---|
| यही उपमहानगर पा.मा | ६५०६९ | ५१६५७ | ११६७२६ | ७१.० |
| यही जिल्लाको अर्को पालिका | २६९५ | ५८०४ | ८४९९ | ५.२ |
| अर्को जिल्ला | १३५३६ | १५८९३ | २९४२९ | १७.९ |
| विदेश | १४५५ | ८३३५ | ९७९० | ६.० |
| जम्मा | ८२७५५ | ८१६८९ | १६४४४४ | १०० |
बसाइँसराई गरेका व्यक्तिको यस अघि बसोबास गरेको स्थान अनुसारको जनसंख्या विवरण
३.१३ व्यक्तिगत घटना सम्बन्धी विवरण
नागरिकले आफ्नो व्यक्तिगत अधिकार उपयोग गर्न कानुनी प्रक्रियाहरू पालना गर्नुपर्ने हुन्छ । नागरिकता, राहदानी, वा अन्य परिचयपत्र लिन, रोजगारी वा उद्यम गर्न, विदेश जान निश्चित कानूनी प्रक्रिया पुरा गर्नुपर्ने हुन्छ । यसका लागि सरकारले आधिकारिक प्रमाणपत्र उपलब्ध गराउँछ । जन्म, मृत्यु, बसाइँसराई विवाह र सम्बन्ध विच्छेद जस्ता घटना समयमा नै दर्ता गर्नुपर्ने हुन्छ । संविधानले नागरिकलाई विभिन्न अधिकारको प्रत्याभूत गरेको छ । त्यसको प्रस्थानविन्दु भनेकै व्यक्तिगत घटना दर्ता हो । ती व्यक्तिगत घटना दर्ताका आधारमा राष्ट्रिय तथ्याङ्क बनाउने यसको विश्वव्यापी मान्यता हो । कहाँ ? कति जन्मे ? कतिको मृत्यु भयो ? कतिले बसाइँसराई गरे ? कतिको सम्बन्ध विच्छेद भयो ? जस्ता कुराको जानकारी राज्यले पाउनुपर्छ । यसको आधारमा सरकारले सेवा प्रवाह सम्बन्धी नीति बनाउने हुँदा व्यक्तिगत घटना दर्ता समयमा नै गर्न जनचेतना अभिवृद्धि गर्नुपर्ने देखिन्छ ।
क) पाँच वर्ष वा सो भन्दा कम उमेरका बालबालिकाको जन्मदर्ता अनुसार जनसंख्याको विवरण
| प्रदेश/जिल्ला/स्थानीय तह | दर्ताको अवस्था | बालक | बालिका | जम्मा | प्रतिशत |
|---|---|---|---|---|---|
| लुम्बिनी | जम्मा | २८३८६ | २५७२३ | ५४१०९ | १०० |
| दर्ता गरेको | २०४४३ | १८४८५ | ३८९२८ | ७१.९३ | |
| दर्ता नगरेको | ७९४३ | ७२३८ | १५१८१ | २८.०५ | |
| बाँके | जम्मा | ३५८१ | ३१८४ | ६७६५ | १०० |
| दर्ता गरेको | २५१७ | २१८२ | ४६९९ | ६९.३९ | |
| दर्ता नगरेको | १०७४ | ९९३ | २०७७ | ३०.६० | |
| नेपालगंज उप-महानगरपालिका | जम्मा | ९२१७ | ८३११ | १७५२८ | १०० |
| दर्ता गरेको | ५७७२ | ५०६९ | १०८४१ | ६१.८५ | |
| दर्ता नगरेको | ३४४५ | ३२४२ | ६६८७ | ३८.१५ |
५ वर्ष वा सो भन्दा कम उमेरका बालबालिकाको जन्मदर्ता अवस्था
विवरण हेर्न बार वा स्लाइसहरूमा ट्याप गर्नुहोस्
ख) पाँच वर्षमुनिका बालबालिकाको जन्मदर्ताको आधारमा वडागत विवरण
| वडा | जन्मदर्ता | बालक | बालिका | जम्मा |
|---|---|---|---|---|
| १ | जम्मा | ३८५ | ३३१ | ७१६ |
| छ | २१२ | १९३ | ४०५ | |
| छैन | १७३ | १३८ | ३११ | |
| २ | जम्मा | २८१ | २३९ | ५२० |
| छ | १८५ | १७२ | ३५७ | |
| छैन | ९६ | ६७ | १६३ | |
| ३ | जम्मा | १७२ | १५२ | ३२४ |
| छ | ८२ | ८० | १६२ | |
| छैन | ९० | ७२ | १६२ | |
| ४ | जम्मा | ६२७ | ५५७ | ११८४ |
| छ | ४०९ | ३४६ | ७५५ | |
| छैन | २१८ | २११ | ४२९ | |
| ५ | जम्मा | ३४० | २९३ | ६३३ |
| छ | १८५ | १३५ | ३२० | |
| छैन | १५५ | १५८ | ३१३ | |
| ६ | जम्मा | २९७ | २६३ | ५६० |
| छ | १८१ | १४८ | ३२९ | |
| छैन | ११६ | ११५ | २३१ | |
| ७ | जम्मा | १५९ | १३९ | २९८ |
| छ | ९८ | ८४ | १८२ | |
| छैन | ६१ | ५५ | ११६ | |
| ८ | जम्मा | २२५ | २११ | ४३६ |
| छ | १६८ | १४६ | ३१४ | |
| छैन | ५७ | ६५ | १२२ | |
| ९ | जम्मा | २३७ | २०७ | ४४४ |
| छ | १५७ | १४० | २९७ | |
| छैन | ८० | ६७ | १४७ | |
| १० | जम्मा | ३५३ | ३०५ | ६५८ |
| छ | २२९ | २०५ | ४३४ | |
| छैन | १२४ | १०० | २२४ | |
| ११ | जम्मा | २९६ | २४९ | ५४५ |
| छ | १८० | १५३ | ३३३ | |
| छैन | ११६ | ९६ | २१२ | |
| १२ | जम्मा | ३३७ | २७२ | ६०९ |
| छ | २२७ | १८० | ४०७ | |
| छैन | ११० | ९२ | २०२ | |
| १३ | जम्मा | ४०३ | ४२५ | ८२८ |
| छ | २४९ | २६१ | ५१० | |
| छैन | १५४ | १६४ | ३१८ | |
| १४ | जम्मा | ४७३ | ४९० | ९६३ |
| छ | २७५ | २९२ | ५६७ | |
| छैन | १९८ | १९८ | ३९६ | |
| १५ | जम्मा | ४६६ | ४४५ | ९११ |
| छ | २२७ | १९५ | ४२२ | |
| छैन | २३९ | २५० | ४८९ | |
| १६ | जम्मा | ५६८ | ५३६ | ११०४ |
| छ | २९८ | २७७ | ५७५ | |
| छैन | २७० | २५९ | ५२९ | |
| १७ | जम्मा | ४०४ | ३१२ | ७१६ |
| छ | २७४ | १९८ | ४७२ | |
| छैन | १३० | ११४ | २४४ | |
| १८ | जम्मा | ६५६ | ५१३ | ११६९ |
| छ | ४६४ | ३३८ | ८०२ | |
| छैन | १९२ | १७५ | ३६७ | |
| १९ | जम्मा | ५१३ | ४६५ | ९७८ |
| छ | ३४९ | ३०४ | ६५३ | |
| छैन | १६४ | १६१ | ३२५ | |
| २० | जम्मा | ८३५ | ७२३ | १५५८ |
| छ | ५४४ | ४६७ | १०११ | |
| छैन | २९१ | २५६ | ५४७ | |
| २१ | जम्मा | ५७१ | ५८४ | ११५५ |
| छ | ४१२ | ३९७ | ८०९ | |
| छैन | १५९ | १८७ | ३४६ | |
| २२ | जम्मा | ४३६ | ४१९ | ८५५ |
| छ | २१४ | २२६ | ४४० | |
| छैन | २२२ | १९३ | ४१५ | |
| २३ | जम्मा | १६३ | १८१ | ३४४ |
| छ | ११० | १२७ | २३७ | |
| छैन | ५३ | ५४ | १०७ | |
| जम्मा | जम्मा | ९२१७ | ८३११ | १७५२८ |
| छ | ५७७२ | ५०६९ | १०८४१ | |
| छैन | ३४४५ | ३२४२ | ६६८७ |
पाँच वर्षमुनिका बालबालिकाको जन्मदर्ताको आधारमा वडागत विवरण
विवरण हेर्न बार वा स्लाइसहरूमा ट्याप गर्नुहोस्
ग) विगत १२ महिनाको मृत्यु सम्बन्धी विवरण
यस उप-महानगरपालिकामा रहेका कुल १,६४,४४४ जनसंख्या मध्ये विगत १२ महिनामा १,०७७ जनाको मृत्यु भएको छ । जसमा ६१५ जना अर्थात् ५७.१० प्रतिशत पुरुष र ४६२ जना अर्थात् ४२.९० प्रतिशत महिलाको मृत्यु भएको দেখिन्छ । सबैभन्दा धेरै मृत्युको अभिलेख भएको ८० वर्ष देखि माथिको उमेर समूह रहेको छ, जसमा १५५ जनाको मृत्यु भएको देखिन्छ ।
| मृतकको उमेर समूह | पुरुष | महिला | जम्मा |
|---|---|---|---|
| १ वर्ष | ६१ | ३३ | ९४ |
| १-४ वर्ष | १४ | १४ | २८ |
| ५-९ वर्ष | ७ | ५ | १२ |
| १०-१४ वर्ष | ५ | ३ | ८ |
| १५-१९ वर्ष | ११ | ५ | १६ |
| २०-२४ वर्ष | १८ | ९ | २७ |
| २५-२९ वर्ष | २४ | १२ | ३६ |
| ३०-३४ वर्ष | १७ | १२ | २९ |
| ३५-३९ वर्ष | २५ | १९ | ४४ |
| ४०-४४ वर्ष | ३३ | १५ | ४८ |
| ४५-४९ वर्ष | ४० | २२ | ६२ |
| ५०-५४ वर्ष | ४२ | ३१ | ७३ |
| ५५-५९ वर्ष | ३४ | ४८ | ८२ |
| ६०-६४ वर्ष | ४६ | २७ | ७३ |
| ६५-६९ वर्ष | ५१ | ४१ | ९२ |
| ७०-७४ वर्ष | ७१ | ५३ | १२४ |
| ७५-७९ वर्ष | ३७ | ३६ | ७३ |
| ८० देखि माथि | ७८ | ७७ | १५५ |
| उल्लेख नभएको | १ | ० | १ |
| जम्मा | ६१५ | ४६२ | १०७७ |
मृतकको उमेर समूह अनुसार विवरण
विवरण हेर्न बार वा स्लाइसहरूमा ट्याप गर्नुहोस्
घ) मृत्युको कारण अनुसार मृतकको संख्या
| मृत्युको कारण | संख्या | प्रतिशत |
|---|---|---|
| नसर्ने रोग | ४५७ | ४२.४३ |
| सरुवा रोग | २१६ | २०.०६ |
| अन्य कारण | २०० | १८.५७ |
| प्राकृतिक प्रकोप | ७९ | ७.३३ |
| अन्य दुर्घटना | ६७ | ६.२२ |
| सडक दुर्घटना | १६ | १.४८ |
| आत्महत्या | १४ | १.३० |
| प्रसूति सम्बन्धी | ९ | ०.८४ |
| हत्या | २ | ०.१९ |
| नखुलाएको | १७ | १.५८ |
| जम्मा | १०७७ | १०० |
मृत्युको कारण अनुसार मृतकको जनसंख्याको विवरण
विवरण हेर्न बार वा स्लाइसहरूमा ट्याप गर्नुहोस्
आर्थिक अवस्था
आर्थिक विवरण, भू-उपयोग, कृषि, पर्यटन, र उद्योग व्यापार
४.१ प्रमुख आर्थिक विवरण
आर्थिक समृद्धिका आधारहरू उप-महानगरपालिकामा हुने मुख्य आर्थिक क्रियाकलापहरू नै हुन् । जति आर्थिक क्रियाकलापहरूमा तीव्रता आउँछ त्यति नै उप-महानगरपालिकाको अर्थतन्त्र चलायमान र सुदृढ हुँदै जान्छ । मुख्यतया नेपाली अर्थतन्त्र कृषि, पर्यटन, साना तथा घरेलु उद्योग, वैदेशिक रोजगार, बैंकिङ, व्यापार, सेवा क्षेत्र आदिमा केन्द्रित छ । उच्च प्रविधिमा आधारित अन्तराष्ट्रियस्तरका उद्योगहरूको विकास भई नसकेको अवस्थामा धेरै जसो आर्थिक क्रियाकलापहरू निर्वाहमुखी नै रहेका छन् ।
४.१.१ आर्थिक कामको औद्योगिक क्षेत्र वर्गीकरण अनुसारको जनसंख्या
| आर्थिक कामको क्षेत्र वा उद्योग | कामको अवधि | |||
|---|---|---|---|---|
| ६ महिना वा सो भन्दा बढी | ३ देखि ५ महिना | १ देखि २ महिना | जम्मा | |
| कृषि वन तथा पशुपालन | ८२४६ | ३५७८ | ३४६३ | १५२८७ |
| खानी तथा उत्खनन् | ११६ | ११ | ४ | १३१ |
| औद्योगिक उत्पादन | ३९६९ | १७९ | ४३ | ४१९१ |
| विद्युत ग्यास वाफ तथा वातानुकुलित सेवा | ३२९ | १३ | २ | ३४४ |
| पानीको आपूर्ति ढल निकास, फोहोर व्यवस्थापन | ३२९ | १४ | १३ | ३५६ |
| निर्माण | ६१२९ | १७९५ | १९२९ | ९८५३ |
| थोक एवं खुद्रा व्यापार | १००१० | ३१८० | ४१७४ | १७३६४ |
| यातायात तथा भण्डारण | ३३३५ | ७८ | १८ | ३४३१ |
| आवास तथा भोज सम्बन्धी कृयाकलाप | २१३१ | ७५ | २२ | २२२८ |
| सूचना तथा सञ्चार | ३७५ | ६ | ८ | ३८९ |
| घरजग्गा कारोबारका लागि | १३२३ | १३ | ७ | १३४३ |
| पशुचिकित्सा तथा पशुस्वास्थ्य सम्बन्धी | १८३ | ३ | १ | १८७ |
| पेशागत, वैज्ञानिक तथा प्राविधिक कृयाकलापहरु | ६२२ | १४ | ४ | ६४० |
| प्रशासनिक तथा सहयोगी सेवाका कृयाकलापहरु | २४३ | ८ | १ | २५२ |
| सार्वजनिक प्रशासन र सुरक्षा सम्बन्धी कृयाकलाप | १७०४ | १६ | ७ | १७२७ |
| शिक्षा सम्बन्धी | २५७१ | ४४ | १५ | २६३० |
| मानव स्वास्थ्य तथा सामाजिक कार्य सम्बन्धी | १७४३ | २५ | १० | १७७८ |
| कला मनोरन्जनसँग सम्बन्धी | ३१० | ९ | ७ | ३२६ |
| अन्य | ११३५ | १५०१ | १८४४ | ४४८० |
| घर परिवारका घरायसी कृयाकलाप सम्बन्धी | १०५१ | ३३६ | १८५ | १५७२ |
| बाह्य संघ संस्था तथा यसका अंगहरु सम्बन्धी | १७८ | २ | १ | १८१ |
| उल्लेख नभएको | ६७ | १४ | १ | ८२ |
| जम्मा | ४६०९९ | १०९१४ | ११७५९ | ६८७७२ |
उप-महानगरपालिकामा रहेका १० वर्ष उमेर समूह माथिका कुल जनसंख्या मध्ये ६८,७७२ जनाले कुनै न कुनै किसिमको आर्थिक क्रियाकलापमा आबद्ध भई आर्थिक आम्दानी गरिरहेका छन् । यी मध्ये सबैभन्दा बढी थोक एवं खुद्रा व्यापार कार्यमा १७,३६४ जना संलग्न रहेका छन् । यसैगरी कृषि वन तथा पशुपालनमा संलग्न हुनेको संख्या १५,२८७ जना रहेका छन् भने ६ महिना भन्दा बढी आम्दानीका क्रियाकलापमा संलग्न हुनेको संख्या ४६,०९९ रहेको छ, १ देखि २ महिना मात्र आर्थिक क्रियाकलापमा संलग्न हुनेको संख्या ११,७५९ रहेको छ यसका साथै ३ देखि ५ महिना मात्र आर्थिक क्रियाकलापमा संलग्न हुनेको संख्या १०,९१४ रहेको छ । जसको विस्तृत विवरण तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।
४.१.२ आवास संरचना विवरण
क) घरको स्वामित्वको आधारमा घरधुरीको विवरण
यस उप-महानगरपालिकामा घरको स्वामित्वको आधारमा ४ प्रकारका आवास संरचनाहरूको प्रयोग गरेको पाउन सकिन्छ । निजी स्वामित्वको घरमा बसोबास गरिरहेका घरधुरीहरू २६,८६० अर्थात ७७.७१ प्रतिशत रहेका छन् । त्यसैगरी भाडामा बसोबास गर्नेको संख्या ७,१३० अर्थात २०.६३ प्रतिशत रहेको छ । संस्थागत घरहरूमा बसोबास गर्नेहरू ३९४ परिवार अर्थात १.१४ प्रतिशत रहेका छन् भने स्रोत नखुलेको अवस्थाका घरपरिवारहरू १८१ अर्थात ०.५२ प्रतिशत रहेका छन् । भूकम्पीय दृष्टिकोणले संवेदनशील रहेको नेपालमा घरहरू निर्माण गर्दा भूकम्प प्रतिरोधात्मक बनाउनु आवश्यक छ । अति विपन्न परिवारका लागि एकीकृत बस्ती निर्माण गरी सरकारले उनीहरूको आवास सुरक्षाको अधिकार सुनिश्चित गरेको खण्डमा राज्यको लोककल्याणकारी भूमिका पुष्टी हुन्छ ।
| वडा नं. | निजी | भाडामा | संस्थागत | अन्य (खुलाउने) | जम्मा |
|---|---|---|---|---|---|
| १ | १४८१ | ६७३ | ६ | ७ | २१६७ |
| २ | ८२५ | ५०८ | १४ | १६ | १३६३ |
| ३ | ५११ | ३७ | ६ | २ | ५५६ |
| ४ | १७३६ | ११३६ | २० | २६ | २९१८ |
| ५ | ९३३ | १९५ | ४ | ५ | ११३७ |
| ६ | १०९० | ३०९ | १० | २ | १४११ |
| ७ | ५४२ | १२५ | ६ | ९ | ६८२ |
| ८ | ७३३ | १११ | ६ | २ | ८५२ |
| ९ | ८३१ | ५५२ | २७ | १५ | १४२५ |
| १० | १४०१ | ११०२ | १५१ | ९ | २६६३ |
| ११ | ८५१ | १४१ | ३ | ६ | १००१ |
| १२ | १२२८ | ४७४ | २७ | ९ | १७३८ |
| १३ | १२३८ | १८५ | ४० | ३ | १४६६ |
| १४ | ९९५ | ५६ | २ | ३ | १०५६ |
| १५ | १०५७ | ६२ | १ | २५ | ११४५ |
| १६ | १०४५ | ४७ | ३ | ५ | ११०० |
| १७ | ११५६ | ६३ | १ | ० | १२२० |
| १८ | २२०७ | ४६७ | २५ | ३ | २७०२ |
| १९ | १५३१ | १६९ | ६ | ५ | १७११ |
| २० | २६५४ | ५९८ | २९ | १७ | ३२९८ |
| २१ | १५२३ | २६ | २ | २ | १५५३ |
| २२ | ९६६ | ९४ | १ | ५ | १०६६ |
| २३ | ३२६ | ० | ४ | ५ | ३३५ |
| जम्मा | २६८६० | ७१३० | ३९४ | १८१ | ३४५६५ |
| प्रतिशत | ७७.७१ | २०.६३ | १.१४ | ०.५२ | १०० |
घरको किसिमको आधारमा घरपरिवार विवरण
घरको किसिमको आधारमा घरपरिवार विवरण
विवरण हेर्न बार वा स्लाइसहरूमा ट्याप गर्नुहोस्
ख) घर जग्गामा महिलाको स्वामित्व अनुसारको परिवार संख्या
| महिलाको स्वामित्व | घर मात्र भएको | जग्गा मात्र भएको | घर र जग्गा दुवै भएको | घर र जग्गा दुवै नभएको | उल्लेख नभएको | जम्मा |
|---|---|---|---|---|---|---|
| जम्मा | १३८९ | २८३८ | ५०१७ | २४३०३ | १०१८ | ३४५६५ |
| प्रतिशत | ४.०२ | ८.२१ | १४.५१ | ७०.३१ | २.९५ | १०० |
महिलाको स्वामित्व अनुसारको जनसंख्या
महिलाको स्वामित्व अनुसारको जनसंख्या
विवरण हेर्न बार वा स्लाइसहरूमा ट्याप गर्नुहोस्
ग) अठार वर्ष भन्दा कम उमेरका बालबालिकाहरुको बसोबासको स्थिती
| उमेर समुह | आमा र बाबु | आमा मात्र | बाबु मात्र | बाबु र सौतेनी आमा | आमा र सौतेनी बुवा | अन्य नातेदार | रोजगारदाता | अन्य | उल्लेख नभएको | जम्मा |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| १ वर्ष भन्दा कम | २३७६ | ११८ | ३ | २ | ० | १० | ० | ० | १ | २५१० |
| १-४ वर्ष | १०५२१ | ८२२ | ४८ | १५ | २ | ७१ | ० | १ | ४ | ११४८४ |
| ५-९ वर्ष | १४९१४ | १३४३ | १२१ | २९ | ७ | २६८ | ० | १ | १० | १६६९३ |
| १०-१४ वर्ष | १४४७९ | १५३९ | १६८ | ५१ | १० | ५१८ | १० | २२ | १६ | १६८१३ |
| १५-१७ वर्ष | ८२१४ | ९६१ | १६७ | ३९ | ५ | ६६६ | १२ | ८५ | ३८ | १०१८७ |
| जम्मा | ५०५०४ | ४७८३ | ५०७ | १३६ | २४ | १५३३ | २२ | १०९ | ६९ | ५७६८७ |
| प्रतिशत | ८७.५५ | ८.२९ | ०.८८ | ०.२४ | ०.०४ | २.६६ | ०.०४ | ०.१९ | ०.१२ | १०० |
१८ वर्ष भन्दा कम उमेरका बालबालिकाहरुको बसोबासको विवरण
१८ वर्ष भन्दा कम उमेरका बालबालिकाहरुको बसोबासको विवरण
विवरण हेर्न बार वा स्लाइसहरूमा ट्याप गर्नुहोस्
उप-महानगरपालिकामा रहेका १८ वर्ष भन्दा कम उमेर समूहका बालबालिकाको कुल जनसंख्या मध्ये ५०,५०४ अर्थात ८७.५५ प्रतिशत बालबालिकाहरु आफ्ना आमा र बुवा सँग बस्ने गर्दछन भने ४,७८३ अर्थात ८.२९ प्रतिशत बालबालिका आमा सँग मात्र बस्ने गर्दछन्, ५०७ अर्थात ०.८८ प्रतिशत बालबालिका बाबु सँग बस्ने गर्दछन । यसका साथै १,५३३ अर्थात २.६६ प्रतिशत बालबालिका अन्य नातेदार सँग बस्ने गर्दछन, १३६ अर्थात ०.२४ प्रतिशत बालबालिका बाबु र सौतेनी आमा सँग बसोबास गर्ने गर्दछन, २४ अर्थात ०.०४ प्रतिशत बालबालिका आमा तथा सौतेनी बाबु सँग बस्दै आएका छन भने जसको विस्तृत विवरण माथिको तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।
घ) जगको आधारमा घरधुरीको विवरण
| वडा नं. | माटोको जोडाइ भएको ईंटा/ढुङ्गा | सिमेन्टको जोडाइ भएको ईंटा/ढुङ्गा | ढलान पिल्लर सहितको | काठको खम्बा | अन्य (खुलाउने) | जम्मा |
|---|---|---|---|---|---|---|
| १ | १६९ | ११२२ | ८६१ | ७ | ० | २१६७ |
| २ | ८० | ३३९ | ९२८ | ११ | ५ | १३६३ |
| ३ | ६६ | ४३४ | ५४ | १ | १ | ५५६ |
| ४ | ३५२ | ११७७ | १४२३ | १३ | २३ | २९१८ |
| ५ | २०९ | ६७४ | २५२ | २ | ० | ११३७ |
| ६ | २०७ | ५१६ | ६८४ | ४ | ० | १४११ |
| ७ | ५८ | ४३४ | १८८ | १ | १ | ६८२ |
| ८ | ७६ | ७०४ | ७० | २ | ० | ८५२ |
| ९ | १६८ | ७३९ | ५०८ | ९ | १ | १४२५ |
| १० | ३०२ | १५०६ | ८५० | २ | ३ | २६६३ |
| ११ | १३५ | ६९६ | १६८ | २ | ० | १००१ |
| १२ | १४३ | ६६० | ९३० | ४ | १ | १७३८ |
| १३ | ५४८ | ८२६ | ८९ | ३ | ० | १४६६ |
| १४ | ४८७ | २७८ | १७० | ७ | ११४ | १०५६ |
| १५ | ६१० | ३८५ | ८७ | ३२ | ३१ | ११४५ |
| १६ | ३७१ | ४९९ | २२५ | ४ | १ | ११०० |
| १७ | ३७३ | ७२७ | ४९ | १ | ० | १२२० |
| १८ | २७६ | १६०६ | ८०५ | १२ | ३ | २७०२ |
| १९ | ५०६ | ७६८ | ४३० | ४ | ३ | १७११ |
| २० | १०३६ | १५५९ | ६०६ | ७३ | २४ | ३२९८ |
| २१ | ६३८ | ७७४ | ९८ | ३४ | ९ | १५५३ |
| २२ | ३६८ | ४०१ | २२४ | ३ | ७० | १०६६ |
| २३ | ६९ | ९१ | ४७ | ६ | १२२ | ३३५ |
| जम्मा | ७२४७ | १६९१५ | ९७५४ | २३७ | ४१२ | ३४५६५ |
| प्रतिशत | २०.९७ | ४८.९४ | २८.२२ | ०.६९ | १.१९ | १०० |
जगको आधारमा घरधुरीको विवरण
जगको आधारमा घरधुरीको विवरण
विवरण हेर्न बार वा स्लाइसहरूमा ट्याप गर्नुहोस्
ङ) बाहिरी गारोको आधारमा घरधुरीको विवरण
| वडा नं. | माटोको जोडाइ भएको ईंटा/ढुङ्गा | सिमेन्टको जोडाइ भएको ईंटा/ढुङ्गा | काठ | बाँस | काँचो ईंटा | जस्तापाता | प्रि.फ्रेब्रिक सिट | अन्य | जम्मा |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| १ | १५७ | १९९२ | ५ | ० | ६ | ७ | ० | ० | २१६७ |
| २ | ५३ | १२८४ | ५ | ७ | ० | १४ | ० | ० | १३६३ |
| ३ | ६६ | ४८५ | ० | ३ | ० | २ | ० | ० | ५५६ |
| ४ | ३१४ | २५६४ | ५ | १ | ० | १२ | ० | २२ | २९१८ |
| ५ | १९५ | ९३७ | २ | ० | ० | २ | ० | १ | ११३७ |
| ६ | १९३ | १२०६ | ६ | ० | ० | १ | ० | ५ | १४११ |
| ७ | ३७ | ६४२ | १ | ० | ० | २ | ० | ० | ६८२ |
| ८ | ७४ | ७७३ | ३ | १ | १ | ० | ० | ० | ८५२ |
| ९ | १८६ | १२२६ | १ | ० | ९ | ३ | ० | ० | १४२५ |
| १० | १३८ | २५०८ | ११ | ० | ० | ३ | ० | ३ | २६६३ |
| ११ | १११ | ८७९ | २ | १ | ० | ० | ० | ० | १००१ |
| १२ | १३९ | १५७९ | ७ | ३ | २ | २ | ० | ६ | १७३८ |
| १३ | ५०५ | ९४४ | ९ | १ | ४ | २ | १ | ० | १४६६ |
| १४ | ४३० | ४९८ | २ | ७ | ६६ | ३ | ० | ५० | १०५६ |
| १५ | ४६४ | ५६५ | ४ | ३५ | ६२ | १ | ० | १४ | ११४५ |
| १६ | ३२८ | ७५९ | ८ | १ | १ | २ | ० | १ | ११०० |
| १७ | ३६६ | ८३० | १ | ० | १ | ३ | ० | १९ | १२२० |
| १८ | २६१ | २४१६ | ५ | ९ | ३ | ६ | ० | २ | २७०२ |
| १९ | ४१३ | १२०८ | १ | ३ | २ | ० | ० | ४ | १७११ |
| २० | ९४१ | २२५१ | २६ | १९ | ६ | ३ | ० | ५२ | ३२९८ |
| २१ | ६६० | ८४४ | २५ | ८ | १ | २ | ० | ५ | १५५३ |
| २२ | ३६० | ६१७ | २ | ४ | १ | ० | ० | ८२ | १०६६ |
| २३ | ६४ | १४२ | ८ | १ | १ | ० | ० | ११९ | ३३५ |
| जम्मा | ६५४३ | २७१४९ | १३९ | १०४ | १७४ | ७० | १ | ३८५ | ३४५६५ |
| प्रतिशत | १८.९३ | ७८.५४ | ०.४० | ०.३० | ०.५० | ०.२० | ०.०० | १.११ | १०० |
बाहिरी गारोको आधारमा घरधुरीको विवरण
बाहिरी गारोको आधारमा घरधुरीको विवरण
विवरण हेर्न बार वा स्लाइसहरूमा ट्याप गर्नुहोस्
च) घरको भुँईको आधारमा घरधुरी विवरण
यस उप-महानगरपालिकामा घरको भुँईको स्वामित्वको आधारमा ६ प्रकारका आवास संरचनाहरूको प्रयोग गरेको पाउन सकिन्छ । सिमेन्ट ढलानको प्रयोग गरिरहेका घरधुरीहरु २२,४१६ अर्थात् ६४.८५ प्रतिशत रहेका छन् । त्यसैगरी माटोको भुँई प्रयोग गर्ने घरधुरीको संख्या ८,७०६ अर्थात २५.१९ प्रतिशत, इँटा/ढुङ्गाको प्रयोग गर्ने घरधुरीको संख्या ६६६ अर्थात १.९३ प्रतिशत, सेरामिक टायलको प्रयोग गर्ने घरधुरीको संख्या १,७८७ अर्थात ५.१७ प्रतिशत, काठको फल्याक/बाँसको प्रयोग गर्ने घरधुरीको संख्या ८४१ अर्थात २.४३ प्रतिशत र स्रोत नखुलेका अवस्थाका घरधुरीहरु १४९ अर्थात ०.४३ प्रतिशत रहेका छन् । भूकम्पीय दृष्टिकोणले संवेदनशील रहेको नेपालमा घरहरू निर्माण गर्दा भूकम्प प्रतिरोधात्मक बनाउनु आवश्यक छ। अति विपन्न परिवारका लागि एकीकृत बस्ती निर्माण गरी सरकारले उनीहरूको आवास सुरक्षाको अधिकार सुनिश्चित गरेको खण्डमा राज्यको लोककल्याणकारी भूमिका पुष्टी हुन्छ । जसको विस्तृत विवरण तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।
| वडा नं. | माटो | काठको फल्याक/बाँस | इँटा/ढुङ्गा | सेरामिक टायल | सिमेन्ट ढलान | अन्य | जम्मा |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| १ | १२७ | ४८ | ६७ | १७२ | १७४५ | ८ | २१६७ |
| २ | ७८ | १४ | २६ | ८५ | ११५८ | २ | १३६३ |
| ३ | ४८ | २८ | १२ | ९ | ४५४ | ५ | ५५६ |
| ४ | १५८ | ११२ | २५ | २०९ | २३९२ | २२ | २९१८ |
| ५ | १२२ | २९ | ५१ | ३३ | ८९९ | ३ | ११३७ |
| ६ | २१६ | १३ | १९४ | ७१ | ९१४ | ३ | १४११ |
| ७ | ४४ | १७ | ६ | ४० | ५७१ | ४ | ६८२ |
| ८ | ६९ | १७ | ६ | ३१ | ७२९ | ० | ८५२ |
| ९ | १५७ | २४ | १९ | ४१ | ११७२ | १२ | १४२५ |
| १० | १२६ | ५२ | २० | ३५९ | २०९५ | ११ | २६६३ |
| ११ | ९६ | ४० | १८ | ६६ | ७७८ | ३ | १००१ |
| १२ | १४० | ३५ | २० | १७२ | १३७० | १ | १७३८ |
| १३ | ७०८ | ४६ | २० | ९ | ६८० | ३ | १४६६ |
| १४ | ७४८ | १६ | ३ | ९ | २७६ | ४ | १०५६ |
| १५ | ७०२ | १२ | ५ | ८ | ४०४ | १४ | ११४५ |
| १६ | ४९३ | १६ | ३४ | ३ | ५४८ | ६ | ११०० |
| १७ | ५१४ | ९९ | १६ | ४७ | ५४४ | ० | १२२० |
| १८ | ३०२ | ५४ | २८ | २२५ | २०८५ | ८ | २७०२ |
| १९ | ६४० | २३ | २१ | ४५ | ९७४ | ८ | १७११ |
| २० | १२०८ | ११२ | २८ | १२६ | १८१४ | १० | ३२९८ |
| २१ | १०७३ | २२ | ११ | ५ | ४३९ | ३ | १५५३ |
| २२ | ६५५ | १२ | ३६ | १५ | ३२९ | १९ | १०६६ |
| २३ | २८२ | ० | ० | ७ | ४६ | ० | ३३५ |
| जम्मा | ८७०६ | ८४१ | ६६६ | १७८७ | २२४१६ | १४९ | ३४५६५ |
| प्रतिशत | २५.१९ | २.४३ | १.९३ | ५.१७ | ६४.८५ | ०.४३ | १०० |
घरको भुँईको आधारमा घरधुरीको विवरण
घरको भुँईको आधारमा घरधुरीको विवरण
विवरण हेर्न बार वा स्लाइसहरूमा ट्याप गर्नुहोस्
छ) छानोको आधारमा घरधुरीको विवरण
| वडा नं. | जस्ता/टिन | सिमेन्ट ढलान | खर/पराल/छ्वाली | टायल/खपडा/झिँगटी | ढुङ्गा/स्लेट | काठ/फल्याक | अन्य | जम्मा |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| १ | १५७ | ११४० | ९ | १० | ४८ | ३ | ० | २१६७ |
| २ | ११९ | १२०८ | ४ | १० | १७ | ३ | २ | १३६३ |
| ३ | ७१ | ४७५ | २ | ३ | ४ | १ | ० | ५५६ |
| ४ | २३२ | २६२४ | ५ | ४ | १४ | १७ | २२ | २९१८ |
| ५ | १७० | ९५४ | २ | ८ | २ | १ | ० | ११३७ |
| ६ | २१८ | ११२६ | १४ | ४४ | ५ | १ | ३ | १४११ |
| ७ | ५९ | ६०२ | ३ | ९ | २ | ७ | ० | ६८२ |
| ८ | ८४ | ७४६ | १० | १ | ८ | २ | १ | ८५२ |
| ९ | ९२ | १२५३ | ११ | ६५ | २ | २ | ० | १४२५ |
| १० | १२७ | २४९६ | १४ | ११ | ५ | ६ | ४ | २६६३ |
| ११ | १२१ | ८५१ | ९ | ० | ९ | ११ | ० | १००१ |
| १२ | १७४ | १५३२ | ६ | १९ | ६ | ० | १ | १७३८ |
| १३ | ४६० | ८८५ | ३२ | ८३ | ३ | ३ | ० | १४६६ |
| १४ | ३९६ | ४७५ | ६२ | १२० | २ | ० | १ | १०५६ |
| १५ | ३४९ | ५२७ | ८५ | १७५ | ४ | २ | ३ | ११४५ |
| १६ | ३२४ | ७१२ | १६ | ३१ | ४ | १३ | ० | ११०० |
| १७ | ३२२ | ८०९ | १२ | ७५ | १ | १ | ० | १२२० |
| १८ | ३२६ | २३१९ | १४ | ३३ | ८ | २ | ० | २७०२ |
| १९ | ५५१ | १०९१ | २१ | ३९ | ३ | ० | ६ | १७११ |
| २० | ११५४ | १९६६ | ४९ | ११० | १६ | १ | २ | ३२९८ |
| २१ | ६२२ | ७६८ | ३८ | ११८ | ६ | ० | १ | १५५३ |
| २२ | ३९३ | ५५९ | ५९ | ४३ | ७ | १ | ४ | १०६६ |
| २३ | १५५ | ९८ | ५५ | २६ | ० | ० | १ | ३३५ |
| जम्मा | ६६७६ | २६०१६ | ५३२ | १०३७ | १७६ | ७७ | ५१ | ३४५६५ |
| प्रतिशत | १९.३१ | ७५.२७ | १.५४ | ३.०० | ०.५१ | ०.२२ | ०.१५ | १०० |
छानोको आधारमा घरधुरीको विवरण
छानोको आधारमा घरधुरीको विवरण
विवरण हेर्न बार वा स्लाइसहरूमा ट्याप गर्नुहोस्
४.१.३ आयात तथा निर्यातको अवस्था
कुनै पनि उप-महानगरपालिका आर्थिक रूपले सबल हुनका लागि आयातभन्दा निर्यात बढी हुनु अनिवार्य छ। आयातभन्दा निर्यातको आयतन ठूलो हुँदा यसले व्यापार नाफा वृद्धि भई आर्थिकस्तर माथि उठ्न मद्दत गर्दछ। उप-महानगरपालिकाभित्र उत्पादन हुने उपजहरुलाई प्रवर्द्धन गरी स्थानीयस्तरमा उत्पादन हुने उपजमा आत्मनिर्भर भई निर्यात बढाउन सकेमात्र उप-महानगरपालिकाको आर्थिक हैसियत वृद्धि हुन सक्छ। उप-महानगरपालिकाबाट धान, चामल, दाल, तरकारी, माछामासु लगायतका कृषि उपजहरु, तथा खसीबोका, सुंगुर, बंगुर, कुखुरा लगायतका पशुजन्य उत्पादनहरु अन्य छिमेकी स्थानीय तहहरु लगायतका स्थानमा निर्यात गर्ने गरिन्छ भने अतिरिक्त खाद्य सामाग्री लत्ता कपडा, घरायसी विद्युतीय उपकरण, निर्माण सामाग्रीहरु, शिक्षण सामाग्री, रसायनिक मल, फलफूल स्वास्थ्य औषधी तथा उपकरण जस्ता वस्तुहरुको आयात हुने गरेको छ। निर्यातभन्दा आयात बढी हुनुले उप-महानगरपालिकाको व्यापार घाटा स्पष्ट अनुमान गर्न सकिन्छ। यद्यपि यकिन तथ्याङ्कका लागि भने उप-महानगरपालिकाले विशेष पहलकदमी लिन जरुरी छ।
४.१.४ औद्योगिक कच्चा पदार्थ उत्पादनको अवस्था
स्थानीय श्रोतमा आधारित कच्चा पदार्थको प्रचुरताका हिसाबले नेपाल सम्पन्न रहेतापनि यसको दिगो सदुपयोगमा भने निकै पछाडि परेको यथार्थ हामी सामु छ। हामी कहाँ उपलब्ध श्रोतहरूमा जडिबुटी, फलफूल, खाद्यान्न, तरकारी आदि पर्दछन्। यस प्रकारका कच्चा पदार्थहरूको व्यवसायिक उत्पादन र दिगो सदुपयोग गर्दा उप-महानगरपालिकाको अर्थतन्त्रमा प्रत्यक्ष सकारात्मक योगदान पुग्दछ। साथै व्यवसायिक पशुपालनबाट पनि प्रशस्त लाभ उठाउन सकिन्छ।
४.१.५ वैदेशिक रोजगारीमा गएकाहरूको विवरण
यस नगरपालिकाबाट विभिन्न देशहरूमा वैदेशिक रोजगारीमा जानेहरूको संख्या ३,८०४ रहेको छ। उमेरगत रूपमा विश्लेषण गर्दा सबैभन्दा बढी १५-२४ उमेर समूहका १,६४२ जना वैदेशिक रोजगारीमा गएका छन् भने सबैभन्दा कम ६५ वर्ष माथि उमेर समूहका १० जना वैदेशिक रोजगारीमा गएका छन्। वैदेशिक रोजगारीमा गएका मध्ये सबैभन्दा बढी मध्यपूर्वी देश जानेहरुको संख्या रहेको छ।
| उमेर समूह | लिङ्ग | देशको नाम | जम्मा | ||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| भारत | सार्क | एशियनमध्यपूर्व | अन्य एशियन | युरोप | अन्य युरोप | उत्तर अमेरिका | दक्षिण अमेरिका | अफ्रिका | प्यासिफिक | अन्य | नखुलाएको | ||||
| ०-१४ वर्ष | पुरुष | ६३ | ० | १ | १३ | ४ | ४ | ३ | २० | ० | ० | १० | ० | ० | ११८ |
| महिला | २३ | ० | ३ | ० | ३ | १ | ८ | ९ | ० | ० | २ | ० | ४ | ५३ | |
| जम्मा | ८६ | ० | ४ | १३ | ७ | ५ | ११ | २९ | ० | ० | १२ | ० | ४ | १७१ | |
| १५-२४ वर्ष | पुरुष | ४३५ | ५ | २०२ | ४५१ | ४२ | २७ | २४ | ७६ | ० | ४ | ७३ | ५ | ३ | १३४७ |
| महिला | ९६ | २ | ५ | २५ | २१ | २२ | १५ | ५२ | १ | ४ | ४९ | १ | २ | २९५ | |
| जम्मा | ५३१ | ७ | २०७ | ४७६ | ६३ | ४९ | ३९ | १२८ | १ | ८ | १२२ | ६ | ५ | १६४२ | |
| २५-३४ वर्ष | पुरुष | १५७ | ४ | १२६ | ५३३ | ५१ | ५३ | ११ | ६७ | ० | १२ | ५६ | ३ | ५ | १०७८ |
| महिला | ५५ | ० | ४ | ३६ | १७ | १२ | ७ | ३१ | ० | १ | ३९ | ० | १ | २०३ | |
| जम्मा | २१२ | ४ | १३० | ५६९ | ६८ | ६५ | १८ | ९८ | ० | १३ | ९५ | ३ | ६ | १२८१ | |
| ३५-४४ वर्ष | पुरुष | १०१ | २ | ७६ | २३५ | १६ | ९ | २ | १३ | ० | ७ | ४ | ० | ५ | ४७० |
| महिला | १८ | ० | २ | १६ | १ | ० | ० | ५ | ० | ० | ० | ० | ० | ४२ | |
| जम्मा | ११९ | २ | ७८ | २५१ | १७ | ९ | २ | १८ | ० | ७ | ४ | ० | ५ | ५१२ | |
| ४५-५४ वर्ष | पुरुष | ३५ | ० | ४ | ३३ | १ | ० | ० | ३ | ० | २ | ० | ० | ० | ७८ |
| महिला | ४ | ० | ० | ६ | १ | ० | ० | २ | ० | ० | ० | ० | ० | १३ | |
| जम्मा | ३९ | ० | ४ | ३९ | २ | ० | ० | ५ | ० | २ | ० | ० | ० | ९१ | |
| ५५-६४ वर्ष | पुरुष | १० | ० | २ | ४ | ० | ० | ० | २ | ० | ० | २ | ० | ० | २० |
| महिला | २ | ० | ० | ० | ० | १ | ० | १ | ० | ० | ० | ० | ० | ४ | |
| जम्मा | १२ | ० | २ | ४ | ० | १ | ० | ३ | ० | ० | २ | ० | ० | २४ | |
| ६५ वर्ष देखि माथि | पुरुष | ३ | ० | ० | १ | २ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ६ |
| महिला | १ | ० | ० | ० | १ | ० | ० | २ | ० | ० | ० | ० | ० | ४ | |
| जम्मा | ४ | ० | ० | १ | ३ | ० | ० | २ | ० | ० | ० | ० | ० | १० | |
| उल्लेख नभएको | पुरुष | १२ | ० | ४ | १३ | ५ | ४ | १ | ८ | ० | १ | ४ | ० | ५ | ५७ |
| महिला | ५ | ० | २ | १ | ० | १ | १ | २ | ० | ० | ४ | ० | ० | १६ | |
| जम्मा | १७ | ० | ६ | १४ | ५ | ५ | २ | १० | ० | १ | ८ | ० | ५ | ७३ | |
| जम्मा | पुरुष | ८१६ | ११ | ४१५ | १२८३ | १२१ | ९७ | ४१ | १८९ | ० | २६ | १४९ | ८ | १८ | ३१७४ |
| महिला | २०४ | २ | १६ | ८४ | ४४ | ३७ | ३१ | १०४ | १ | ५ | ९४ | १ | ७ | ६३० | |
| जम्मा | १०२० | १३ | ४३१ | १३६७ | १६५ | १३४ | ७२ | २९३ | १ | ३१ | २४३ | ९ | २५ | ३८०४ | |
४.१.६ सुकुम्बासी सम्बन्धी विवरण
नेपालमा परिवारको जमीन माथिको स्वामित्वको विषयलाई आर्थिक हैसियतसँग गाँसेर हेरिन्छ । नेपालको अर्थतन्त्र कृषिमा आधारित हुँदा जमिनमाथिको स्वामित्वलाई आर्थिक हैसियतसँग गाँसेर हेर्नु स्वाभाविक भए तापनि पछिल्लो समय वैदेशिक रोजगार लगायत अन्य सेवा क्षेत्रमा मानिसहरूको पहुँच वृद्धि हुँदा गैर कृषि क्षेत्रबाट आफ्नो आर्थिक हैसियत निर्माण गर्ने परिपाटी सुरु भएको पाइन्छ । अर्कोतर्फ जमिनमाथिको स्वामित्वलाई आफ्नो थातथलो वा आवास स्थलको रुपमा समेत हेरिन्छ । यसर्थ हरेक नागरिकको जमीनमाथिको स्वामित्वलाई सदियौंदेखि एक प्रमुख आर्थिक सामाजिक तथा राजनैतिक मुद्दाको रूपमा हेरिँदै आएको छ । त्यस्तै नेपालमा जमिनको वितरण अवैज्ञानिक रहेको छ ।
४.२ भू-उपयोग तथा स्वामित्व
४.२.१ भू-उपयोगको वितरण
भूमि महत्वपूर्ण प्राकृतिक साधन हो । आर्थिक विकासको लागि यसको समुचित उपयोग गर्नु पर्दछ । भूमिलाई कृषि, आवास, सडक, पिउने पानी, सिँचाई, विद्युत तथा उर्जा, सूचना तथा सञ्चार आदिको प्रवन्धको लागि प्रयोग गर्ने गरिन्छ । यस खण्डमा विशेष गरी उप-महानगरपालिकाको भू-उपयोग र भू-आवरणको वस्तुगत चित्रण गरिएको छ ।
यस उप-महानगरपालिकाको वर्तमान भू-उपयोगलाई हेर्दा ८०.१४ प्रतिशत अर्थात् सबैभन्दा धेरै कृषि क्षेत्रले ओगटेको छ भने दोस्रोमा बस्तीले ओगटेको क्षेत्र रहेको छ । उपलब्ध जमिनमध्ये खेतीयोग्य जमिनको अंश राम्रो रहेको छ । सम्पूर्ण खेतीयोग्य जमिनमा वैज्ञानिक कृषि प्रणाली अवलम्बन गर्न सके उत्पादनको राम्रो सम्भावना देखिन्छ । यस नगरको भू-उपयोगको अर्को उल्लेखनीय पक्ष भनेको यहाँको कृषिले ढाकेको क्षेत्र हो । समग्र भूभागको ८०.१४ प्रतिशत खेतीयोग्य रहनु नगरवासीको लागि सुखद रहेको छ । यहाँ अन्य भू-उपयोगको विस्तृत विवरण तालिकामा उल्लेख गरिएको छ :-
| भू-उपयोगका क्षेत्र | उप-महानगरपालिकाको भू-उपयोगको विवरण क्षेत्रफल (वर्ग कि.मि.) | क्षेत्रफल प्रतिशतमा |
|---|---|---|
| कृषि | ६८.८७ | ८०.१४ |
| सार्वजनिक प्रयोगको क्षेत्र | २.९७ | ३.४५ |
| धार्मिक क्षेत्र | ०.०२ | ०.०३ |
| झाडी बुट्यान क्षेत्र | २.२५ | २.६१ |
| जल क्षेत्र | ०.७४ | ०.८६ |
| औद्योगिक क्षेत्र | ०.८९ | १.०३ |
| सार्वजनिक स्थल | २.९७ | ३.४५ |
| आवास क्षेत्र | ६.९६ | ८.१० |
| अन्य क्षेत्र | ०.२८ | ०.३३ |
| जम्मा | ८५.९४ | १०० |
नक्सा नं. ४ : उप-महानगरपालिकाको भू-उपयोग नक्सा
४.२.२ खेतीयोग्य जमिन सम्बन्धी विवरण
वैज्ञानिक र व्यवसायिक ढङ्गले भू-उपयोग नहुँदा कृषि क्षेत्रमा ठुलो घाटा व्यहोर्नु परेको अवस्था छ । नगरमा उपलब्ध सम्पूर्ण खेतीयोग्य जमिनको वैज्ञानिक र व्यवसायिक ढङ्गले सदुपयोग हुन सकेको पाइँदैन । खेतीयोग्य जमिनको उपलब्धता भएपनि पूर्ण सदुपयोग नहुँदा एकातर्फ जमिन बाँझो हुँदै जाने त अर्कोतर्फ कृषि उत्पादनमा कमी भई आयात गर्नुपर्ने अवस्था श्रृजना हुन सक्छ । भू-सूचना प्रणालीबाट प्राप्त तथ्याङ्क अनुसार उप-महानगरपालिकामा ६८.८७ वर्ग कि.मि. अर्थात् ८०.१४ प्रतिशत जमिन खेतीयोग्य रहेको छ ।
जमिन खेतीयोग्य भएर मात्र हुँदैन त्यसमा सिँचाईको सुविधा हुनुपर्दछ । खेतीयोग्य जमिनमा खेतीपाती गरी पूर्ण सदुपयोग गर्न त्यसमा सिँचाईको सुविधा पुर्याउनु अनिवार्य हुन्छ । तसर्थ स्थानीय तहहरूले आफ्नो क्षेत्रमा रहेको खेतीयोग्य जमिनको यथार्थ विवरण तयार पारी त्यसमध्ये सिँचाई पुगेको र नपुगेको जमिनको समेत सही तथ्याङ्क हुनुपर्दछ । यस पश्चात सिँचाई नपुगेको जमिनमा एक वा वैकल्पिक उपायले सिँचाई पुर्याउन प्राथमिकता केन्द्रित गर्नु आवश्यक हुन्छ ।
४.२.३ बाँझो जमिन सम्बन्धी विवरण
नगरमा कतिपय क्षेत्रहरू प्रयोगहीन अवस्थामा बाँझो जमिन रहेका हुन्छन् । सबै प्रकारका जमिनहरूको एक वा अर्को प्रकारले सदुपयोग गर्न सकिन्छ । जमिन आफैमा एक अमूल्य प्राकृतिक सम्पदा हो । खेती नहुने क्षेत्रमा डालेघाँस वा जडिबुटी लगाउन सकिन्छ भने उपयुक्त स्थानहरू भए खुल्ला क्षेत्र, मनोरञ्जन स्थल, पार्क वा बगैंचाको रुपमा समेत विकास गर्न सकिन्छ । खेती नहुने अवस्थामा आवास विकासका लागि समेत यस्तो जमिनको सदुपयोग गर्न सकिन्छ । यस उप-महानगरपालिकामा सिँचाई नपुगेको जमिनहरु बाँझो अवस्थामा रहेका छन् ।
४.३ कृषि तथा पशु विकास
आज उच्चतम विकास हासिल गरेका औद्योगिक राष्ट्रहरूको विकासको मेरुदण्ड कृषि नै रहेको इतिहासले देखाउँछ । यूरोप, अमेरिका तथा एसियाली महाशक्तिशाली राष्ट्रहरूको सम्पन्नताको आधारशिला समेत कृषि क्रान्तिमा आधारित भएको पाइन्छ । तसर्थ तत्कालका लागि कृषि बाहेकका अन्य विकल्पहरू न्यून रहेको र कृषिमा पर्याप्त सम्भावना रहेको हाम्रो देशमा विकासका अन्य महत्वाकांक्षी योजना कार्यान्वयन गर्नुपूर्व खाद्यान्न, फलफूल, तरकारीका साथै समग्र कृषि उपजहरूमा आत्मनिर्भर बनी निर्यात समेत वृद्धि गर्न कृषि क्षेत्रमा क्रान्ति नै गर्नुपर्ने पहिलो अनिवार्य आवश्यकता रहेको छ । उच्च प्रविधिहरू विकास भइसकेको आजको युगमा समेत हाम्रो निर्वाहमुखी परम्परागत खेती प्रणालीमा सीमित रहि रहनु एक प्रकारको विडम्वना नै हो । तसर्थ स्थानीय सरकारले सम्भाव्यता अध्ययन गरी व्यवसायिक र वैज्ञानिक कृषिका लागि आवश्यक सम्पूर्ण कृषि पूर्वाधारहरूको विकास मार्फत् कृषि उत्पादन र विकासमा क्रान्ति गर्नुपर्ने आवश्यकता रहेको छ ।
४.४ कृषिक परिवार संख्या, क्षेत्रफल, कित्ता संख्या, औसत कित्ता संख्या तथा सिंचित क्षेत्रफल
राष्ट्रिय जनगणना २०७८ मा राष्ट्रिय कृषिगणना सञ्चालनको लागि प्रत्येक परिवारमा जग्गाजमिन तथा पशुपन्छीको विवरणसहित कृषक परिवार विवरणका आधारमा नमूना फ्रेम (Sample Frame) तयार गरिएको थियो । उक्त फ्रेमका आधारमा वडा वा गणनाक्षेत्र छनोट गरी कृषि परिवारको विस्तृत विवरण सङ्कलन गरिएको थियो । राष्ट्रिय कृषिगणना २०७८ को नतिजाअनुसार नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिकामा कृषक परिवारको जम्मा सङ्ख्या ७,२२२ रहेको छ ।
यस उप-महानगरपालिकामा रहेका ७,२२२ कृषक परिवारले जम्मा १६,५५७ ओटा कित्ता जग्गामा ४४३५.५ हेक्टर जमिनमा कृषि चलन गरेको देखिन्छ । यस हिसाबले औसतमा एउटा कृषक परिवारले २.३ कित्ता जग्गामा खेती गरेको देखिन्छ । यहाँ कुल सिञ्चित क्षेत्रफल ३४२३.५ हेक्टर रहेको छ ।
| प्रदेश/जिल्ला/ स्थानीय तह | जम्मा कृषक परिवार संख्या | कृषक परिवारले चलन गरेको जग्गाको जम्मा क्षेत्रफल (हेक्टर) | जम्मा कित्ता संख्या | औषत कित्ता संख्या | सिंचाई सुविधा प्रयोग गर्ने कृषक परिवारको संख्या | सिंचित क्षेत्रफल (हेक्टर) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| लुम्बिनी प्रदेश | ७५०९२ | ४२६६१४.४ | २२५२७६४ | २.९ | ५४८७९९ | २४१९४४.३ |
| बाँके जिल्ला | ६३८८५ | ३६८२८.३ | १४९७७५ | २.२ | ५६९८१ | २५११५.३ |
| नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिका | ७२२२ | ४४३५.५ | १६५५७ | २.३ | ६८४९ | ३४२३.५ |
४.५ जग्गाको उपभोग सम्बन्धी विवरण
राष्ट्रिय कृषिगणना २०७८ को नतिजाअनुसार यस उप-महानगरपालिकामा जग्गाको उपभोगसम्बन्धी विवरण हेर्दा कृषक परिवारले परिवारको स्वामित्वको जग्गामा मात्र कृषिचलन गर्ने परिवार सङ्ख्या ५८६४ (८१.२०%) रहेको देखिन्छ जसले ३२८८.१ हेक्टर (७४.१३%) जग्गामा कृषि चलन गरेको पाइन्छ । त्यस्तै अरूको स्वामित्वको जग्गामा मात्रै कुनै सर्तनामा लिई खेतीपाती गर्ने कृषक परिवार परिवार सङ्ख्या १४६ (२.०२%) रहेको देखिन्छ जसले १२७.३ हेक्टर (२.८७%) जग्गामा कृषि चलन गरेको पाइन्छ र अन्य प्रकारको उपभोग अन्तर्गत खेतीपाती गर्ने कृषक यस उप-महानगरपालिकामा छैनन् । त्यस्तै एकभन्दा बढी प्रकारको स्वामित्व भएको जग्गा कमाउने कृषक परिवार सङ्ख्या १२१२ (१६.७८%) रहेको र यस्तो जग्गाको क्षेत्रफल १०२० हेक्टर (२३%) रहेको छ ।
| प्रदेश/जिल्ला/ स्थानीय तह | जम्मा कृषक परिवार संख्या | कृषक परिवारले चलन गरेको जग्गाको जम्मा क्षेत्रफल (हेक्टर) | एक प्रकारको स्वामित्व | एकभन्दा बढी प्रकारको स्वामित्व | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| परिवारको हकको जग्गामात्र कमाउने | अरुको हकको जग्गामात्र कमाउने | अन्य प्रकारको उपभोग अन्तर्गत | ||||||||
| परिवार संख्या | क्षेत्रफल (हेक्टर) | परिवार संख्या | क्षेत्रफल (हेक्टर) | परिवार संख्या | क्षेत्रफल (हेक्टर) | परिवार संख्या | क्षेत्रफल (हेक्टर) | |||
| लुम्बिनी प्रदेश | ७५०९२ | ४२६६१४.४ | ६३३५०४ | ३३०३५२.५ | ६७२२ | ३२९९.५ | २५७३ | ६६३.५ | १२२२९३ | ९२२९९.० |
| बाँके जिल्ला | ६३८८५ | ३६८२८.३ | ५४२०६ | २७२५७.१ | १५४९ | ६५६.३ | ५१६ | ९७.८ | ११६१५ | ८८१७.१ |
| नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिका | ७२२२ | ४४३५.५ | ५८६४ | ३२८८.१ | १४६ | १२७.३ | ० | ० | १२१२ | १०२०.० |
| प्रदेश/जिल्ला/स्थानीय तह | खाद्यान्न बाली | कोसे/दाल बाली | कन्दमूल बाली | तेल बाली | तरकारी बाली | अन्य अस्थायी बाली | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| परिवार संख्या | क्षेत्रफल | परिवार संख्या | क्षेत्रफल | परिवार संख्या | क्षेत्रफल | परिवार संख्या | क्षेत्रफल | परिवार संख्या | क्षेत्रफल | परिवार संख्या | क्षेत्रफल | |
| लुम्बिनी प्रदेश | ७२९४९६ | ५१११७८.० | ३८८६१६ | ४४९६५.४ | ४००३७५ | १५०५७.६ | ३८२४२९ | ५७७९८.५ | ३६३१२९ | १६५८७.८ | ३५२०८६ | १७६३९.० |
| बाँके जिल्ला | ६३२४६ | ५०५३५.७ | ३१६४५ | ७२४७.९ | २४४०६ | १०२१.० | २०७६१ | ३९१४.३ | २१९६२ | १५३९.२ | २५२६८ | ८१५.४ |
| नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिका | ६६३६ | ७२७९.३ | २३५९ | ३५३.५ | ८४७ | ३५.६ | ८२७ | १७०.३ | २१८६ | २४६.६ | १७११ | ७३.३ |
| प्रदेश/जिल्ला/स्थानीय तह | धान बाली | गहुँ बाली | मकै बाली | कोदो बाली | जौ बाली | फापर बाली | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| परिवार संख्या | क्षेत्रफल | परिवार संख्या | क्षेत्रफल | परिवार संख्या | क्षेत्रफल | परिवार संख्या | क्षेत्रफल | परिवार संख्या | क्षेत्रफल | परिवार संख्या | क्षेत्रफल | |
| लुम्बिनी प्रदेश | ०.२५ | २४८८१८.८ | ४९५१३७ | १६८८२६.१ | ४५२२८२ | ७७७१९.० | ६४५०० | ७३०५.६ | ८१५३३ | ७५६७.२ | ८५७७ | ६१६.१ |
| बाँके जिल्ला | ५९३९५ | २८८९८.४ | ४६६२६ | १८३५५.९ | २५८४० | ३२०१.९ | ५४ | ८.१ | ८२ | ७.१ | १३३ | ५७.२ |
| नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिका | ६३७५ | ३१८९.३ | ५८८५ | ३१२९.७ | ११६४ | १६०.२ | ० | ० | ० | |||
| प्रदेश/जिल्ला/ स्थानीय तह | जम्मा कृषक परिवार संख्या | कृषक परिवारले चलन गरेको जग्गाको जम्मा क्षेत्रफल(हे.) | स्थायी बाली | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| कृषि परिवार संख्या | बगैंचाको लगाइएका जम्मा स्थायी बालीको क्षेत्रफल(हे.) | बगैंचाको रुपमा लगाइएका | छरिएको बोट संख्या | |||||||||
| फल लाग्ने उमेरको | फल नलाग्ने उमेरको | फल लाग्ने उमेरको | फल नलाग्ने उमेरको | |||||||||
| परिवार संख्या | क्षेत्रफल(हे.) | बोट संख्या | परिवार संख्या | क्षेत्रफल(हे.) | बोट संख्या | |||||||
| लुम्बिनी प्रदेश | ७५०९२ | ४२६६१४.४ | ४६३७५० | २९३७९.५ | १०२७०४ | ६२६५.५ | ५०९८१०७ | १३०६६४ | २३११४.१ | २७०९९५३ | ५६०८१२८ | २०२१९९७ |
| बाँके जिल्ला | ६३८८५ | ३६८२८.३ | ३०३२१ | ३९८.२ | ३४०५ | ३३३.० | ६५९७९ | ११३० | ६५.२ | ५३८९३ | १४०५६० | ७६६६१ |
| नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिका | ७२२२ | ४४३५.५ | १६६५ | ९७.० | ६१५ | ९१.० | १०३१४ | ६३ | ६.० | ३७९०७ | २९९० | २४२१ |
| प्रदेश/ जिल्ला/ स्थानीय तह | सुन्तला | कागती | आँप | केरा | ||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| कृषक परिवार संख्या | बगैंचाको रुपमा लगाइएका | छरिएका बोट संख्या | कृषक परिवार संख्या | बगैंचाको रुपमा लगाइएका | छरिएका बोट संख्या | कृषक परिवार संख्या | बगैंचाको रुपमा लगाइएका | छरिएका बोट संख्या | कृषक परिवार संख्या | बगैंचाको रुपमा लगाइएका | छरिएका बोट संख्या | |||||
| क्षेत्रफल | बोट संख्या | क्षेत्रफल | बोट संख्या | क्षेत्रफल | बोट संख्या | क्षेत्रफल | बोट संख्या | |||||||||
| लुम्बिनी प्रदेश | ६८४९१ | ८६५.४ | ६१६५०३ | ३५०४६८ | १२६६९४ | ५९७.२ | ४६१६३३ | ३८५१२६ | ६८४९१ | ८६५.४ | ६१६५०३ | ३५०४६८ | १२६६९४ | ५९७.२ | ४६१६३३ | ३८५१२६ |
| बाँके जिल्ला | ४७ | ०.० | ० | ४७ | ७५४६ | २५.२ | ६५४४ | १६५८३ | २४०२० | २९४.८ | ४८००६ | ७७३६८ | ५५५९ | १२.५ | ६८०६ | २३७४४ |
| नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिका | ०.० | ० | ० | १०० | ०.१ | २५ | १६३ | १२६५ | ७४.९ | ५९८० | ३१४१ | १३८ | ५.६ | ५५२ | १८८ | |
| प्रदेश/जिल्ला/स्थानीय तह | जम्मा कृषक परिवार संख्या | धान | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| कृषक परिवार संख्या | विउनको किसिम | कीटनाशक विषादीको प्रयोग गर्ने कृषक परिवार संख्या | मलको प्रयोग | ||||||
| प्रयोग गर्ने कृषक परिवार संख्या | कृषक परिवार संख्या | ||||||||
| स्थानीय | उन्नत | वर्णशाङ्कर (हाइब्रिड) | स्थानीय/ जैविक मल | खनिज/ रासायनिक मल | दुवै | ||||
| लुम्बिनी प्रदेश | ७५०९२ | ५२०५८१ | १५४३०९ | १७५२६१ | १९१०११ | २१९४५० | ७००१६ | १९०७५० | २५९८१५ |
| बाँके जिल्ला | ६३८८५ | ५९३९५ | १८५८८ | १२५१६ | २८२९१ | २७४९६ | ६८८६ | १४५२८ | ३७९८१ |
| नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिका | ७२२२ | ६३७५ | १५३२ | १३५३ | ३४८९ | ३५८३ | ८०८ | २१७८ | ३३९० |
| प्रदेश/जिल्ला/स्थानीय तह | जम्मा कृषक परिवार संख्या | मकै | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| कृषक परिवार संख्या | विउनको किसिम | कीटनाशक विषादीको प्रयोग गर्ने कृषक परिवार संख्या | मलको प्रयोग | ||||||
| प्रयोग गर्ने कृषक परिवार संख्या | कृषक परिवार संख्या | ||||||||
| स्थानीय | उन्नत | वर्णशाङ्कर (हाइब्रिड) | स्थानीय/ जैविक मल | खनिज/ रासायनिक मल | दुवै | ||||
| लुम्बिनी प्रदेश | ७५०९२ | ४५२२८२ | ३११७७० | ८१४५५ | ५९०५८ | ६६४७४ | २८२०३४ | ४१४०१ | १२८८४७ |
| बाँके जिल्ला | ६३८८५ | ६३८८५ | २५८४० | १३०८९ | ५७५२ | ६९९९ | ५९०३ | १२९३३ | ४०२२ |
| नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिका | ७२२२ | ७२२२ | ११६४ | ४२८ | ३६९ | ३६७ | २५२ | ४९७ | २४१ |
| प्रदेश/जिल्ला/स्थानीय तह | जम्मा कृषक परिवार संख्या | गहुँ | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| कृषक परिवार संख्या | विउनको किसिम | कीटनाशक विषादीको प्रयोग गर्ने कृषक परिवार संख्या | मलको प्रयोग | ||||||
| प्रयोग गर्ने कृषक परिवार संख्या | कृषक परिवार संख्या | ||||||||
| स्थानीय | उन्नत | वर्णशाङ्कर (हाइब्रिड) | स्थानीय/ जैविक मल | खनिज/ रासायनिक मल | दुवै | ||||
| लुम्बिनी प्रदेश | ७५०९२ | ४९५१३७ | २६६९४४ | २२८१९२ | १३२८३३ | १७६६२३ | १६४०६४ | १५४४५० | ४९५१३७ |
| बाँके जिल्ला | ६३८८५ | ४६६२६ | २१३०७ | २५३२० | १५६८९ | ८७४६ | १२०९१ | २५७८९ | ४६६२६ |
| नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिका | ७२२२ | ५८८५ | २०१७ | ३८६८ | १७८९ | १२४४ | १९४७ | २६९३ | ५८८५ |
| प्रदेश/ जिल्ला/ स्थानीय तह | जम्मा कृषक परिवार संख्या | पाल्तु चौपाया | पाल्तु पन्छी | |||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| पशु चौपाया पाल्ने कृषक परिवारको जम्मा संख्या | गाई/गोरु | राँगा/भैंसी | बाख्रा/च्याङ्ग्रा | भेंडा/भेंडी | सुँगुर/बंगुर | अन्य पशु | कुखुरा | अन्य पन्छी | ||||||||||
| कृषक परिवार संख्या | गाई/गोरु संख्या | कृषक परिवार संख्या | राँगा/भैंसी संख्या | कृषक परिवार संख्या | बाख्रा/च्याङ्ग्रा संख्या | कृषक परिवार संख्या | भेंडा/भेंडी संख्या | कृषक परिवार संख्या | सुँगुर/बंगुर संख्या | कृषक परिवार संख्या | अन्य पशु संख्या | कृषक परिवार संख्या | कुखुरा संख्या | कृषक परिवार संख्या | अन्य पन्छी संख्या | |||
| लुम्बिनी प्रदेश | ||||||||||||||||||
| बाँके जिल्ला | ||||||||||||||||||
| नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिका | ||||||||||||||||||
| प्रदेश/जिल्ला/ स्थानीय तह | जम्मा कृषक परिवार संख्या | स्थायी कामदार | अस्थायी कामदार | पर्मका लागि लगाएका कामदार | ठेक्कामा लगाएका कामदार | ||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| कामदार प्रयोग गर्ने कृषक परिवार संख्या | स्थायी कामदार संख्या | कामदार प्रयोग गर्ने कृषक परिवार संख्या | अस्थायी कामदारको व्यक्ति दिन | कामदार प्रयोग गर्ने कृषक परिवार संख्या | पर्मका लागि लगाएका कामदारको व्यक्ति दिन | कामदार प्रयोग गर्ने कृषक परिवार संख्या | ठेक्कामा लगाएका कामदारको व्यक्ति दिन | ||||||||||
| जम्मा | पुरूष | महिला | जम्मा | पुरूष | महिला | जम्मा | पुरूष | महिला | जम्मा | पुरूष | महिला | ||||||
| लुम्बिनी प्रदेश | ७५०९२ | ५१६३ | १०९४२ | ५९२३ | ५०१९ | २९०३५० | ७२३१०३० | २४६४९९८ | ४७६६०३२ | २९०५६० | ४५३२२७० | १४२७९३६ | ३१०४३३४ | ८५२५ | १४०७४५ | ६२३१५ | ७८४३१ |
| बाँके जिल्ला | ६३८८५ | ९६२ | २०८३ | ९८९ | १०९४ | २०१६६ | ४२६७७७ | १४०१९५ | २८६५८२ | १८१२६ | २७५५६६ | ५३७५५ | १५१८११ | १४३० | १८०८८ | ६८९५ | १११९३ |
| नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिका | ७२२२ | ५० | १०० | ८७ | १३ | २४७५ | ३६९३३ | १२३७३ | २४५६१ | २१५७ | २०३४७ | ९५८६ | १०७६१ | ११३ | ५८८ | ३१३ | २७५ |
| प्रदेश/ जिल्ला/ स्थानीय तह | जम्मा कृषक परिवार संख्या | कृषि ऋण लिएका कृषक परिवार संख्या | कृषि ऋण/थप ऋणको आवश्यकता उल्लेख गर्ने कृषक परिवार संख्या | कृषि क्रियाकलापका लागि बिमा गरेका कृषक परिवार संख्या | कृषि कार्यको लागि सरकारी अनुदान प्राप्त गरेका कृषक परिवार संख्या |
|---|---|---|---|---|---|
| लुम्बिनी प्रदेश | ७५०९२ | ७१६५१ | १९३३७३ | ३०१६० | ५४२०५ |
| बाँके जिल्ला | ६३८८५ | ९२६८ | ११९५१ | २५४८ | १७७८ |
| नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिका | ७२२२ | १०९० | २७६७ | ३२६ | २०१ |
| प्रदेश/जिल्ला/स्थानीय तह | जम्मा कृषक परिवार संख्या | जलवायु परिवर्तन बारे थाहा हुने कृषक परिवार संख्या | कृषि कार्यमा जलवायु परिवर्तनले पुर्याएको प्रभाव उल्लेख गर्ने कृषक परिवार | कृषि कार्यमा जलवायु परिवर्तनले पुर्याएको प्रभावअनुसार कृषक परिवार | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| उत्पादनमा कमी | उत्पादनमा वृद्धि | फल/फसलको आकारमा परिवर्तन | स्वादमा परिवर्तन | बाली लगाउने समयमा फरक | धेरै वा कम बर्षा | रोग/किराको प्रकोपमा वृद्धि | ब्रीडिङ समयमा परिवर्तन | प्रजातिको लोप/उत्थान | अन्य | ||||
| लुम्बिनी प्रदेश | ७५०९२ | ३४६७६८ | ३१४१९३ | २६६७६८ | ३२०१९ | ७४४६८ | ५४८२१ | १३६७११ | १८०४७७ | १८४८७५ | १३९६३ | १६१७५ | ५७६ |
| बाँके जिल्ला | ६३८८५ | २९१६५ | २५९१५ | २११४२ | ४८०४ | ७३७७ | ८२८६ | ९४७४ | १३५३७ | १४४३३ | १५१२ | २२०२ | ३७ |
| नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिका | ७२२२ | २४०८ | २३६६ | १७३९ | ३३८ | २५१ | ३३९ | ६२६ | ४६४ | १५०२ | १३ | ० | ० |
| प्रदेश/जिल्ला/तह स्थानीय | जम्मा कृषक परिवार संख्या | कृषि चलनबाट निस्किएका फोहोरको निम्नअनुसार व्यवस्थापन गरेका कृषक परिवार संख्या | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| गाडेर | जलाएर | फोहोर व्यवस्थापकलाई पठाएर | कम्पोष्ट बनाएर | इन्धनको रुपमा प्रयोग गरेर | अन्य तरिकाले व्यवस्थापन गरेर | कुनै व्यवस्थापन नगरेको | ||
| लुम्बिनी प्रदेश | ७५०९२ | २१३३१७ | ३६८६७६ | ३८६१७ | ३८२२०२ | १२६५८१ | १९६८१८ | ६३११६ |
| बाँके जिल्ला | ६३८८५ | १६६०३ | ३०३५७ | ५४११ | ३३९७२ | ५२५८ | १४८९४ | ३७८२ |
| नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिका | ७२२२ | ९१८ | २०२३ | १४०५ | २११९ | १६२ | २६४९ | ५८५ |
| प्रदेश/जिल्ला/स्थानीय तह | जम्मा कृषक परिवार संख्या | लिङ्गअनुसार मुख्य कृषक संख्या | कृषक परिवारको जनसंख्या | ||
|---|---|---|---|---|---|
| पुरूष | महिला | पुरूष | महिला | ||
| लुम्बिनी प्रदेश | ७५०९२ | ४९३४५४ | २७१६३८ | १७८६८६३ | १९१९११९ |
| बाँके जिल्ला | ६३८८५ | ४७४४७ | २०४३९ | १७६२६२ | १७७०५५ |
| नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिका | ७२२२ | ६०९३ | ११२९ | २३७७४ | २१३०१ |
| प्रदेश/जिल्ला/ तह स्थानीय | औपचारिक कृषि तालिम लिएका कृषक परिवारको जनसंख्या | कृषि कार्यसम्बन्धी निर्णयमा सहभागिता जनाउने कृषक परिवारको जनसंख्या | कृषि क्रियाकलापमा सरदर दिएको समयअनुसार कृषक परिवारको जनसंख्या | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| पुरूष | महिला | पुरूष | महिला | कम (४०%) | करिब आधा (४०%-५९%) | धेरै (६०%-९९%) | सबै (१००%) | समय नै नदिएको | ||||||
| पुरूष | महिला | पुरूष | महिला | पुरूष | महिला | पुरूष | महिला | पुरूष | महिला | |||||
| लुम्बिनी प्रदेश | ९२८९० | ८७३५४ | ९१४५५३ | ९६५८७० | ३२३४१३ | ३०२७९७ | २९१५१६ | ३२०६१० | ३७४५०७ | ४३०४८७ | २४५२८६ | ३२६८९१ | २३४५२७ | २४११८९ |
| बाँके जिल्ला | ९९१४ | ८८९१ | ८३४२६ | ७६२३९ | ३३९८८ | ३०९५९ | २८२२४ | २९३०१ | ३२९८२ | ३२२१७ | २५६०१ | ३२२९८ | २३८८१ | २२९९० |
| नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिका | १०६७ | ७७९ | ९१३६ | ५४६३ | २५३८ | १७९४ | ४३६८ | ३९४१ | ४४५८ | ३४८६ | ३२८८ | ३०६१ | ५०१६ | ५००९ |
| प्रदेश/जिल्ला/ स्थानीय तह | जम्मा कृषक परिवार संख्या | परिवारमूली | कृषि चलनको स्थिति | |||
|---|---|---|---|---|---|---|
| मुख्य कृषक आफै परिवारमूली | परिवारमूली अन्य व्यक्ति | एक-चलन परिवार | बहु-चलन परिवार | साझा-चलन परिवार | ||
| लुम्बिनी प्रदेश | ७५०९२ | ६९५३७५ | ६९७१७ | ७४६९०० | १५४७० | २७२२ |
| बाँके जिल्ला | ६३८८५ | ६२२८१ | ५६०४ | ६३६४८ | ४०८१ | १५७ |
| नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिका | ७२२२ | ६९८४ | २३९ | ७०५९ | १६४ | ० |
| प्रदेश/जिल्ला/ स्थानीय तह | जम्मा कृषक परिवार संख्या | कृषि चलनको प्रमुख उत्पादन/क्रियाकलाप अनुसार कृषक परिवार संख्या | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| खाद्यान्न बाली | तरकारी बाली | फलफूल बाली | नगदे बाली | पशुपालन | पन्छीपालन | अन्य | ||
| लुम्बिनी प्रदेश | ७५०९२ | ७०७३६६ | ३१७५६ | १८८७ | १५२१ | १७२२६ | ३२४८ | २०८८ |
| बाँके जिल्ला | ६३८८५ | ५९८७३ | ५९५६ | ५६ | ० | १६२१ | २८४ | ९६ |
| नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिका | ७२२२ | ६४६३ | ५२९ | १२ | ० | १९३ | १३ | १२ |
| प्रदेश/जिल्ला/स्थानीय तह | जम्मा कृषक परिवार संख्या | कृषि उत्पादनको मुख्य प्रयोग अनुसार कृषक परिवार संख्या | |||
|---|---|---|---|---|---|
| सबै घरायसी उपयोग | मुख्य घरायसी उपयोग र केही बिक्री | मुख्य बिक्री र केही घरायसी उपयोगी | सबै बिक्री | ||
| लुम्बिनी प्रदेश | ७५०९२ | ५३३०७५ | २०४०५९ | २५२२१ | २७३७ |
| बाँके जिल्ला | ६३८८५ | ५०४२९ | १५६०१ | १६२२ | २३३ |
| नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिका | ७२२२ | ५०१० | १५४८ | ६२६ | ३८ |
| प्रदेश/ जिल्ला/ स्थानीय तह | जम्मा कृषक परिवार संख्या | कृषक परिवारको आम्दानीको मुख्य स्रोत | कृषि उत्पादनबाट भएको आम्दानीले मात्र वर्षभरी परिवारलाई खान नपुग्ने कृषक परिवार संख्या | परिवारलाई खान नपुग्ने अवधिनुसार कृषक परिवार संख्या | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| कृषि | गैर कृषि | १ देखि ३ महिना | ४ देखि ६ महिना | ७ देखि ९ महिना | १० देखि १२ महिना | |||
| लुम्बिनी प्रदेश | ७५०९२ | ५०७४८८ | २५७६०४ | ३९०४७४ | ९७३४२ | १७५३५४ | ८५५२४ | ३२२५३ |
| बाँके जिल्ला | ६३८८५ | ४६४४८ | २१४३८ | २९८०१ | ८१२८ | १०६६१ | ६४७५ | ४५३७ |
| नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिका | ७२२२ | ५४६१ | १७६१ | ४१४५ | १३०३ | १६३० | ९१७ | २९६ |
४.६ कृषि जग्गाको उपयोग सम्बन्धी विवरण
कृषिचलनले के कस्ता बाली कति क्षेत्रफलमा लगाएको छ भन्ने विश्लेषण गर्दा राष्ट्रिय कृषि गणनाको नतिजाअनुसार यस उपमहानगरपालिकामा जम्मा ७,२२२ कृषि परिवार मध्ये खेतीयोग्य जग्गामा कृषिचलन गर्ने परिवार सङ्ख्या ७,०५४ छ भने खेतीयोग्य जमिनको कुल क्षेत्रफल ४०४४.० हेक्टर रहेको छ जुन ९१.१७ प्रतिशत हुन आउँछ ।
खेतीयोग्य जग्गामा खेतीपाती गरिरहेका सबै ७,०५४ परिवारले ४०२३.८ हेक्टर (९०.७२%) जग्गामा अस्थायी बाली लगाएको पाइन्छ । त्यस्तै अन्य खेतीयोग्य जग्गामा बाली लगाउने १०० कृषक परिवारको जग्गाको क्षेत्रफल २०.२ हेक्टर (०.४६%) रहेको छ । यसैगरी ६४० कृषक परिवारले ५७.९ हेक्टर जमिन (२.१९%) मा स्थायी बाली लगाएको पाइन्छ । त्यस्तै, स्थायी चौरचरन, निजी खुल्ला क्षेत्र, पोखरी तथा अन्य जग्गाको क्षेत्रफल २९४.४ हेक्टर (६.६४%) रहेको देखिन्छ ।
| प्रदेश/जिल्ला/स्थानीय तह | जम्मा कृषक परिवार संख्या | कृषक परिवारले चलन गरेको जग्गाको जम्मा क्षेत्रफल | जम्मा खेतीयोग्य जग्गा | अस्थायी बाली लागेको जग्गा | अन्य खेतीयोग्य जग्गा | स्थायी बाली लागेको जग्गा | अन्य जग्गा | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| परिवार संख्या | क्षेत्रफल (हेक्टर) | परिवार संख्या | क्षेत्रफल (हेक्टर) | परिवार संख्या | क्षेत्रफल (हेक्टर) | परिवार संख्या | क्षेत्रफल (हेक्टर) | परिवार संख्या | क्षेत्रफल (हेक्टर) | |||
| लुम्बिनी प्रदेश | ||||||||||||
| बाँके जिल्ला | ||||||||||||
| नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिका | ||||||||||||
४.६.१ खाद्यान्न बालीमा लाग्ने रोग तथा किरा
कृषि बालीबाट अपेक्षित उत्पादन लिनका लागि बालीनालीको उचित स्याहार सम्भार आवश्यक छ । विशेषत बालीनालीलाई रोग तथा किराले आक्रमण गर्ने हुँदा रोग तथा किराबाट बच्न समयमै उच्च सतर्कता अपनाउने र रोकथाम बारे जानकारी हासिल गर्नु अति आवश्यक छ । अर्कोतर्फ बालीनालीमा लाग्ने र लाग्न सक्ने रोग तथा किराको सही ढङ्गले पहिचान हुन समेत जरुरी छ । रोग तथा किराको सही पहिचान हुन सके समयमै त्यसको रोकथाम हुन गई उत्पादनलाई सुरक्षित तथा वृद्धि गर्न सकिन्छ ।
| क्र.सं. | बाली | प्रमुख शत्रु जीव | प्रमुख रोग |
|---|---|---|---|
| १ | धान | फड्के, फट्याङ्ग्रा गवारो, हिस्पा | मरुवा, डढुवा, खैरे रोग |
| २ | गहुँ | कीटकिटे, धमिरा, लाहि | कालो पोके, पहेलो सिन्दुरे, खैरो सिन्दुरे, डढुवा, गन्हाउने कालो पोके आदि । |
| ३ | मकै | अमेरिकी फौजी कीरा, खुर्मे किरा, गवारो, फेदकटुवा आदि । | ध्वाँसे थोप्ले रोग, उत्तरी पाते डढुवा, दक्षिणी पाते डढुवा, डाँठ कुहिने रोग आदि । |
| ४ | तोरी | करौते झिङ्गा, लाहि | करौते झिङ्गा, लाहि आदि |
| ५ | आलु | फेदकटुवा, आलुको पुतली, रातो कमिला, लाहि आदि | फेदकटुवा, आलुको पुतली, रातो कमिला, लाहि आदि । |
४.६.२ तरकारी तथा फलफूलमा लाग्ने रोग तथा किरा
| क्र.सं. | बाली | प्रमुख रोग | प्रमुख शत्रु जीव |
|---|---|---|---|
| १ | गोलभेडा | टुटाएप्सलूटा, सेतो झिँगा, लाहि, फलको गवारो, पतेरो आदि । | उडुवा-अगौटे, पछौटे आईलाउने, ममाजाईक आदि । |
| २ | काउली, बन्दा | डाईमण्ड व्याक मोथ, टोवाको क्याटरपिलर, लाहि, उफ्रने फड्के आदि । | सफ्ट्रट, ब्लाक रट, अल्टरवेरिया, क्लव रुट डेम्पीङ अफ आदि । |
| ३ | आलू | डढुवा, मोजाइफ खैरो पिप, फेदकटुवा, लाहि, चक्के आदि । | आलुको पुतली, रातो कमिला, पात खाने लाभ्रे आदि । |
| ४ | रायॊ | डाईमण्ड व्याक मोथ, टोवाको क्याटरपिलर, लाहि, उफ्रने फड्के आदि । | सफ्ट्रट , ब्लाक रट, अल्टरवेरिया, क्लव रुट डेम्पीङ अफ आदि । |
| ५ | कागती | पतेरो, लाहि, फूट फ्लाई, स्केल लिफ, जरा कुहिने रोग, फेद कुहिने, खराते/धुले, भाईनर, pink disease, anthracnose, दादे रोग (citrus scab), गूद निस्किने रोग (Gummosis), कालो ध्वाँसे (sooty mould), Canker, Citrus greening, (Citrus tristeza virus CTV) लेमन डग आदि । | क्याकर, फूट रट, रटरध, हरियो पतेरा, फल कुहाउने झिँगा (fruit fly), स्वीटीमोल्ड, citrus psylla, Leaf miner, Red spider mite, blue bettle, stem & trunk borer, लाहि, थ्रिप्स, निमाटोड, Lemon butterfly किरा आदि । |
४.६.३ पशुपंक्षीमा लाग्ने रोग तथा किरा
कृषकहरूको मुख्य आम्दानीको स्रोतको रूपमा रहेको पशुपंक्षीहरूको पालन यस उप-महानगरपालिकाको प्रमुख पेशा मध्ये एक हो । उप-महानगरपालिकामा देखिने पशु रोगहरूमा रेबिज, खोरेत, पिपिआर, स्वाइन फिभर, भ्यागुते, चरचरे, नाम्ले, माटे, थुनेलो, प्रजनन् सम्बन्धी र जुका पर्दछन् । उप-महानगरपालिकाको वन जंगलसँग जोडिएका वडाहरूमा एण्टी रेजिव खोप लगाउनुपर्ने देखिन्छ भने खोरेत, पिपिआर, स्वाइन फिभर जस्ता अत्यन्त संक्रामक रोगको प्रकोप पनि यस उप-महानगरपालिकामा एदाकदा देखिने गरेको छ । यसका कारणहरूलाई हेर्दा पशुको अवैध आवत जावत, दयनीय व्यवस्थापन, खोप लगाउनुपर्छ भन्ने चेतनाको कमी आदि मान्न सकिन्छ । यी रोगको नियन्त्रणका लागि उप-महानगरपालिकाबाट निरन्तर प्रयास भइरहेको देखिन्छ ।
जिवाणुबाट हुने रोगहरू मध्ये भ्यागुते, चरचरे विरूद्ध यस उप-महानगरपालिकाका किसानहरूले खोप लगाउने गरेको पाइन्छ । तापनि यी रोगहरू फाटफुट रूपमा देखिने गरेका छन् । उप-महानगरपालिकामा स्वाइन फिभर, खोरेत, रेविज विरुद्धको खोपकार्य विभिन्न वडाहरूमा सञ्चालन गर्न सकेमा धेरै हदसम्म रोग नियन्त्रण गर्न सफल हुने देखिन्छ । सामान्यतया पशुपंक्षीमा ठूलो महामारी फैलिएको पाइँदैन । तथापि यहाँका पशुपंक्षीहरूमा खोरेत, भ्यागुते, चरचरे, नाम्लेजुका, रेवीज जस्ता रोगहरू र पंक्षीहरूमा मुलत रानीखेत, गम्बोरा, सिआरडी र बर्डफ्लू मुख्य रूपमा लाग्ने गरेको पाइन्छ ।
४.६.४ व्यवसायिक कृषि तथा पशुपालन फर्महरूको विवरण
नेपालका अधिकांश क्षेत्रमा निर्वाहमूखी, परम्परागत र असंगठित खेती गर्ने प्रणाली विद्यमान छ । कृषि व्यवसायलाई सम्मानित, प्रतिफलमूखी र वैज्ञानिक बनाउन यसलाई संगठित र संस्थागत ढङ्गले विकास गर्न जरुरी छ। हाल देशका विभिन्न स्थानहरूमा व्यवसायिक कृषि फर्महरू दर्ता भई संगठित र संस्थागत हिसाबले खेतीपाती गर्ने अभ्यासको सुरुवात भएको छ । यसरी वैज्ञानिक हिसाबले फर्म दर्ता गरी कृषि व्यवसाय सञ्चालन गर्दा राज्यद्वारा दिइने अनुदान र प्रविधिहरू सहयोग प्रदान गर्न समेत सहयोग पुग्दछ। यसले कृषि व्यवसायलाई संगठित र व्यवसायिक बनाउन पनि मद्दत पुऱ्याउँछ । यस उप-महानगरपालिका भित्रका कृषि तथा पशुपालन फर्महरूको विवरण (अनुसूची ६ मा समाबेश गरिएको छ) ।
४.६.५ कृषि तथा पशुपालनसँग सम्बन्धित समूह तथा सामुदायिक संस्थाको विवरण
परम्परागत कृषिको व्यवसायिकरण तथा आधुनिकीकरण गर्न अहिले विभिन्न कृषि समूहरू सञ्चालित छन् । यसले कृषि व्यवसायलाई सहजीकरण गर्नुका साथै कृषि व्यवसायमा केही सेवा सुविधाहरू दिँदै व्यवसायीहरूलाई उर्जा प्रदान गरेको छ । कृषक समूहको विवरणले कुनै पनि उप-महानगरपालिकामा कृषि क्षेत्रमा रहेका कृषकको संलग्नता र कृषि क्रियाकलापको अवस्थाको जानकारी गराउनुको साथै आगामी दिनहरूमा के कस्ता कार्यक्रमहरू ल्याउन आवश्यक छ भन्ने कुरालाई सहज बनाउने देखिन्छ । कृषक समूहरूको विवरण तल तालिका समावेश गरिएको छ ।
| क.सं. | समूहको नाम | वडा नं. | सम्पर्क व्यक्तिको नाम |
|---|---|---|---|
| १ | मकबुल अहमद कुरैसी | १४ | जैसपुर स्मार्ट कृषि गाउँ कार्यान्वयन समिति |
| २ | पशु विकास कृषक समूह | १९ | बलराम पुन मगर |
| ३ | यदुवंशी पशु पालन कृषक समूह | २० | राम कुमार यादव |
| ४ | गोपालवंशी पशुपालन फर्म | २० | विनोद कुमार यादव |
| ५ | जमुना माछा तथा बाखापालन कृषक समूह | २१ | रिजवान खाँ |
| ६ | श्री उज्जवल माछा तथा पशुपालन कृषक समूह | २१ | ढकेन्द्र सुनार |
| ७ | कालिका बाखापालन कृषक समूह | २० | दल बहादुर रावत |
| ८ | श्री लुम्बिनी कृषि पशुपंक्षी तथा माछा पालन कृषक समूह | १४ | अफताब अन्सारी |
| ९ | शिवशक्ति महिला कृषक समूह | १९ | नन्दकला खड्का |
| १० | श्री जय बागेश्वरी कृषक समूह | २० | रामकुमार यादव |
| ११ | श्री मालती कृषक समूह | ०१ | हेमराज पोखरेल |
| १२ | बाली विकास कृषक समूह | १६ | जम्बर कपडिया |
| १३ | श्री इस्लाम कृषक समूह | २१ | अतिउल्ला बागवान |
| १४ | राधाकृष्ण कृषक समूह | २२ | गोपी प्र.यादव |
| १५ | जय बागेश्वरी कृषक समूह | १५ | प्रहलाद बर्मा |
| १६ | मौसमी कृषक समूह | २२ | इब्राहीन खाँ |
| १७ | भृकुटी अर्गानिक शहरी कृषक समूह | १० | नारायण सिग्देल |
| १८ | मिलीजुली अर्गानिक शहरी कृषक समूह | १८ | रेनु घर्ती |
| १९ | शान्ती अर्गानिक शहरी कृषक समूह | ०१ | अमुता गिरी |
| २० | बेलासपुर करमोहना स्मार्ट समीती | १३ | प्रमात्मा बर्मा |
| २१ | कृष्ण प्राङगारिक नल उत्पादन कृषक समूह | २० | धनेश्वर गौतम |
| २२ | समावेशी टोल विकास कृषक समूह | ०६ | गणेश कुमार जि.सी. |
४.६.६ संकलन केन्द्र तथा चिस्यान केन्द्र
ठुलोस्तरको कृषि उत्पादन तथा संकलन केन्द्रको व्यवस्था नभएको परिवेशमा सानो परिमाणमा उत्पादन हुने उपजहरूलाई विभिन्न पायक पर्ने स्थानहरूमा संकलन केन्द्रको रूपमा विकास गर्दा बजारीकरण गर्न सहयोग पुग्दछ । यसरी विभिन्न स्थानमा संकलन केन्द्रको विकास गर्दा व्यापारीहरूलाई निश्चित स्थानबाट निश्चित परिमाणमा उपजहरूमा खरिद गर्न सहयोग पुग्ने हुँदा यसले बजार प्रणालीको विकास गर्न सहयोग पुग्दछ ।
कृषि उत्पादन वृद्धि गर्नु जति जरुरी छ त्यति नै उत्पादित सामग्रीहरूको सुरक्षित भण्डारण गर्नु जरुरी हुन्छ । उचित ढङ्गले भण्डारण गर्दा कृषि उपजमा रहेको पोषक तत्वलाई कायम राख्न समेत मद्दत पुगदछ । भण्डारण वैज्ञानिक नहुँदा एकातर्फ उत्पादित उपजको गुणस्तर कमजोर हुने र नष्ट समेत हुन जान्छ । तसर्थ कृषि उपजलाई वैज्ञानिक तवरले भण्डारण गरी बेमौसममा समेत बजारमा उपलब्धता भए बजार मूल्य सन्तुलनमा राख्न सहयोग पुग्दछ । यसका लागि आवश्यकताका आधारमा विभिन्न स्थानमा चिस्यान केन्द्र, भण्डारण केन्द्र र डेरीहरू स्थापना गर्नु आवश्यक छ । हाल यस उप-महानगरपालिकामा व्यापारीहरूले निजी रूपमा सामान्य तथा परम्परागत भण्डारणको व्यवस्था गरी खाद्यान्न व्यापार गर्ने गरेका छन् ।
४.७ पर्यटन विकास
विशिष्ट भौगोलिक संरचनाले सिर्जना गरेको हावापानी, जनजीवन, वन, वनस्पती र वन्यजन्तु तथा साँस्कृतिक विविधताको कारण नेपाल विश्वमा नै एउटा चित्ताकर्षक पर्यटकीय गन्तव्य स्थलको रूपमा परिचित छ । पर्यटन हाम्रा लागि प्रकृतिले दिएको वरदान हो । यी सम्पूर्ण पर्यटकीय सम्पतिको पूर्ण सदुपयोग गरेमा देशको आर्थिक समृद्धिमा उल्लेखनीय योगदान पुऱ्याई देशको अर्थतन्त्रलाई सबल बनाउन सकिने निश्चित छ । तसर्थ पर्यटन नीति, २०६५ ले मूलभूत रूपमा पर्यटन मार्फत् स्वरोजगार सिर्जना, गरिबी निवारण, मूर्त तथा अमूर्त सम्पदाको खोज अनुसन्धान, हवाई तथा स्थलमार्गको थप विकास र विस्तार गर्ने र पर्यटन पूर्वाधारलाई दिगो विकासको अवधारणा अनुरूप अगाडि बढाउने उद्देश्य लिएको छ । यस उप-महानगरपालिकामा पनि पर्यटन विकासका प्रचुर सम्भावनाहरू रहेका छन् ।
उप-महानगरपालिकामा सु प्रसिद्ध बागेश्वरी मन्दिर, यहाँ रहेको जुँगा भएको महादेवको मूर्ती, रानी तलाउ, महेन्द्र पार्क, जमजम मस्जिद, जामा मस्जिद, फुलबारी मस्जिद, भवानी बाग तलाउ, रामलिला मैदान लगायत ३० भन्दा बढि स्थल धार्मिक, ऐतिहासिक र पुरातात्विक महत्वका स्थलहरू रहेका छन् । यहाँ होमस्टे र साँस्कृतिक पर्यटनको समेत उत्तिकै सम्भावना रहेको छ । मगर र थारु जातीको संस्कृति झल्कने विभिन्न साँस्कृतिक कार्यक्रमहरूलाई समेटेर साँस्कृतिक पर्यटन प्रवर्द्धन गर्न सकिन्छ । यसका साथै उप-महानगरपालिकामा कृषि उत्पादन, फलफुल, अन्नबाली, बेसारको उत्पादनमा अग्रणी स्थान रहेकाले ती क्षेत्रहरूलाई नमूना कृषि क्षेत्रको रूपमा विकास गर्न सके कृषि पर्यटकहरूलाई आकर्षण गर्न सकिन्छ । तसर्थ हाल पर्यटकहरूका लागि होटल तथा होमस्टेहरूका साथै अन्य आवश्यक सेवा सुविधा विस्तार गर्न आवश्यक रहेको छ ।
४.७.१ धार्मिकस्थल तथा पर्यटकीय स्थलहरूको विवरण
बहुजातीय, बहुभाषीय, बहुधर्म र सामाजिक विविधता एवं नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिकामा परम्परागत मन्दिरहरु, मस्जिद तथा ऐतिहासिक स्थलहरु रहेका छन् । यस उप-महानगरपालिकामा रहेका विभिन्न पर्यटकीय तथा धार्मिक स्थलहरुको विवरण तालिकामा उल्लेख गरिएको छ ।
| क्र.सं. | नाम | महत्व |
|---|---|---|
| १ | बागेश्वरी मन्दिर | धार्मिक तथा पर्यटकीय |
| २ | रानी तलाउ | धार्मिक तथा पर्यटकीय क्षेत्र |
| ३ | जुँगे महादेवको मूर्ती | साँस्कृतिक तथा धार्मिक |
| ४ | महेन्द्र पार्क | पर्यटकीय क्षेत्र |
| ५ | जमजम मस्जिद | साँस्कृतिक तथा धार्मिक |
| ६ | फुलबारी मस्जिद | साँस्कृतिक तथा धार्मिक |
| ७ | भवानी बाग तलाउ | पर्यटकीय क्षेत्र |
| ८ | रामलिला मैदान | पर्यटकीय क्षेत्र |
नक्सा नं. ५ : नेपालगंज उप-महानगरपालिकाको धार्मिक क्षेत्र नक्सा
रानी तलाउ
बागेश्वरी मन्दिर
मन्दिर
धम्बोजी मस्जिद
नक्सा नं. ६ : उप-महानगरपालिकाको पर्यटकीय क्षेत्र नक्सा
४.७.२ होटल, रिसोर्ट तथा रेष्टुरेन्ट सम्बन्धी विवरण
कुनै पनि क्षेत्रको विकासका लागि सो क्षेत्रसँग सम्बन्धित सम्पूर्ण पूर्वाधारहरुको समुचित विकास गर्नु अनिवार्य हुन्छ । नेपालमा पर्यटनको प्रचुर सम्भावना भएतापनि पर्यटन पूर्वाधारको अभावका कारण पर्यटन क्षेत्रको व्यापक विकासमा बाधा सिर्जना भएको छ । पर्यटन पूर्वाधार अन्तर्गत सहज यातायात सुविधा, होटल, लज तथा रेष्टुरेन्ट, पर्यटन गाईड, सूचना केन्द्रहरु, उद्दार संयन्त्र, सञ्चार, सुरक्षा तथा पर्यटकीय गतिविधिहरु नै हुन् । पर्यटनको सम्भावना हेरी यी पूर्वाधारहरुको आवश्यकताका आधारमा क्रमशः विकास गर्नु पर्यटन विकासका लागि अपरिहार्य छ । यस उप-महानगरपालिकामा रहेका होटेल, रिसोर्ट तथा रेष्टुरेन्टहरुको विवरण अनुसुची ४ मा उल्लेख गरिएको छ ।
४.८ उद्योग व्यापार तथा बैंकिङ्ग
कृषिको विकास पश्चात् कुनै पनि देशको आर्थिक क्रान्तिका लागि आवश्यक क्षेत्र भनेको उद्योग नै हो । औद्योगिक विकासका लागि राणाशासन कालदेखि नै विभिन्न प्रयासहरु हुँदै आए तापनि औद्योगिक क्रान्ति नै हुने प्रकारका ठूला स्तरका उद्योगहरु नेपालमा खुल्न सकेका छैनन् । भएका उद्योगहरु समेत रुग्ण हुँदै बन्द हुनु दुर्भाग्यपूर्ण अवस्था हो । कृषिको विकास सँगसँगै कृषि र स्थानीय कच्चा पदार्थमा आधारित उद्योगहरुको स्थापना गरी नेपालका उत्पादनहरुको उपभोग विश्व बजारमा पुर्याउन सकेमात्र नेपाल अतिकम विकसित राष्ट्रबाट माथि उठ्ने आधार तयार हुन्छ । यस उप-महानगरपालिकामा साना तथा ठुला लघु उद्यमहरु तथा व्यापार व्यवसाय सञ्चालनमा रहेका छन् भने बैंकिङ्ग सेवाका लागि भने ४० भन्दा बढी बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरु कारोबारमा सक्रिय रहेका छन् । उद्योगलाई प्रर्वद्धन गर्न स्थानीय स्रोतमा आधारित साना तथा मझौला उद्योगहरुलाई उत्तिकै प्राथमिकता र प्रोत्साहन गर्न जरुरी हुन्छ ।
४.८.१ औद्योगिक विकास (लघु, घरेलु, साना, मझौला, ठूला उद्योग, सरकारी, पब्लिक, निजी र सहकारी)
औद्योगिक विकासका लागि राणाशासन कालदेखि नै विभिन्न प्रयासहरु हुँदै आएतापनि औद्योगिक क्रान्ति नै हुने प्रकारका ठूला स्तरका उद्योगहरु नेपालमा खुल्न सकेका छैनन् । भएका उद्योगहरु समेत रुग्ण हुँदै बन्द हुनु दुर्भाग्यपूर्ण अवस्था हो । कृषिको विकास सँगसँगै कृषि र स्थानीय कच्चा पदार्थमा आधारित उद्योगहरुको स्थापना गरी नेपालका उत्पादनहरुको उपभोग विश्व बजारमा पुर्याउन सकेमात्र नेपाल अतिकम विकसित राष्ट्रबाट माथि उठ्ने आधार तयार हुन्छ । उद्योगलाई प्रर्वद्धन गर्न स्थानीय स्रोतमा आधारित साना तथा मझौला उद्योगहरुलाई उत्तिकै प्राथमिकता र प्रोत्साहन गर्न जरुरी हुन्छ ।
साना उद्योग, कृषिमा आधारित सबै प्रकारका उद्योगहरु, घरेलु उद्योग, मझौला उद्योग, ठूला उद्योग, सेवामूलक उद्योग, सरकारी उद्योग, समुदायमा आधारित उद्योग, संकलन तथा प्रशोधन सम्बन्धी उद्योग गरि उप-महानगरपालिकामा ९०२४ वटा व्यापार व्यवसाय तथा उद्योगहरु विधिवत रुपमा दर्ता भई संचालनमा रहेका छन् भने ७८६ वटा होटल तथा व्यवसायहरु दर्ता भई संचालनमा रहेका छन् ।
४.८.२ व्यापार/व्यवसाय सम्बन्धी विवरण
व्यापार कृषि र उद्योग क्षेत्रको विकाससँग अन्योन्याश्रित सम्बन्ध भएको क्षेत्र हो । कृषि र उद्योग मार्फत उत्पादित सामाग्रीहरुलाई राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुर्याउने माध्यम व्यापार भएकाले व्यापार र वाणिज्यको विकास अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । स्थानीय तहहरु आर्थिक रुपले सबल हुन स्थानीय उत्पादनमा सबल भई निर्यात गर्न सक्ने अवस्थामा पुग्नु पर्दछ । आफ्नो क्षेत्रभन्दा बाहिर उत्पादित सामाग्रीहरुको व्यापार गरेर अर्थतन्त्र माथि उठ्न सक्दैन । यसका लागि कुनै न कुनै प्रकारले स्थानीय उत्पादनमा केन्द्रित भई यस्ता उत्पादनहरुलाई निर्यात गर्न सक्नुपर्दछ । यस उप-महानगरपालिकामा रहेका व्यापार/व्यवसायहरुको विवरण तालिकामा उल्लेख गरिएको छ ।
| क्र.स. | व्यवसायको समूह | संख्या |
|---|---|---|
| १ | अन्य व्यवसाय | ८४ |
| २ | अन्य सेवा | १७६ |
| ३ | उत्पादन मुलक उद्योग | १२१ |
| ४ | घरेलु उद्योग तथा अन्य उद्योग | ४११ |
| ५ | निर्माण व्यवसाय | २२१ |
| ६ | निर्माण सामग्री, कम्प्युटर, विद्युत सामान, क्यामेरा, टेलिभिजन, रेडियो, कार्पेट, पेट्रोलियम पदार्थ जस्ता वस्तुहरुको थोक तथा खुद्रा व्यापारमा | ३०० |
| ७ | पर्यटन उद्योग | ७८६ |
| ८ | व्यापारिक वस्तु | ३७०१ |
| ९ | मर्मत सम्भार सेवा | ३७९ |
| १० | वित्तीय सेवा तथा गैर सरकारी संस्था | २३० |
| ११ | विशेषज्ञ परामर्श तथा अन्य व्यवसायिक सेवा | ११८ |
| १२ | शिक्षा तर्फ | २५९ |
| १३ | सवारी साधन बिक्रेता | १६३ |
| १४ | सेवा उद्योग | ३२३ |
| १५ | सञ्चार सेवा | ११ |
| १६ | स्वास्थ्य सेवा | २४४ |
| १७ | हाउजिङ कम्पनी तथा घरजग्गा खरिद बिक्री तर्फ रियल स्टेट | १५ |
| जम्मा | ७४८२ |
४.८.३ स्थानीय बजार तथा व्यापारिक केन्द्रहरूको विवरण
बजार क्षेत्र
देशका ठुला शहरहरू बाहेक ग्रामिण ईलाकाहरूमा सघन बस्तीहरू भएका क्षेत्रमा मानवीय गतिविधिहरू जस्तै: शिक्षा, स्वास्थ्य, अन्य सेवा, व्यापार तथा वाणिज्य केन्द्रीत भएको पाइन्छ । यस्ता केन्द्रहरूलाई नै बजार केन्द्रहरू भनिन्छ । शहरी विकास र सुविधाका दृष्टिकोणले पूर्ण रुपमा विकास हुन नसकेता पनि भविष्यमा विकसित हुन सक्ने क्षेत्रका रुपमा यस्ता केन्द्रहरूमा मानवीय गतिविधिहरू केन्द्रीत र विकसित भईरहेको पाईन्छ । उपयुक्तता हेरी नयाँ क्षेत्रमा बजारको विकास गर्न नसकिने होइन् । तथापि केही मात्रामा विकसित भइसकेका यस्ता क्षेत्रहरूमा थप विकास गर्न सहज भने हुन्छ । यस उप-महानगरपालिकाका मुख्य व्यापारिक केन्द्रहरू निम्न अनुसार रहेका छन् ।
घरबारी टोल बजार क्षेत्र
| वडा नं. | व्यापारिक क्षेत्र |
|---|---|
| १ | धम्बोजी, खजुरा रोड |
| २ | घरबारी टोल |
| ३ | सुन्दरलाईन, एकलैनी, विरेन्द्र केशरी टोल, सोनार टोल, विष्कोरियन टोल |
| ५ | फुल्टेक्रा |
| ६ | फुल्टेक्रा एरिया |
| ७ | साहवा मोड, पिपल चौतारा |
| ८ | त्रिभुवन चोक, सदर लाईन |
| ९ | रामलिला रोड, चारबाहिनी आर्मी व्यारेक, विद्युत कार्यालय |
| १० | चारबाहिनी चोक, सुर्खेत रोड, गणेशमान चोक औद्योगिक क्षेत्र |
| ११ | सुर्खेत रोड, पासाङ्ग मार्ग, सदर लाईन, इदगाहरोड, सुनार मण्डी |
| १२ | वि.पी चोक सुर्खेत रोड, कौशिल्या मार्ग, बेलासपुर |
| १३ | रामलिला मैदान, मेरो अस्पताल देखि नेपाल बैङ्क रोड, उदयपुर चौराहा |
| १४ | बालेगाउँ, बाबुगाउँ, चौलिक्का, भाटनपूर्वा |
| १५ | जमुनया चौकी |
| १६ | भन्सार, कस्तान, इस्माईल चोक, शिव मन्दिर |
| १७ | परसपुर, भृकुटीनगर |
| १८ | कारकाधो |
| १९ | भैयापुर, सुजिगाउँ, कटालिया, आलानगर, मोहनपुर |
| २० | राँझा एयरपोर्ट |
| २१ | नयाँबस्ती, विरता |
| २२ | शान्तिचोक, नररपूर्वा, पुरैनी बजार, कास्निताल चोक |
| २३ | बेकरी सिंह पूर्वा, भज्जुपूर्वा, लोहारपूर्वा |
४.८.४ बैंक तथा वित्तीय संस्था सम्बन्धि विवरण
सदर लाईन रोड बजार
४.८.४ बैङ्क तथा वित्तीय संस्था सम्बन्धी विवरण
आधुनिक अर्थव्योवस्थामा आर्थिक कारोबार बैड्डबाट हुँदा त्यो व्यवस्थित र सहज हुन जान्छ। बैड्डिङ प्रणालीहरूमा व्यापक विकास भइरहँदा उनीहरूले प्रदान गर्ने सेवाहरू समेत विस्तार हुँदै गइरहेका छन्। हाल विभिन्न बैङ्कहरूले ए.टी.एम. सेवा, भिसा कार्ड सेवा महशुल भुक्तानी सेवा लगायत बीमाहरूको समेत व्यवस्था गरेका छन्। यसर्थ आधुनिक आर्थिक प्रणालीमा ग्रामिण जनताहरूको समेत बैङ्किङ सेवामा पहुँच पुर्याउन अपरिहार्य जस्तै भइसकेको छ। यस उप-महानगरपालिकामा ३० वटा बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाहरुमार्फत बैङ्किङ कारोबार हुने गरेको छ भने यहाँ १११ वटा सहकारी संस्थाहरु सकृय रुपमा संचालनमा रहेका छन्। यसका अलवा विभिन्न बचत समूहहरु मार्फत पनि आर्थिक कारोबार हुने गरेको छ। यहाँ रहेका बैंक तथा वित्तिय संस्थाहरु सम्बन्धी विवरण तलको तालिकामा समावेश गरिएको छ।
| क्र स | बैंक तथा वित्तिय संस्थाको नाम | वर्ग |
|---|---|---|
| १ | Nepal Bank Limited | वाणिज्य बैंक (क) |
| २ | Rastriya Banijya Bank | वाणिज्य बैंक (क) |
| ३ | Nabil Bank | वाणिज्य बैंक (क) |
| ४ | Global IME Bank | वाणिज्य बैंक (क) |
| ५ | NIC Asia Bank | वाणिज्य बैंक (क) |
| ६ | Nepal Investment Mega Bank | वाणिज्य बैंक (क) |
| ७ | Himalayan Bank | वाणिज्य बैंक (क) |
| ८ | Everest Bank | वाणिज्य बैंक (क) |
| ९ | Prabhu Bank | वाणिज्य बैंक (क) |
| १० | Kumari Bank | वाणिज्य बैंक (क) |
| ११ | Citizens Bank International | वाणिज्य बैंक (क) |
| १२ | Prime Commercial Bank | वाणिज्य बैंक (क) |
| १३ | Sanima Bank | वाणिज्य बैंक (क) |
| १४ | Machhapuchchhre Bank | वाणिज्य बैंक (क) |
| १५ | Standard Chartered Bank Nepal | वाणिज्य बैंक (क) |
| १६ | Karnali Development Bank | विकास बैंक (ख) |
| १७ | Muktinath Bikas Bank | विकास बैंक (ख) |
| १८ | Shine Resunga Development Bank | विकास बैंक (ख) |
| १९ | Garima Bikas Bank | विकास बैंक (ख) |
| २० | Sangrila Development Bank | विकास बैंक (ख) |
| २१ | ICFC Finance | Finance Company (C) |
| २२ | Manjushree Finance | Finance Company (C) |
| २३ | Best Finance Company | Finance Company (C) |
| २४ | Nirdhan Utthan Laghubitta | Microfinance (D) |
| २५ | Chhimek Laghubitta | Microfinance (D) |
| २६ | Deprosc Laghubitta | Microfinance (D) |
| २७ | Forward Microfinance | Microfinance (D) |
| २८ | Civil Laghubitta | Microfinance (D) |
| २९ | Sana Kisan Laghubitta | Microfinance (D) |
| ३० | Nerude Laghubitta | Microfinance (D) |
४.८.५ सहकारी संस्थाहरूको विवरण
उप-महानगरपालिकाको आर्थिक तथा सामाजिक विकासमा यहाँका सहकारी संस्थाको भूमिका महत्वपूर्ण रहेको छ । सहकारी संस्थाले स्थानीयस्तरको बचतलाई उप-महानगरपालिका बाहिर जानबाट रोकी स्थानीय क्षेत्रमा विभिन्न आयमूलक कार्यमा लगानी गरिरहेका छन् ।
सहकारी संस्थाप्रति जनताको अपनत्व बढ्दो र प्रशासनिक झन्झट कमी हुने हुँदा वित्तीय क्षेत्रमा यहाँका जनताको पहुँच समेत बढेको छ । नगरको उद्योग व्यापार क्षेत्रमा लगानी गर्ने उद्देश्यका साथ बचत तथा ऋण, कृषि, उपभोक्ता र बहुउद्देश्यीय आदि प्रकृतिका सहकारी संस्थाहरूबाट कर्जा लगानी हुने गरेको छ। साथै यी संस्थाहरूले नियमित रुपमा सदस्यहरूबाट बचत संकलन पनि गर्दै आएको देखिन्छ। यी सहकारी संस्थाहरूबाट कृषि, उद्योग तथा व्यापार क्षेत्रमा लगानी हुने गरेको छ। यस उप-महानगरपालिकामा रहेका सहकारी संस्थाहरूको विवरण तलको तालिकामा उल्लेख गरिएको छ।
| क्र.सं. | सहकारी संस्थाहरूको नाम | प्रकार | ठेगाना |
|---|---|---|---|
| १ | आदर्श टोल बहुउद्देश्यीय सहकारी संस्था लि. | बहुउद्देश्यीय सहकारी | वडा नं. १ |
| २ | आदर्श बहुमुखी सहकारी संस्था लिमिटेड | बहुमुखी सहकारी संस्था | वडा नं. १ |
| ३ | त्रिवेणी स्वास्थ्य सेवा सहकारी संस्था लि. | स्वास्थ्य सेवा सहकारी | वडा नं. १ |
| ४ | मेहरवान उपभोक्ता सहकारी संस्था लि. | उपभोक्ता सहकारी | वडा नं. १ |
| ५ | इन्द्रेणी बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड | बचत तथा ऋण | वडा नं. १ |
| ६ | समाज कल्याण बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड | बचत तथा ऋण | वडा नं. १ |
| ७ | हिमालयन बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लि. | बचत तथा ऋण | वडा नं. १ |
| ८ | ओम साई बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लि. | बचत तथा ऋण | वडा नं. २ |
| ९ | कुबेर सेभिड एण्ड क्रेडिट कोअपरेटिभ लिमिटेड | सेभिड एण्ड क्रेडिट | वडा नं. २ |
| १० | नेपालगञ्ज बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लि. | बचत तथा ऋण सहकारी | वडा नं. २ |
| ११ | पाणिनी बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड | बचत तथा ऋण सहकारी | वडा नं. २ |
| १२ | प्राइम बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड | बचत तथा ऋण सहकारी | वडा नं. २ |
| १३ | माता बागेश्वरी बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड | बचत तथा ऋण | वडा नं. २ |
| १४ | कृष्णासार कृषि सहकारी संस्था लिमिटेड | कृषि सहकारी | वडा नं. २ |
| १५ | जन-जागृती सञ्चार सहकारी संस्था लि. | सञ्चार सहकारी | वडा नं. २ |
| १६ | नागरिक बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड | बचत तथा ऋण | वडा नं. २ |
| १७ | मेगा बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड | बचत तथा ऋण | वडा नं. २ |
| १८ | स्ट्याण्डर्ड सेभिड एण्ड क्रेडिट कोअपरेटिभ लिमिटेड | सेभिड एण्ड क्रेडिट | वडा नं. २ |
| १९ | नव लक्ष्मी बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड | बचत तथा ऋण | वडा नं. ३ |
| २० | सिद्ध कुमाख बहुउद्देश्यीय सहकारी संस्था लिमिटेड | बहुउद्देश्यीय सहकारी | वडा नं. ३ |
| २१ | गृहलक्ष्मी बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड | बचत तथा ऋण सहकारी | वडा नं. ४ |
| २२ | गृहिणी बहुउद्देश्यीय सहकारी संस्था लिमिटेड | बहुउद्देश्यीय सहकारी | वडा नं. ४ |
| २३ | ज्योति कुञ्ज बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड | बचत तथा ऋण सहकारी | वडा नं. ४ |
| २४ | टक्सार बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लि. | बचत तथा ऋण सहकारी | वडा नं. ४ |
| २५ | डायमण्ड बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लि. | बचत तथा ऋण सहकारी | वडा नं. ४ |
| २६ | लाभ बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड | बचत तथा ऋण | वडा नं. ४ |
| २७ | उज्यालो बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड | बचत तथा ऋण सहकारी | वडा नं. ४ |
| २८ | चम्किलो तारा बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड | बचत तथा ऋण सहकारी | वडा नं. ४ |
| २९ | चेतना बहुउद्देश्यीय सहकारी संस्था लिमिटेड | बहुउद्देश्यीय सहकारी | वडा नं. ४ |
| ३० | लालीगुराँस बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड | बचत तथा ऋण | वडा नं. ४ |
| ३१ | शारदा उपभोक्ता सहकारी संस्था लिमिटेड | उपभोक्ता सहकारी | वडा नं. ४ |
| ३२ | संगठित कृषि सहकारी संस्था लिमिटेड | कृषि सहकारी | वडा नं. ४ |
| ३३ | सिभिल सेभिड एण्ड क्रेडिट कोअपरेटिभ लि. | सेभिड एण्ड क्रेडिट | वडा नं. ४ |
| ३४ | हिमशिखर बहुउद्देश्यीय सहकारी संस्था लि. | बहुउद्देश्यीय सहकारी | वडा नं. ४ |
| ३५ | नमुना बहुउद्देश्यीय सहकारी संस्था लिमिटेड | बहुउद्देश्यीय सहकारी | वडा नं. ४ |
| ३६ | डाँफे बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड | बचत तथा ऋण | वडा नं. ५ |
| ३७ | फ्यूचर बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लि. | बचत तथा ऋण | वडा नं. ६ |
| ३८ | शान्ति महिला विकास बहुउद्देश्यीय सहकारी संस्था लि. | बहुउद्देश्यीय सहकारी | वडा नं. ७ |
| ३९ | गुरुकुल बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लि. | बचत तथा ऋण | वडा नं. ८ |
| ४० | समानता बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड | बचत तथा ऋण | वडा नं. ८ |
| ४१ | अरुणोदय बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड | बचत तथा ऋण | वडा नं. ९ |
| ४२ | वालाजी उपभोक्ता सहकारी संस्था लिमिटेड | उपभोक्ता सहकारी | वडा नं. ९ |
| ४३ | जन उत्थान बहुउद्देश्यीय सहकारी संस्था लिमिटेड | बहुउद्देश्यीय | वडा नं. ९ |
| ४४ | रामारोशन बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड | बचत तथा ऋण | वडा नं. ९ |
| ४५ | राष्ट्र सेवक सहकारी संस्था लिमिटेड | सेवक सहकारी | वडा नं. ९ |
| ४६ | सुन्दर कृषि सहकारी संस्था लिमिटेड | कृषि सहकारी | वडा नं. ९ |
| ४७ | आश्मा बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लि. | बचत तथा ऋण | वडा नं. १० |
| ४८ | उद्योग श्रमिक बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लि. | बचत तथा ऋण | वडा नं. १० |
| ४९ | ग्लोबल बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड | बचत तथा ऋण | वडा नं. १० |
| ५० | इन्द्रावती बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड | बचत तथा ऋण | वडा नं. १० |
| ५१ | शुभ लक्ष्मी बहुउद्देश्यीय सहकारी संस्था लि. | बहुउद्देश्यीय सहकारी | वडा नं. १० |
| ५२ | नवजीवन बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लि. | बचत तथा ऋण | वडा नं. १० |
| ५३ | सामुहिक बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड | बचत तथा ऋण | वडा नं. १० |
| ५४ | सुनगाभा स्वास्थ्य सहकारी संस्था लिमिटेड | स्वास्थ्य सहकारी | वडा नं. १० |
| ५s | क्यापिटल बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लि. | बचत तथा ऋण | वडा नं. ११ |
| ५६ | सफल बहुउद्देश्यीय सहकारी संस्था लिमिटेड | बहुउद्देश्यीय सहकारी | वडा नं. १२ |
| ५७ | कल्पवृक्ष महिला बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड | बचत तथा ऋण | वडा नं. १२ |
| ५८ | पूर्णिमा बहुउद्देश्यीय सहकारी संस्था लि. | बहुउद्देश्यीय सहकारी | वडा नं. १२ |
| ५९ | मध्यपश्चिम बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड | बचत तथा ऋण | वडा नं. १२ |
| ६० | वेस्र्टन बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड | बचत तथा ऋण | वडा नं. १२ |
| ६१ | अवध कृषि सहकारी संस्था लिमिटेड | कृषि सहकारी | वडा नं. १२ |
| ६२ | युनिटी बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड | बचत तथा ऋण | वडा नं. १२ |
| ६३ | हेपोन बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड | बचत तथा ऋण | वडा नं. १२ |
| ६४ | नव उदय कृषि सहकारी संस्था लिमिटेड | कृषि सहकारी | वडा नं. १३ |
| ६५ | ओमकार कृषि सहकारी संस्था लिमिटेड | कृषि सहकारी | वडा नं. १३ |
| ६६ | महेन्द्रनगर कृषि सहकारी संस्था लिमिटेड | कृषि सहकारी | वडा नं. १४ |
| ६७ | श्रृजना महिला विकास बहुउद्देश्यीय सहकारी संस्था लिमिटेड | बहुउद्देश्यीय सहकारी | वडा नं. १४ |
| ६८ | सुर्योदय आलु उत्पादन सहकारी संस्था लिमिटेड | कृषि सहकारी | वडा नं. १४ |
| ६९ | मुस्कान कृषि सहकारी संस्था लिमिटेड | कृषि सहकारी | वडा नं. १५ |
| ७० | हनुमान कृषक सहकारी संस्था लिमिटेड | कृषि सहकारी | वडा नं. १५ |
| ७१ | जय किसान सहकारी संस्था लि., | कृषि सहकारी | वडा नं. १५ |
| ७२ | रजा उपभोक्ता सहकारी संस्था लिमिटेड | उपभोक्ता सहकारी | वडा नं. १६ |
| ७३ | महताव बहुउद्देश्यीय सहकारी संस्था लिमिटेड | बहुउद्देश्यीय सहकारी | वडा नं. १६ |
| ७४ | जागृति महिला बहुउद्देश्यीय सहकारी संस्था लि. | बहुउद्देश्यीय सहकारी | वडा नं. १६ |
| ७५ | उन्नति बहुउद्देश्यीय सहकारी संस्था लि. | बहुउद्देश्यीय सहकारी | वडा नं. १७ |
| ७६ | गौसुलवारा कृषि सहकारी संस्था लि. | कृषि सहकारी | वडा नं. १७ |
| ७७ | चेतनसिल कृषि सहकारी संस्था लिमिटेड | कृषि सहकारी | वडा नं. १७ |
| ७८ | जय मा भवानी कृषि सहकारी संस्था लिमिटेड | कृषि सहकारी | वडा नं. १७ |
| ७९ | जय माँ ज्वाला कृषक सहकारी संस्था लिमिटेड | कृषि सहकारी | वडा नं. १७ |
| ८० | जय माँ दुर्गा कृषि सहकारी संस्था लिमिटेड | कृषि सहकारी | वडा नं. १७ |
| ८१ | महाकाली कृषि सहकारी संस्था लिमिटेड | कृषि सहकारी | वडा नं. १७ |
| ८२ | लवकुश कृषि सहकारी संस्था लिमिटेड | कृषि सहकारी | वडा नं. १७ |
| ८३ | सदभाव बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लि. | बचत तथा ऋण | वडा नं. १७ |
| ८४ | समाज उत्थान कृषि सहकारी संस्था लिमिटेड | कृषि सहकारी | वडा नं. १७ |
| ८५ | जय पृथ्वी कृषि सहकारी संस्था लिमिटेड | कृषि सहकारी | वडा नं. १८ |
| ८६ | उद्यमशिलता बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लि. | बचत तथा ऋण | वडा नं. १८ |
| ८७ | फुल्टेका बहुउद्देश्यीय सहकारी संस्था लि. | बहुउद्देश्यीय सहकारी | वडा नं. १८ |
| ८८ | पशुपति बहुउद्देश्यीय सहकारी संस्था लिमिटेड | बहुउद्देश्यीय सहकारी | वडा नं. १८ |
| ८९ | सहारा बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड | बचत तथा ऋण | वडा नं. १८ |
| ९० | छाना कृषि सहकारी संस्था लि. | कृषि सहकारी | वडा नं. १८ |
| ९१ | राधा कृष्ण कृषि सहकारी संस्था लि. | कृषि सहकारी | वडा नं. १९ |
| ९२ | बागवान कृषि सहकारी संस्था लि | कृषि सहकारी | वडा नं. १९ |
| ९३ | आलानगर महिला कृषि सहकारी संस्था लिमिटेड | महिला कृषि सहकारी | वडा नं. १९ |
| ९४ | अग्रगामी महिला बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड | बचत तथा ऋण | वडा नं. २० |
| ९५ | कमलदास बाबा कृषि सहकारी संस्था लि. | कृषि सहकारी | वडा नं. २० |
| ९६ | मखमली महिला विकास बहुउद्देश्यीय सहकारी संस्था लिमिटेड | बहुउद्देश्यीय सहकारी | वडा नं. २० |
| ९७ | शुद्ध गोरस दुग्ध उत्पादक सहकारी संस्था लिमिटेड | कृषि सहकारी | वडा नं. २० |
| ९८ | सन्तोषी माता कृषि सहकारी संस्था लिमिटेड | कृषि सहकारी | वडा नं. २० |
| ९९ | सिद्ध बाबा कृषि सहकारी संस्था लिमिटेड | कृषि सहकारी | वडा नं. २० |
| १०० | श्री स्वरोजगार कृषि सहकारी संस्था लि. | कृषि सहकारी | वडा नं. २० |
| १०१ | होम्रो शिभिल कृषि सहकारी संस्था लिमिटेड | कृषि सहकारी | वडा नं. २० |
| १०२ | जमुना कृषि सहकारी संस्था लिमिटेड | कृषि सहकारी | वडा नं. २१ |
| १०३ | सिफा कृषि सहकारी संस्था लिमिटेड | कृषि सहकारी | वडा नं. २१ |
| १०४ | नहरपूर्वा कृषि सहकारी संस्था लि. | कृषि सहकारी | वडा नं. २२ |
| १०५ | साना किसान कृषि सहकारी संस्था लि. | कृषि सहकारी | वडा नं. २२ |
| १०६ | कोपिला महिला कृषि सहकारी संस्था लि. | कृषि सहकारी | वडा नं. २२ |
| १०७ | कान्ती पोखरी कृषि सहकारी संस्था लि. | कृषि सहकारी | वडा नं. २२ |
| १०८ | श्री जय गुरुदेव उपभोक्ता सहकारी संस्था लि. | उपभोक्ता सहकारी | वडा नं. २२ |
| १०९ | किसान कृषि सहकारी संस्था लि. | कृषि सहकारी | वडा नं. २३ |
| ११० | बहुमुखी साभा संस्था लि. | बहुमुखी साभा संस्था | |
| १११ | बाँके युनेस्को कृषि सहकारी संस्था लि. | कृषि सहकारी |
सामाजिक अवस्था
शैक्षिक, स्वास्थ्य, खानेपानी, कला संस्कृति, र शान्ति सुरक्षा
५.१ शैक्षिक तथा मानव संशाधन विकास
कुनै पनि देशको सामाजिक तथा आर्थिक विकासमा शिक्षाले ठूलो भूमिका खेलेको हुन्छ। यसलाई मानव विकासको सूचकको रूपमा लिइन्छ। यसै सिलसिलामा यहाँ उप–महानगरपालिकाको शैक्षिक स्थिति देखाउन खोजिएको छ। विकासको प्रमुख आधारशिला शिक्षा नै हो, शिक्षाको माध्यमबाट व्यक्तिमा अन्तर्निहित प्रतिभाहरूको विकास हुन गई समग्र समाज र राष्ट्रमा नै सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ भन्ने सर्वमान्य सिद्धान्त रहि आएको छ। सचेत, अनुशासित तथा उत्पादनशील जनशक्ति निर्माण गर्नका लागि शिक्षा क्षेत्रको नै सर्वोपरि भूमिका अनिवार्य रहन्छ। योजना निर्माणमा गरिबी निवारण तथा चौतर्फी विकासका लागि शिक्षा क्षेत्रलाई मानव संशाधन विकासको एक सशक्त माध्यमको रुपमा नीतिगत रुपमा अवलम्बन गरिएको छ। राज्यको नीति समेत शिक्षालाई विकासको प्रमुख पूर्वाधारको रुपमा विकसित, सर्वसुलभ र प्रभावकारी बनाउँदै लैजाने रहेको छ।
महेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस
नेपालको संविधान २०७२ को भाग ३, धारा ३१ शिक्षा सम्बन्धी मौलिक हकमा देहाय बमोजिमको व्यवस्था गरिएको छ :
प्रत्येक नागरिकलाई आधारभूत शिक्षामा पहुँचको हक हुनेछ।
प्रत्येक नागरिकलाई राज्यबाट आधारभूत तहसम्मको शिक्षा अनिवार्य र निःशुल्क तथा माध्यमिक तहसम्मको शिक्षा निःशुल्क पाउने हक हुनेछ।
अपाङ्गता भएका र आर्थिक रूपले विपन्न नागरिकलाई कानून बमोजिम निःशुल्क उच्च शिक्षा पाउने हक हुनेछ।
दृष्टिविहीन नागरिकलाई ब्रेलालिपी तथा बहिरा र स्वर वा बोलाई सम्बन्धी अपाङ्गता भएका नागरिकलाई सांकेतिक भाषाको माध्यमबाट कानून बमोजिम निःशुल्क शिक्षा पाउने हक हुनेछ।
नेपालमा बसोबास गर्ने प्रत्येक नेपाली समुदायलाई कानून बमोजिम आफ्नो मातृभाषामा शिक्षा पाउने र त्यसका लागि विद्यालय तथा शैक्षिक संस्था खोल्ने र सञ्चालन गर्ने हक हुनेछ।
आदर्श सेकेन्डरी स्कूल
संविधान तथा योजनाको ठूला ठूला बहस भए तापनि विश्व सामु तुलनात्मक अध्ययन गर्दा हाम्रो शिक्षा क्षेत्रमा उल्लेखनीय विकास भने भएको देखिँदैन। शिक्षाले ज्ञान र सिपको प्रयोगात्मक परिवर्तन ल्याउने, पिछडिएको, विपन्न र अभावग्रस्त वर्गको पक्ष पोषण गर्ने, अवोध बालबालिका एवं आवाज विहिनका पक्षमा रही देशलाई समृद्ध बनाउने परिकल्पनालाई साकार पार्नुपर्दछ। देशका लागि आवश्यक नेतृत्वदायी क्षमताको विकास, अथक रूपमा सिक्ने र सिकाउने प्रवृत्ति, सामाजिक र मानवीय मूल्यमान्यता र आत्मविश्वास जस्ता आधारभूत समग्र पक्षको विकास गर्न सघाउनु नै गुणस्तरीय शिक्षाको विशेषता हो। यस्तो शिक्षामा विश्लेषणात्मक र मौलिक सोचको पर्याप्तता हुनुपर्छ। निर्दिष्ट सिकाई मात्र स्तरीयता होइन। आज व्यवहारिक परिवर्तन, श्रमसँगको आस्था, जीवनोपयोगी खोज अनुसन्धान, सान्दर्भिकता देश र संस्कृतिप्रति प्रेम, नैतिक जिम्मेवारी, मौलिक रूपमा विज्ञानको उपयोग गर्न स्तरीय शिक्षाको आवश्यकता छ। शिक्षाको स्तरीय विकासले रोजगारीको अवसर, कलकारखानाको विकास, सुविधाको पहुँच, प्रविधिको विस्तार, उत्पादनमुखी कृषि, आयमुखी व्यवसाय, स्थानीय साधन श्रोतको प्रचुर सदुपयोगले जनताको जीवनस्तर उकास्न सकिन्छ जसले उप–महानगरपालिकाको अर्थतन्त्र बलियो हुनुको साथै सामाजिक विकासमा महत्वपूर्ण टेवा पुर्याउँछ।
आदर्श सेकेन्डरी स्कूल (भवन-२)
अल्पाईन म्यानेजमेन्ट कलेज
नक्सा नं. ७ : उप–महानगरपालिकाको शिक्षा क्षेत्र नक्सा
५.१.१ पाँच वर्ष माथिको जनसंख्याको साक्षरता
| वडा | लिङ्ग | पढ्न लेख्न जान्नेको संख्या | पढ्न मात्र जान्नेको संख्या | पढ्न र लेख्न नजान्नेको संख्या | उल्लेख नभएको | जम्मा |
|---|---|---|---|---|---|---|
| १ | जम्मा | ७,३५२ | ६७ | ९८५ | २ | ८,४०६ |
| पुरुष | ३,७९४ | २५ | ३०४ | ० | ४,१२३ | |
| महिला | ३,५५८ | ४२ | ६८१ | २ | ४,२८३ | |
| २ | जम्मा | ५,२७७ | १२ | ५४३ | ० | ५,८३२ |
| पुरुष | २,७५९ | ६ | १९६ | ० | २,९६१ | |
| महिला | २,५१८ | ६ | ३४७ | ० | २,८७१ | |
| ३ | जम्मा | २,७७१ | १३ | २७३ | ४ | ३,०६१ |
| पुरुष | १,४४८ | ७ | ११० | १ | १,५६६ | |
| महिला | १,३२३ | ६ | १६३ | ३ | १,४९५ | |
| ४ | जम्मा | १०,४२२ | ६ | १,३४७ | ३ | ११,७७८ |
| पुरुष | ५,३१९ | ४ | ५०१ | १ | ५,८२५ | |
| महिला | ५,१०३ | २ | ८४६ | २ | ५,९५३ | |
| ५ | जम्मा | ४,२१९ | ११ | १,१३७ | ३ | ५,३७० |
| पुरुष | २,१९४ | ५ | ५२६ | १ | २,७२६ | |
| महिला | २,०२५ | ६ | ६११ | २ | २,६४४ | |
| ६ | जम्मा | ४,८६१ | १ ८ | १,०३८ | ० | ५,९१७ |
| पुरुष | २,५९४ | १० | ३८१ | ० | २,९८५ | |
| महिला | २,२६७ | ८ | ६५७ | ० | २,९३२ | |
| ७ | जम्मा | २,५६९ | ४७ | ५५५ | ० | ३,१७१ |
| पुरुष | १,३४९ | १२ | २५१ | ० | १,६१२ | |
| महिला | १,२२० | ३५ | ३०४ | ० | १,५५९ | |
| ८ | जम्मा | ३,७३१ | १४ | ५३७ | ६ | ४,२८८ |
| पुरुष | १,९३५ | ८ | २६५ | २ | २,२१० | |
| महिला | १,७९६ | ६ | २७२ | ४ | २,०७८ | |
| ९ | जम्मा | ४,४३० | ९ | ७४१ | ० | ५,१७२ |
| पुरुष | २,३४५ | ० | २३९ | ० | २,५८४ | |
| महिला | २,०८५ | ९ | ५०२ | ० | २,५८८ | |
| १० | जम्मा | ८,२७८ | ९ | ६२१ | १० | ८,९१८ |
| पुरुष | ४,२०३ | १ | १८६ | ८ | ४,३९८ | |
| महिला | ४,०७५ | ८ | ४३५ | २ | ४,५२० | |
| ११ | जम्मा | ४,३२५ | १२ | ७३२ | ० | ५,०६९ |
| पुरुष | २,२८५ | ५ | ३०८ | ० | २,५९८ | |
| महिला | २,०४० | ७ | ४२४ | ० | २,४७१ | |
| १२ | जम्मा | ५,७३६ | ११ | ९७९ | ११ | ६,७३७ |
| पुरुष | २,९६८ | ३ | ३४१ | ४ | ३,३१६ | |
| महिला | २,७६८ | ८ | ६३८ | ७ | ३,४२१ | |
| १३ | जम्मा | ४,१८५ | ९० | २,०७३ | ६ | ६,३५४ |
| पुरुष | २,३४१ | ५५ | ८८२ | ३ | ३,२८१ | |
| महिला | १,८४४ | ३५ | १,१९१ | ३ | ३,०७३ | |
| १४ | जम्मा | २,४२९ | १०५ | ३,०४६ | १ | ५,५८१ |
| पुरुष | १,४९६ | ५२ | १,३६४ | १ | २,९१३ | |
| महिला | ९३३ | ५३ | १,६८२ | ० | २,६६८ | |
| १५ | जम्मा | ३,०२६ | ७८ | २,६५७ | १ | ५,७६२ |
| पुरुष | १,७७९ | ४७ | १,१२१ | ० | २,९४७ | |
| महिला | १,२४७ | ३१ | १,५३६ | १ | २,८१५ | |
| १६ | जम्मा | ४,४६१ | ११९ | २,२२३ | १ | ६,८०४ |
| पुरुष | २,४९९ | ५३ | ९९४ | १ | ३,५४७ | |
| महिला | १,९६२ | ६६ | १,२२९ | ० | ३,२५७ | |
| १७ | जम्मा | ४,०१० | १० | १,७३२ | १ | ५,७५३ |
| पुरुष | २,२१९ | ३ | ६४९ | ० | २,८७१ | |
| महिला | १,७९१ | ७ | १,०८३ | १ | २,८८२ | |
| १८ | जम्मा | ८,९७६ | १० | २,१०७ | २५ | ११,११८ |
| पुरुष | ४,७३१ | ३ | ७७४ | ९ | ५,५१७ | |
| महिला | ४,२४५ | ७ | १,३३३ | १६ | ५,६०१ | |
| १९ | जम्मा | ५,६७२ | १६ | २,०४९ | ९ | ७,७४६ |
| पुरुष | २,९५७ | ५ | ७९६ | ५ | ३,७६३ | |
| महिला | २,७१५ | ११ | १,२५३ | ४ | ३,९८३ | |
| २० | जम्मा | ९,८८५ | ३१ | ३,५९७ | १ | १३,५१४ |
| पुरुष | ५,२३० | ११ | १,३६२ | १ | ६,६०४ | |
| महिला | ४,६५५ | २० | २,२३५ | ० | ६,९१० | |
| २१ | जम्मा | ३,९३५ | ७३ | ३,२५० | २८ | ७,२८६ |
| पुरुष | २,२५२ | ३३ | १,३४३ | ११ | ३,६३९ | |
| महिला | १,६८३ | ४० | १,९०७ | १७ | ३,६४७ | |
| २२ | जम्मा | ३,२३७ | १० | २,०११ | ० | ५,२५८ |
| पुरुष | १,८४७ | ३ | ७९८ | ० | २,६४८ | |
| महिला | १,३९० | ७ | १,२१३ | ० | २,६१० | |
| २३ | जम्मा | ९२२ | ० | ६३३ | ० | १,५५५ |
| पुरुष | ५२४ | ० | २५३ | ० | ७७७ | |
| महिला | ३९८ | ० | ३८० | ० | ७७८ | |
| जम्मा | पुरुष | ६९,०६८ | ३५१ | १३,९४४ | ४८ | ७५,४११ |
| महिला | ५३,६४१ | ४१२ | २०,९२२ | ६४ | ७५,०३९ | |
| जम्मा | १,१४,७०९ | ७६३ | ३४,८६६ | ११२ | १,५०,४५० | |
| प्रतिशत | ७६.२४ | ०.५१ | २३.१७ | ०.०७ | १०० |
साक्षरताले पढ्न र लेख्न सक्ने सीपभन्दा माथि समग्र मानव विकास सूचकलाई इंगित गर्दछ। उप-महानगरपालिकामा ५ वर्ष वा सो भन्दा माथिको उमेर समूहका कुल १,५०,४५० जनसंख्या मध्ये १,१४,७०९ अर्थात् ७६.२४ प्रतिशत साक्षर रहेका छन्। नगरमा पढ्न मात्र सक्ने साक्षर जनसंख्या ७६३ जना अर्थात् ०.५१ प्रतिशत छन् भने पढ्ने र लेख्न नजान्ने (दुवै सीप नभएका अर्थात् निरक्षर) जनसंख्या ३४,८६६ अर्थात् २३.१७ प्रतिशत रहेको छ। जसको वडागत विस्तृत विवरण तालिकामा उल्लेख गरिएको छ।
५ वर्ष वा सो भन्दा माथिल्लो उमेर समूहका जनसंख्याको वडागत साक्षरता
विवरण हेर्न बार वा स्लाइसहरूमा ट्याप गर्नुहोस्
क) जातजाति अनुसार साक्षरता स्थिति
| जातजातिहरु | पढ्न लेख्न जान्नेको संख्या | पढ्न मात्र जान्नेको संख्या | पढ्न र लेख्न नजान्नेको संख्या | उल्लेख नभएको | जम्मा | प्रतिशत |
|---|---|---|---|---|---|---|
| क्षेत्री | १७,१४२ | ३३ | १,३८८ | १४ | १८,५७७ | १२.३५ |
| ब्राह्मण पहाड | ९,११५ | १९ | ४७६ | ४ | ९,६१४ | ६.३९ |
| मगर | ५,१७७ | १० | ५२५ | ४ | ५,७१६ | ३.८० |
| थारु | ४,७८८ | ३१ | ४९८ | ५ | ५,३२२ | ३.५४ |
| नेवार | ३,१२३ | ५ | १४६ | २ | ३,२७६ | २.१८ |
| विश्वकर्मा | २,९४७ | ११ | ३८७ | ३ | ३,३४८ | २.२२ |
| मुसलमान | २६,५४७ | ४०८ | १५,०८५ | २५ | ४२,०६५ | २७.९६ |
| यादव | २,७१० | ३२ | १,४४८ | ६ | ४,१९६ | २.७९ |
| गुरुङ | १०,५२ | २ | ९४ | ० | १,१४८ | ०.७६ |
| परियार | ८६८ | १ | १२३ | २ | ९९४ | ०.६६ |
| ठकुरी | ६,२०० | ११ | ३८५ | ४ | ६,६०० | ४.३९ |
| तेली | १,८४९ | ८ | ६५१ | ३ | २,५११ | १.६७ |
| चमार/हरिजान | २,१८४ | १२ | १,६९५ | ४ | ३,८९५ | २.५९ |
| कुर्मी | ३,७०० | १७ | १,२५० | ० | ४,९६७ | ३.३० |
| जम्मा (सबै जातजाति) | १,१४,७०९ | ७६३ | ३४,८६६ | ११२ | १,५०,४५० | १०० |
ख) औपचारिक शिक्षाको आधारमा जनसंख्याको साक्षरताको स्थिति
युनेस्कोले सन् १९५६ मा सामान्य पढ्न, लेख्न र दैनिक जीवनमा आइपर्ने गणितीय जोड घटाउ गर्न सक्ने व्यक्ति साक्षर भएको मानिने भनी परिभाषा गरेको थियो। नेपालले पनि यसै परिभाषालाई आधार मानेर साक्षरता अभियान सञ्चालन गरिरहेको छ। यस उप-महानगरपालिकामा रहेका ५ वर्ष देखि २५ वर्ष सम्मका कुल जनसंख्या मध्ये ३५,२६७ अर्थात् ६१.१० प्रतिशत हाल विद्यालय तथा कलेज गइरहेका, १२,७९९ जना अर्थात् २२.१८ प्रतिशत जनसंख्या पहिला विद्यालय तथा कलेज गएका र ९,५५० जना अर्थात् १६.५५ प्रतिशत कहिले पनि स्कूल तथा कलेज औपचारिक शिक्षा हासिल नगरेको पाउन सकिन्छ। जसको विस्तृत विवरण तलको तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ।
| वडा | लिङ्ग | हाल विद्यालय/कलेज गएका | पहिला विद्यालय/कलेज गएका | कहिले विद्यालय/कलेज नगएका | उल्लेख नभएको | जम्मा |
|---|---|---|---|---|---|---|
| १ | जम्मा | १,९०० | ४३२ | ११६ | २ | २,४५० |
| पुरुष | १,०२३ | २१४ | ३४ | ० | १,२७१ | |
| महिला | ८७७ | २१८ | ८२ | २ | १,१७९ | |
| २ | जम्मा | १,३०६ | ४४२ | ७० | १ | १,८१९ |
| पुरुष | ७०२ | २२२ | ३२ | १ | ९५७ | |
| महिला | ६०४ | २२० | ३८ | ० | ८६२ | |
| ३ | जम्मा | ६३६ | २६६ | ४६ | ३ | ९५१ |
| पुरुष | ३३३ | १३९ | २३ | २ | ४९७ | |
| महिला | ३०३ | १२७ | २३ | १ | ४५४ | |
| ४ | जम्मा | २,६५० | ७६१ | २३९ | ३ | ३,६५३ |
| पुरुष | १,३९७ | ३८६ | १३१ | १ | १९१५ | |
| महिला | १,२५३ | ३७५ | १०८ | २ | १,७३८ | |
| ५ | जम्मा | १,२९५ | ६२१ | २६२ | ४ | २,१८२ |
| पुरुष | ६४८ | ३१३ | १५५ | १ | १,११७ | |
| महिला | ६४७ | ३०८ | १०७ | ३ | १,०६५ | |
| ६ | जम्मा | १,३९४ | ४७० | २२७ | ० | २,०९१ |
| पुरुष | ७३२ | २६३ | ११३ | ० | १,१०८ | |
| महिला | ६६२ | २०७ | ११४ | ० | ९८३ | |
| ७ | जम्मा | ७०५ | २५६ | ११२ | ० | १,०७३ |
| पुरुष | ३६२ | १३१ | ६१ | ० | ५५४ | |
| महिला | ३४३ | १२५ | ५१ | ० | ५१९ | |
| ८ | जम्मा | १,०८५ | ३३४ | १२७ | ७ | १,५५३ |
| पुरुष | ५७१ | १७३ | ७६ | ३ | ८२३ | |
| महिला | ५१४ | १६१ | ५१ | ४ | ७३० | |
| ९ | जम्मा | १,१७५ | ३१७ | ६९ | ० | १,५६१ |
| पुरुष | ६१६ | १७८ | ३० | ० | ८२४ | |
| महिला | ५५९ | १४९ | ३९ | ० | ७४७ | |
| १० | जम्मा | १,८५१ | २७० | ११८ | ६ | २,२४५ |
| पुरुष | ९९८ | १३० | ५९ | ६ | १,१९३ | |
| महिला | ८५३ | १४० | ५९ | ० | १,०५२ | |
| ११ | जम्मा | १,२३७ | ३९३ | ११८ | २ | १,७५० |
| पुरुष | ६२२ | २२२ | ६५ | १ | ९१० | |
| महिला | ६१५ | १७१ | ५३ | १ | ८४० | |
| १२ | जम्मा | १,३८८ | ४७५ | १४१ | ९ | २,०१३ |
| पुरुष | ७३८ | २४० | ६१ | ४ | १,०४३ | |
| महिला | ६५० | २३५ | ८० | ५ | ९७० | |
| १३ | जम्मा | १,४५६ | ५०४ | ७५६ | ६ | २,७२२ |
| पुरुष | ८१५ | २६६ | ३५५ | ३ | १,४३९ | |
| महिला | ६४१ | २३८ | ४०१ | ३ | १,२८३ | |
| १४ | जम्मा | ९७५ | ५५९ | १,३०७ | १ | २,८४२ |
| पुरुष | ५२९ | ३३२ | ६१६ | १ | १,४७८ | |
| महिला | ४४६ | २२७ | ६९१ | ० | १,३६४ | |
| १५ | जम्मा | १,३५५ | ५१२ | १,००९ | १ | २,८७७ |
| पुरुष | ७४० | २७५ | ४६४ | १ | १,४८० | |
| महिला | ६१५ | २३७ | ५४५ | ० | १,३९७ | |
| १६ | जम्मा | १,७९५ | १,०७३ | ८०१ | १ | ३,६७० |
| पुरुष | ९४४ | ५६५ | ४०३ | १ | १,९१३ | |
| महिला | ८५१ | ५०८ | ३९८ | ० | १,७५७ | |
| १७ | जम्मा | १,५३६ | ६०८ | ४५६ | १ | २,६०१ |
| पुरुष | ८१५ | ३१० | १९९ | ० | १,३२४ | |
| महिला | ७२१ | २९८ | २५७ | १ | १,२७७ | |
| १८ | जम्मा | २,६३३ | ६९६ | ४०६ | ११ | ३,७४६ |
| पुरुष | १,४०१ | ३५१ | १६७ | ८ | १,९२७ | |
| महिला | १,२३२ | ३४५ | २३९ | ३ | १,८१९ | |
| १९ | जम्मा | २,०१६ | ८०२ | ५९९ | १० | ३,४२७ |
| पुरुष | १,०७५ | ४०९ | २५० | ७ | १,७४१ | |
| महिला | ९४१ | ३९३ | ३४९ | ३ | १,६८६ | |
| २० | जम्मा | ३,६५३ | १,१९५ | ६२६ | २ | ५,४७६ |
| पुरुष | १,८९१ | ६०५ | २७० | ० | २,७६६ | |
| महिला | १,७६२ | ५९० | ३५६ | २ | २,७१० | |
| २१ | जम्मा | १,६९४ | ८३५ | १,०२० | ३० | ३,५७९ |
| पुरुष | ८८५ | ४४१ | ४५६ | १३ | १,७९५ | |
| महिला | ८०९ | ३९४ | ५६४ | १७ | १,७८४ | |
| २२ | जम्मा | १,११५ | ६८९ | ७२० | १ | २,५२५ |
| पुरुष | ६०४ | ३५७ | २९९ | ० | १,२६० | |
| महिला | ५११ | ३३२ | ४२१ | १ | १,२६५ | |
| २३ | जम्मा | ४१७ | २६९ | २०५ | ० | ८९१ |
| पुरुष | २१८ | १४८ | ७४ | ० | ४४० | |
| महिला | १९९ | १२१ | १३१ | ० | ४५१ | |
| जम्मा | पुरुष | १८,६५९ | ६,६७४ | ४,३९३ | ५३ | २९,७७९ |
| महिला | १६,६०८ | ६,१२५ | ५,१५७ | ४८ | २७,९३८ | |
| जम्मा | ३५,२६७ | १२,७९९ | ९,५५० | १०१ | ५७,७१७ | |
| प्रतिशत | ६१.१० | २२.१८ | १६.५५ | ०.१७ | १०० |
५ वर्ष माथिको जनसंख्याको साक्षरताको स्थिति (वडागत)
विवरण हेर्न बार वा स्लाइसहरूमा ट्याप गर्नुहोस्
५.१.२ तहगत रुपमा शैक्षिक संस्था/विद्यालय र विद्यार्थी विवरण
क) सामुदायिक विद्यालय र विद्यार्थी विवरण
| क्र.सं | विद्यालयको नाम | वडा नं. | बाल विकास केन्द्र (छात्रा) | बाल विकास केन्द्र (छात्र) | बाल विकास केन्द्र (जम्मा) | कक्षा १-५ (छात्रा) | कक्षा १-५ (छात्र) | कक्षा १-५ (जम्मा) | कक्षा ६-८ (छात्रा) | कक्षा ६-८ (छात्र) | कक्षा ६-८ (जम्मा) | कक्षा ९-१० (छात्रा) | कक्षा ९-१० (छात्र) | कक्षा ९-१० (जम्मा) | कक्षा ११-१२ (छात्रा) | कक्षा ११-१२ (छात्र) | कक्षा ११-१२ (जम्मा) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| १ | आदर्श सेकेन्डरी स्कूल, राँझा-बाँके | २० | २१ | २६ | ४७ | १८२ | २२२ | ४०४ | १३४ | ११५ | २४९ | १४० | १०८ | २४८ | ९१ | ४७ | १३८ |
| २ | अनाथालय गौसीया मा.वि. | ४ | १५ | २६ | ४१ | ५४ | ११७ | १७१ | ४ | ३७ | ४१ | ३ | १८ | २१ | ० | ० | ० |
| ३ | अरुण नेपाल प्रा.वि. | १३ | ८३ | ७८ | १६१ | २१६ | १२५ | ३४१ | ३५ | २१ | ५६ | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ४ | बागेश्वरी प्रा.वि. | १२ | २१ | २६ | ४७ | ९३ | ६० | १५३ | २४ | २० | ४४ | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ५ | बाल मन्दिर प्रा.वि. | ९ | २४ | १३ | ३७ | ९० | ८६ | १७६ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ६ | वाल्मीकि आधारभूत स्कुल | १२ | ८ | ११ | १९ | ३१ | ३० | ६१ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ७ | आधारभूत स्कुल पुरैनी | २२ | ३३ | १२ | ४५ | १४४ | १२७ | २७१ | ४४ | ४१ | ८५ | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ८ | आधारभूत स्कुल जैसीपुर | १६ | ६३ | ७३ | १३६ | १५४ | १२९ | २८३ | ५९ | २५ | ८४ | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ९ | आधारभूत स्कुल संगम नगर | १८ | १२ | ८ | २० | २५ | २१ | ४६ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| १० | आधारभूत स्कुल सुईया पिपरहा | १५ | १७ | १८ | ३५ | ९६ | १०० | १९६ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ११ | भवानी प्रा.वि मदनपुर-२० | २० | ३ | ३ | ६ | ४ | ६ | १० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| १२ | दारुल उलूम गुल्सन मदरिया जियाल हाबिब | १५ | ९ | १६ | २५ | ६१ | ३४ | ९५ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| १३ | धम्बोझी सेकेन्डरी स्कूल | १ | २२ | २८ | ५० | ३३५ | ३६७ | ७०२ | ३३४ | ३६२ | ६९६ | २७४ | ३२३ | ५९७ | ३४४ | ४३५ | ७७९ |
| १४ | फुलटेका सेकेन्डरी स्कूल | ६ | २० | २३ | ४३ | १०६ | ११४ | २२० | ६७ | ६७ | १३४ | २३ | २५ | ४८ | ० | ० | ० |
| १५ | गुरुकुल देभ संस्कृती गायत्री विद्यापिठ संस्क्रिति | १ | ० | ० | ० | २९ | ३३ | ६२ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| १६ | ज्ञान सागर सेकेन्डरी स्कूल | १७ | ८५ | ९४ | १७९ | २०२ | १६६ | ३६८ | ९९ | ६९ | १६८ | ३३ | २५ | ५८ | ० | ० | ० |
| १७ | हनुमान आधारभूत स्कुल | १० | २ | ११ | १३ | ५४ | ५१ | १०५ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| १८ | जगत ज्योति माध्यमिक विद्यालय वासुदेवपुर | १९ | ३८ | ३५ | ७३ | १८५ | २४९ | ४३४ | ५७ | ५५ | ११२ | ३५ | २७ | ६२ | ० | ० | ० |
| १९ | जय जनता सेकेन्डरी | २० | १९ | ३१ | ५० | १२८ | ११७ | २४५ | ९४ | ११५ | २०९ | ७४ | ८५ | १५९ | ६८ | ५७ | १२५ |
| २० | कारागार आधारभूत स्कुल | १० | ० | ० | ० | ० | ११९ | ११९ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| २१ | कर्ण वावा प्राथमिक विद्यालय | २१ | ४८ | ३२ | ८० | ७१ | ८६ | १५७ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| २२ | लाला भुवनेश्वरी प्राथमिक विद्यालय | १३ | २७ | २१ | ४८ | ५७ | २८ | ८५ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| २३ | मा.वि महेन्द्र नगर | १४ | ११० | ९३ | २०३ | १२५ | १८४ | ३०९ | ६३ | ११० | १७३ | २० | २१ | ४१ | ० | ० | ० |
| २४ | मदरसा अहमदीया दारुल इस्लाम | २२ | ० | ० | ० | ६१ | ५८ | ११९ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| २५ | महाराजा सेकेन्डरी स्कूल | २१ | ४७ | ६२ | १०९ | ३२९ | ३११ | ६४० | १२६ | १२९ | २५५ | ३९ | ४७ | ८६ | १३ | २ | १५ |
| २६ | महेन्द्र सेकेन्डरी स्कूल रानीतलाउ | ७ | १५ | १२ | २७ | ८८ | १४२ | २३० | ५७ | १२२ | १७९ | ५० | ७५ | १२५ | ७९ | ९१ | १७० |
| २७ | मंगल मा.वि | ८ | ३५ | २४ | ५९ | १५६ | २८० | ४३६ | २३९ | ४८१ | ७२० | २२५ | ४६२ | ६८७ | ६२७ | ५५५ | ११८२ |
| २८ | नारायण सेकेन्डरी स्कूल नेपालगञ्ज | ११ | १० | ११ | २१ | ६७ | १३५ | २०२ | ४० | १०३ | १४३ | ३५ | ५१ | ८६ | २९ | ६२ | ९१ |
| २९ | नवज्योती वोर्डिङ स्कुल | १४ | ३४ | ६० | ९४ | ५१ | ६६ | ११७ | २ | २ | ४ | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ३० | ने.रा.प्रा.वि फल्तुपुरिया | १४ | १८ | १२ | ३० | १०४ | ८० | १८४ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ३१ | नेपाल राष्ट्रिय सेकेन्डरी स्कूल | १९ | ३६ | ३८ | ७४ | १३१ | १२३ | २५४ | ५७ | ७४ | १३१ | ४३ | ४० | ८३ | ० | ० | ० |
| ३२ | नेपाल राष्ट्रिय आधारभूत स्कुल | २० | २४ | ३३ | ५७ | १०६ | ८० | १८६ | ४२ | ३५ | ७७ | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ३३ | नेपालगञ्ज कन्या सेकेन्डरी स्कूल | ४ | ६१ | ० | ६१ | ३२३ | ० | ३२३ | १४३ | ० | १४३ | १०० | ० | १०० | १४ | ० | १४ |
| ३४ | पाटेश्वरी आधारभूत स्कुल | १८ | २४ | ३० | ५४ | ९८ | १०० | १९८ | ७२ | ५७ | १२९ | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ३५ | प्रा.वि. बागेश्वरी टोल | २ | १२ | १२ | २४ | १८ | १७ | ३५ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ३६ | प्रा.वि. फिंग्रियनपुर्वा | २२ | ३५ | ४० | ७५ | ११७ | ११३ | २३० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ३७ | प्रा.वि जंगलिसीह पुर्वा | २३ | २८ | ४० | ६८ | १२७ | १९० | ३१७ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ३८ | राम जानकी ने.प्रा.वि | २० | ११ | ११ | २२ | ३० | २५ | ५५ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ३९ | राम जानकी राष्ट्रिय.प्रा.वि फारकादो | १८ | १३ | ७ | २० | ४८ | ३१ | ७९ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ४० | शारदा आधारभूत स्कुल | १० | १६ | १७ | ३३ | ८६ | ९६ | १८२ | ३८ | ६३ | १०१ | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ४१ | सरस्वती मा.वि. नेपालगञ्ज | १० | ० | ० | ० | २६९ | ० | २६९ | २११ | ० | २११ | १२६ | ० | १२६ | ६२ | ० | ६२ |
| ४२ | सरस्वती प्रा.वि बाँकेगाउँ | ९ | १० | १४ | २४ | ६२ | ६९ | १३१ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ४३ | श्री देउतादिन सेकेन्डरी स्कूल | १८ | ११ | २० | ३१ | ८७ | ९९ | १८६ | ५२ | ५७ | १०९ | ४८ | २० | ६८ | ० | ० | ० |
| ४४ | श्री हनुमान आधारभूत स्कुल | १५ | ३४ | ३६ | ७० | ११८ | १३२ | २५० | १६ | २१ | ३७ | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ४५ | श्री नेपाल राष्ट्रिय आधारभूत स्कुल | २ | ९ | १४ | २३ | ६२ | ६० | १२२ | २९ | ३० | ५९ | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ४६ | युद्ध संस्कृति मा.वि. | १० | ८ | १२ | २० | ३९ | ४१ | ८० | १७ | ३३ | ५० | १० | ११ | २१ | ० | ० | ० |
| जम्मा | १,१७१ | १,१८३ | २,३५४ | ५,०१९ | ४,८१९ | ९,८३८ | २,१५५ | २,२४४ | ४,३९९ | १,२७८ | १,३४६ | २,६२४ | १,३२७ | १,२४९ | २,५७६ |
ख) संस्थागत विद्यालय र विद्यार्थी विवरण
| क्र.सं | विद्यालयको नाम | वडा नं. | बाल विकास केन्द्र (छात्रा) | बाल विकास केन्द्र (छात्र) | बाल विकास केन्द्र (जम्मा) | कक्षा १-५ (छात्रा) | कक्षा १-५ (छात्र) | कक्षा १-५ (जम्मा) | कक्षा ६-८ (छात्रा) | कक्षा ६-८ (छात्र) | कक्षा ६-८ (जम्मा) | कक्षा ९-१० (छात्रा) | कक्षा ९-१० (छात्र) | कक्षा ९-१० (जम्मा) | कक्षा ११-१२ (छात्रा) | कक्षा ११-१२ (छात्र) | कक्षा ११-१२ (जम्मा) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| १ | ए.वि.सी. आवासीय स्कुल | ४ | १२२ | १५५ | २७७ | १२५ | १८९ | ३१४ | ७१ | ८९ | १६० | ३० | ४८ | ७८ | १४ | ३४ | ४८ |
| २ | आदर्श माध्यमिक विद्यालय | १० | ६६ | ६४ | १३० | १९५ | ३०१ | ४९६ | ११३ | १३३ | २४६ | ६८ | ९७ | १६५ | ४०९ | ३९९ | ८०८ |
| ३ | एन्जल मा.वि. स्कुल | २ | २३ | ३५ | ५८ | १६२ | २२८ | ३९० | ८४ | १४० | २२४ | ४६ | ७८ | १२४ | ० | ० | ० |
| ४ | अरुणिमा विद्या सदन | ६ | ५१ | ८३ | १३४ | ४२ | ७५ | ११७ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ५ | वैजापुर युथ भिजन सेकेन्डरी इङ्गलिस मिडियम स्कुल | ४ | ४९ | ८२ | १३१ | १०३ | १३८ | २४१ | ४६ | ६४ | ११० | १४ | १७ | ३१ | ० | ० | ० |
| ६ | बाँके शिक्षा सेकेन्डरी स्कुल | १० | १६ | २१ | ३७ | २४ | ३८ | ६२ | ८ | १० | १८ | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ७ | भेरी इङ्गलिस मिडियम सेकेन्डरी स्कुल | १ | ३७ | ४७ | ८४ | ४७ | ६४ | १११ | २७ | ३९ | ६६ | १६ | २५ | ४१ | ० | ० | ० |
| ८ | भृकुटी सेकेन्डरी स्कुल | १ | ३१ | ४४ | ७५ | ४३ | ६५ | १०८ | ९ | २० | २९ | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ९ | विनायक एजुकेशनल एकेडेमी | ९ | ६४ | ११८ | १८२ | ६५ | १०४ | १६९ | २० | ४८ | ६८ | ६ | २५ | ३१ | ० | ० | ० |
| १० | विराट गुरुकुल ईङ्गलिस मिडियम स्कुल | २० | २२ | २१ | ४३ | ४५ | ७५ | १२० | १२ | २२ | ३४ | ९ | १२ | २१ | ० | ० | ० |
| ११ | ब्राइट होप एकेडेमी नेपालगन्ज | १८ | २२ | २३ | ४५ | १६५ | १९० | ३५५ | ५१ | ६९ | १२० | ११ | १७ | २८ | ० | ० | ० |
| १२ | ब्राइट ल्यान्ड सेकेन्डरी स्कुल | १० | ३४ | ६७ | १०१ | १६६ | २५३ | ४१९ | १०१ | १६४ | २६५ | ५७ | १०१ | १५८ | १६२ | २३७ | ३९९ |
| १३ | ब्रिटिस ईङ्गलिस वोर्डिङ स्कुल | १९ | ३२ | ४३ | ७५ | ४२ | ६५ | १०७ | १५ | ३३ | ४८ | १२ | १६ | २८ | ० | ० | ० |
| १४ | सिटी पब्लिक सेकेन्डरी स्कुल | ११ | ३३ | ६० | ९३ | ३१ | ३९ | ७० | ११ | १५ | २६ | ८ | १४ | २२ | ३६ | ३५ | ७१ |
| १५ | क्रिएटिभ चिल्ड्रेन होम | ११ | २० | ३५ | ५५ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| १६ | डाकर ईङ्गलिस वोर्डिङ स्कुल | २० | ५३ | ६८ | १२१ | ६२ | ६१ | १२३ | २३ | २७ | ५० | ६ | ५ | ११ | ० | ० | ० |
| १७ | डेनिल ईङ्गलिस वोर्डिङ स्कुल | १४ | ४३ | ८९ | १३२ | ३७ | ७९ | ११६ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| १८ | दारुल मदिना | ५ | १२४ | ११५ | २३९ | ७१ | ६० | १३१ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| १९ | ड्रिमल्यान्ड ईङ्गलिस मिडियम हाई स्कुल | २० | ० | ० | ० | ११२ | १८३ | २९५ | ६२ | ८६ | १४८ | २३ | ४० | ६३ | ० | ० | ० |
| २० | युरो वेवी जोन स्कुल | २४ | ६ | ८ | १४ | २१ | ४० | ६१ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| २१ | गोल्डेन एबिसी एकेडेमी बाँके एच.एस | ४ | ८० | १२९ | २०९ | २७२ | ५०८ | ७८० | १२७ | २१६ | ३४३ | १०३ | ९९ | २०२ | ० | ० | ० |
| २२ | ग्रेस पब्लिक स्कुल नेपालगन्ज | ४ | ४३ | ५० | ९३ | ६९ | १०६ | १७५ | २३ | ४१ | ६४ | ९ | १४ | २३ | ११ | ८ | १९ |
| २३ | ज्ञानोदय विद्या निकेतन ईङ्गलिस मिडियम स्कुल | ९ | २९ | ३३ | ६२ | ११७ | १६० | २७७ | ३८ | ७६ | ११४ | ३६ | ५४ | ९० | ३२३ | ४३४ | ७५७ |
| २४ | हेप्पी होप ईङ्गलिस मिडियम स्कुल | २२ | १२४ | १८४ | ३०८ | १०६ | २१३ | ३१९ | ३४ | ५२ | ८६ | ८ | १६ | २४ | ० | ० | ० |
| २५ | हिमालयन एकेडेमी | २० | ११३ | १४५ | २५८ | १११ | १२८ | २३९ | २७ | ३२ | ५९ | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| २६ | होलील्यान्ड ईङ्गलिस सेकेन्डरी स्कुल | १० | ४९ | ९२ | १४१ | १०८ | १२२ | २३० | ५६ | ६४ | १२० | ३० | ४८ | ७८ | ६७ | ९७ | १६४ |
| २७ | होप ईन्टरनेसनल एकेडेमी | २ | ४ | ३ | ७ | १२१ | २०० | ३२१ | ४२ | ८५ | १२७ | २५ | ५६ | ८१ | ३६ | ५३ | ८९ |
| २८ | आईडियल पब्लिक सेकेन्डरी स्कुल | ७ | १२२ | १८१ | ३०३ | ३३८ | ४२६ | ७६४ | १११ | ११९ | २३० | ४९ | ४७ | ९६ | ४९ | ४१ | ९० |
| २९ | ईन्सच्युट अफ क्रिस्टल नलेज वोर्डिङ स्कुल | ६ | ४४ | ४९ | ९३ | १४७ | २५५ | ४०२ | ४५ | ७२ | ११७ | १९ | २८ | ४७ | ० | ० | ० |
| ३० | ईस्लामीक चिल्ड्रेन एकेडेमी | ३ | २४ | २२ | ४६ | २३ | २० | ४३ | ६ | ० | ६ | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ३१ | जयवागेश्वरी विद्या निकेतन पि.भी.टि.एल.टि.डी | १७ | ४१ | ८८ | १२९ | ५४ | १५१ | २०५ | १७ | ४२ | ५९ | ८ | १२ | २० | ० | ० | ० |
| ३२ | जयवागेश्वरी उच्च मा.वि.सुर्खेत रोड | २ | ८१ | ११८ | २०७ | १०६ | १४६ | २५२ | ६३ | ९३ | १५६ | ५६ | ६७ | १२३ | ४७ | ७० | ११७ |
| ३३ | जेसी वाल सन्सार ईङ्गलिस मिडियम स्कुल | ५ | ४ | २ | ६ | ६६ | १०२ | १६८ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ३४ | जुनियर क्यामब्रीज सेकेन्डरी स्कुल | ६ | ३४ | ७० | १०४ | १२५ | २४५ | ३७० | ३२ | ४२ | ७४ | ६ | १६ | २२ | ४ | ४ | ८ |
| ३५ | जुनियर क्यामब्रीज सेकेन्डरी स्कुल | ७ | १९ | २३ | ४२ | ५६ | ६३ | ११९ | २७ | ३० | ५७ | ९ | १९ | २८ | ० | ० | ० |
| ३६ | कमल पोखरी ईङ्गलिस मिडियम वोर्डिङ स्कुल | २० | १५ | २३ | ३८ | ११ | ३४ | ४५ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ३७ | काईडस किङ्गडम नेपालगञ्ज | ४ | ८४ | ९१ | १७५ | ७९ | ७० | १४९ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ३८ | लिटील होराईजन मन्टेस्वरी स्कुल | ४ | २९ | ४० | ६९ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ३९ | लिटील अक्सफोर्ट ईङ्गलिस सेकेन्डरी स्कुल | ५ | ३० | ७२ | १०२ | ४२ | ६३ | १०५ | १९ | २१ | ४० | २ | १ | ३ | ० | ० | ० |
| ४० | लिभीङ स्टोन एकेडेमी नेपालगञ्ज | ६ | २९ | ३० | ५९ | २५ | २१ | ४६ | ७ | १० | १७ | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ४१ | लोटस ईङ्गलिस वोर्डिङ स्कुल | २ | ३८ | ४१ | ७९ | ५५ | ६५ | १२० | २७ | ४२ | ६९ | २४ | १८ | ४२ | ० | ० | ० |
| ४२ | मदरसा जाम्या दारुल उलाम ईस्लामीया | १६ | ० | ० | ० | ४३ | ३१ | ७४ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ४३ | मनकामना ईङ्गलिस वोर्डिङ स्कुल | १८ | ८७ | १०५ | १९२ | ११७ | १६२ | २७९ | ६७ | ६९ | १३६ | २४ | २९ | ५३ | १ | १ | २ |
| ४४ | मेरीगोल्ड ईङ्गलिस वोर्डिङ स्कुल | १९ | ६५ | ८५ | १५० | ७४ | १३१ | २०५ | ३१ | ५९ | ९० | १४ | २० | ३४ | ५ | ३ | ८ |
| ४५ | मायासदन रेसिडेन्ट वोर्डिङ स्कुल | २२ | ४६ | ८१ | १२७ | ५३ | ९७ | १५० | ९ | २१ | ३० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ४६ | मेरो टुकी प्रजालय | १ | २१ | २७ | ४८ | ८ | ७ | १५ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ४७ | मोर्डन क्रिएटिभ चिल्ड्रेन जोन | १९ | ३५ | ४८ | ८३ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ४८ | मोर्डन पब्लिक ईङ्गलिस वोर्डिङ स्कुल | १२ | ५० | ७८ | १२८ | ८२ | १२४ | २०६ | ४१ | ७९ | १२० | ३१ | ५४ | ८५ | १२९ | ११९ | २४८ |
| ४९ | मन्टेस्वरी स्मार्ट किड्स | १० | ६८ | ५२ | १२० | ३२ | ३१ | ६३ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ५० | मुनटारा ईङ्गलिस मिडियम हाई स्कुल | २० | ४७ | ८३ | १३० | ७४ | १४४ | २१८ | ४१ | ५८ | ९९ | २२ | २८ | ५० | ० | ० | ० |
| ५१ | नेपाल एकेडेमी ईङ्गलिस मिडियम स्कुल | २१ | ३० | ९१ | १२१ | १५ | २९ | ४४ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ५२ | नेपालगञ्ज मोडेल एकेडेमी | १८ | ६७ | ९१ | १५८ | १६९ | २८६ | ४५५ | ९७ | १११ | २०८ | ४५ | ७४ | ११९ | ५५ | ६९ | १२४ |
| ५३ | नेपालगञ्ज सेन्जेभिअर स्कुल | १ | १०३ | १८४ | २८८ | १०३ | १४४ | २४७ | ३६ | ९६ | १३२ | २२ | ५० | ७२ | ९६ | १४४ | २४० |
| ५४ | न्यु एस्मेली अफ गड ईङ्गलिस वोर्डिङ स्कुल | १३ | ४२ | १११ | १५१ | ३९ | ६० | ९९ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ५५ | न्यु ग्यालेक्सी स्कुल नेपालगञ्ज | १० | १२ | १२ | २४ | ५५ | ९६ | १५१ | २० | २६ | ४६ | ७ | १२ | १९ | ० | ० | ० |
| ५६ | न्यु भिजन ईङ्गलिस वोर्डिङ स्कुल | ८ | १९ | ३४ | ५३ | २३ | २० | ४३ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ५७ | निर्मल ज्योती ईङ्गलिस वोर्डिङ स्कुल मोहनपुर | १९ | ३२ | ३३ | ६५ | २८ | ४६ | ७४ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ५८ | पशुपति ईङ्गलिस वोर्डिङ स्कुल | २० | ४४ | ६९ | ११३ | १२२ | १८८ | ३१० | ८५ | १२५ | २१० | ५२ | ७६ | १२८ | ० | १ | १ |
| ५९ | पशुपति शिक्षा मन्दिर | ५ | २० | २२ | ४२ | २२ | ५५ | ७७ | ११ | १३ | २४ | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ६० | पर्वत मेमोरियल हाई स्कुल | १० | ० | ० | ० | ६९ | १५४ | २२३ | ३१ | ५८ | ८९ | १९ | २८ | ४७ | ९ | २४ | ३३ |
| ६१ | राम गोपाल ईङ्गलिस मेमोरियल स्कुल | १७ | ३६ | ९१ | १२७ | ३९ | ७७ | ११६ | २३ | २२ | ४५ | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ६२ | रेड हिल एकेडेमी वेसीक स्कुल | १० | १७ | ५८ | ७५ | ६६ | १०६ | १७२ | ६ | १३ | १९ | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ६३ | सगरमाथा ईङ्गलिस वोर्डिङ स्कुल कारकादो | १८ | २५ | २९ | ५४ | ८८ | १२० | २०८ | ८५ | ८८ | १७३ | ३४ | ४२ | ७६ | ५८ | ९६ | १५४ |
| ६४ | सेन्ट उमेर पब्लिक वेसीक स्कुल | ३ | २२ | ३८ | ६० | ५२ | ६८ | १२० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ६५ | समावेशी ईङ्गलिस वोर्डिङ स्कुल वसपार्क | ४ | ७० | ७५ | १४५ | ७२ | ७३ | १४५ | ३० | २२ | ५२ | १९ | २१ | ४० | ० | ० | ० |
| ६६ | संस्कार विद्या निकेतन | १७ | २८ | ४० | ६८ | ५३ | ७४ | १२७ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ६७ | सन्दीपन विद्या निकेतन | १८ | ३९ | ६२ | १०१ | ४० | ६६ | १०६ | ५ | ४ | ९ | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ६८ | शान्ति विद्या निकेतन बाँके | १ | १३६ | १८० | ३१६ | ११३ | १५२ | २६५ | ४३ | ५५ | ९८ | २१ | २५ | ४६ | ० | ० | ० |
| ६९ | साईनिङ फ्युचर एकेडेमी | ५ | ४८ | ११८ | १६६ | १४१ | ३२३ | ४६४ | १५ | २६ | ४१ | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ७० | श्री वुद्ध ईङ्गलिस मिडियम सेकेन्डरी स्कुल | ४ | १८ | २९ | ४७ | ४२ | ६१ | १०३ | २८ | ३२ | ६० | २२ | १७ | ३९ | ० | ० | ० |
| ७१ | श्री पशुपति ईङ्गलिस मिडियम वोर्डिङ स्कुल | १४ | २९ | ३७ | ६६ | ८२ | १६६ | २४८ | ११ | ३१ | ४२ | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ७२ | श्री शैलेश्वरी विद्या निकेतन स्कुल | १० | ४७ | ८३ | १३० | ७६ | ११० | १८६ | २८ | ४७ | ७५ | १४ | २३ | ३७ | ० | ० | ० |
| ७३ | सिरीचन्द्र मेवालाल सेकेन्डरी स्कुल | ७ | ० | १० | १० | ४७ | ५६ | १०३ | ८ | ४ | १२ | १४ | ११ | २५ | १ | ० | १ |
| ७४ | सिद्धार्थ विद्या सदन | ६ | २६ | ४७ | ७३ | १२४ | १९३ | ३१७ | ६९ | ७० | १३९ | ४३ | ४३ | ८६ | २५ | ३३ | ५८ |
| ७५ | सोफीया आर आइ ईङ्गलिस स्कुल | १० | ५१ | ९९ | १५० | २०६ | २३६ | ४४२ | ५७ | ८२ | १३९ | २३ | २९ | ५२ | १७ | १२ | २९ |
| ७६ | स्प्रिङ डेल | १४ | ० | ० | ० | ९२ | ११० | २०२ | ५० | ७२ | १२२ | २५ | ४१ | ६६ | २६ | ६१ | ८७ |
| ७७ | सेन्ट थोमस ईङ्गलिस वोर्डिङ स्कुल | १ | १९ | २० | ३९ | ७८ | ९१ | १६९ | २९ | ५५ | ८४ | २३ | ३२ | ५५ | २३ | ३८ | ६१ |
| ७८ | स्टार फ्युचर सेकेन्डरी स्कुल | १ | १७ | ३६ | ५३ | ११५ | १८० | २९५ | ४१ | ६१ | १०२ | २४ | ४० | ६४ | ० | ० | ० |
| ७९ | स्टार लाईट एकेडेमी स्कुल | १ | १६ | २४ | ४० | २० | ३९ | ५९ | ३ | ५ | ८ | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ८० | सक्सेस ईङ्गलिस मिडियम वेसिक स्कुल | २० | २४ | ४२ | ६६ | ३८ | ६८ | १०६ | १० | २० | ३० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ८१ | सन विम ईङ्गलिस वोर्डिङ स्कुल | १ | ४१ | ६५ | १०६ | ८० | ११३ | १९३ | ४३ | ५७ | १०० | ३० | ३३ | ६३ | ३३ | ६० | ९३ |
| ८२ | युनाईटेड एजुकेशनल एकेडेमी | १२ | ९८ | १६५ | २६३ | १८४ | २३६ | ४२० | ८८ | १२६ | २१४ | ५९ | ६९ | १२८ | १४५ | २२६ | ३७१ |
| ८३ | ओस्ट जोन ईङ्गलिस वोर्डिङ स्कुल | १३ | ६० | १०९ | १६९ | १४८ | २४० | ३८८ | ६३ | ९० | १५३ | ४१ | ४६ | ८७ | ० | ० | ० |
| जम्मा | ३,५४७ | ५,३३६ | ८,८८३ | ६,७१३ | १०,१०८ | १६,८२१ | २,५६६ | ३,६८६ | ६,२५२ | १,३१८ | १,८३३ | ३,१५१ | १,७८१ | २,२९९ | ४,०८० |
ग) धार्मिक विद्यालय र विद्यार्थी विवरण
| क्र.सं. | विद्यालयको नाम | वडा नं. | बाल विकास केन्द्र (छात्रा) | बाल विकास केन्द्र (छात्र) | बाल विकास केन्द्र (जम्मा) | कक्षा १-५ (छात्रा) | कक्षा १-५ (छात्र) | कक्षा १-५ (जम्मा) | कक्षा ६-८ (छात्रा) | कक्षा ६-८ (छात्र) | कक्षा ६-८ (जम्मा) | कक्षा ९-१० (छात्रा) | कक्षा ९-१० (छात्र) | कक्षा ९-१० (जम्मा) | कक्षा ११-१२ (छात्रा) | कक्षा ११-१२ (छात्र) | कक्षा ११-१२ (जम्मा) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| १ | आदरा मिसवहिया गुल्सन डनिस मदरसा | ६ | ० | ० | ० | ४० | ६६ | १०६ | ६ | ४ | १० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| २ | आयुशा मदरास्तुल वनेट सेकेन्डरी स्कुल | ४ | २०१ | ० | २०१ | २५४ | ० | २५४ | ८१ | ० | ८१ | ३८ | ० | ३८ | ० | ० | ० |
| ३ | अल्जयतुल ईस्लामिया राजुल उलूम मदरसा | २२ | २३ | ११ | ३४ | १०७ | ७६ | १८३ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ४ | दारुल उलूम गुल्सन राजा | २२ | ० | ० | ० | १०७ | ६२ | १६९ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ५ | दारुल उलूम बडिउधिनियन गुल्सन इब्राहिम | ६ | ० | ० | ० | ६६ | २६ | ९२ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ६ | दारुल उलूम मैनिया फैजान गाजी | १६ | ० | ० | ० | ७८ | ३६ | ११४ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ७ | दारुल उलूम अताई मुस्ताफ मोहनपुर | २३ | ० | ० | ० | ६४ | ४० | १०४ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ८ | दारुल उलूम गुल्सन मदिना मदरसा | ४ | ० | ० | ० | १०५ | ९९ | २०४ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ९ | गुल्सन बसिया तालिमुल कुरान इदगाह | २३ | ० | ० | ० | ११८ | ८४ | २०२ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| १० | जामिया अराबिया मिफटुल उलोम | ३ | १९ | ४६ | ६५ | ७५ | १३१ | २०६ | ९ | ९ | १८ | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ११ | जामिया ईस्लामिया राजा ई मुस्ताफ मदरसा | १९ | ० | ० | ० | ९५ | ५० | १४५ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| १२ | जामिया मोनिया वाडरूल उलूम मदरसा | २२ | ० | ० | ० | ७३ | ४३ | ११६ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| १३ | मदरसा जामिया कदरिया जियाल कुरान | २० | ० | ० | ० | ८७ | ५० | १३७ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| १४ | मदरसा जामिया अरफिया ब्रानिसयुल उलूम | १६ | ८ | ८ | १६ | १२२ | ७७ | १९९ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| १५ | मदरसा दारुल उलूम वारकाटिया | ११ | ३९ | ६५ | १०४ | २३१ | २७० | ५०१ | १४७ | १६३ | ३१० | ३७ | १६ | ५३ | ० | ० | ० |
| १६ | मदरसा दारुल उलूम जुमा गरिव नवाज | १६ | ११ | १४ | २५ | १२७ | ६६ | १९३ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| १७ | मदरसा अल्फा कोरियनपुर | १६ | ० | ० | ० | ४० | ३२ | ७२ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| १८ | मदरसा अमानियल बनेट | ४ | ० | ० | ० | ८१ | ० | ८१ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| १९ | मदरसा अर्बिया जामियुल हासनेट | १६ | २९ | १६ | ४५ | १२३ | ६२ | १८५ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| २० | मदरसा चिस्टिया गरिव नवाज | २० | ० | ० | ० | ९८ | ७९ | १७७ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| २१ | मदरसा चिस्टीया मिस्वैया ताम्ससरी | १५ | ४५ | २३ | ६८ | ९८ | ५२ | १५० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| २२ | मदरसा दारुल उलूम अर्फिया | ६ | ४ | ८ | १२ | ६३ | ९६ | १५९ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| २३ | मदरसा दारुल उलूम गरिव नवाज | १६ | ३३ | २५ | ५८ | ७० | ४१ | १११ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| २४ | मदरसा गाजिया अरावरलुम | २२ | ० | ० | ० | ४८ | २४ | ७२ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| २५ | मदरसा गुल्सनगाजी | १४ | ० | ० | ० | ४८ | ४६ | ९४ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| २६ | मदरसा हुसैन गाजीवल उलूम | १ | ० | ० | ० | ४९ | ४५ | ९४ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| २७ | मदसरा ईस्लामीया फैजल उलूम | ८ | ० | ० | ० | ५५ | ४३ | ९८ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| २८ | मदरसा जामिया मिसओइया चिस्टीया रहमतुल आलम | १५ | १७ | ८ | २५ | ८० | ४५ | १२५ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| २९ | मदरसा जामिया हाविबिया दारुल राजा कारकाँदो | १८ | ० | ० | ० | ७ | १५ | २२ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ३० | मदरसा कडारीया गुल्सन राजा जगरपुर | २३ | १८ | ७ | २५ | ७२ | ३६ | १०८ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ३१ | मदरसा माकसुडीया | १३ | १८ | ७ | २५ | ८६ | ७२ | १५८ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ३२ | मदरसा नुरानी ईस्लामीया | १५ | ५१ | १९ | ७० | १०२ | ४९ | १५१ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ३३ | मदरसा एतिमखान कडारिया अक्बुरल आलूम | २१ | ० | ० | ० | ७८ | ४८ | १२६ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| ३४ | आतिमाखान दारुल आलूम फैजान मुफ्तीया आज़म चौलिका | १० | ० | ० | ० | ८९ | ३६ | १२५ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० |
| जम्मा | ५१६ | २५७ | ७७३ | ३,०३६ | १,९९७ | ५,०३३ | २४३ | १७६ | ४१९ | ७५ | १६ | ९१ | ० | ० | ० |
५.१.३ शिक्षक तथा शैक्षिक जनशक्ति विवरण
तालिका नं. ६६: उप-महानगरपालिकाको शिक्षक तथा शैक्षिक जनशक्ति विवरण
| क्र.सं. | विद्यालयको नाम | सञ्चालन कक्षा | प्रा.वि (दरबन्दी) | प्रा.वि (राहत) | प्रा.वि (जम्मा) | नि.मा.वि (दरबन्दी) | नि.मा.वि (राहत) | नि.मा.वि (जम्मा) | मा.वि. (दरबन्दी) | मा.वि. (राहत) | मा.वि. (जम्मा) | उ.मा.वि. (दरबन्दी) | उ.मा.वि. (राहत) | उ.मा.वि. (जम्मा) | कुल जम्मा |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| १ | सरस्वती मा.वि. | १२ | ७ | ० | ७ | ४ | ० | ४ | ५ | ० | ५ | ० | २ | २ | १८ |
| २ | ज्ञानसागर मा.वि. | १० | ८ | ० | ८ | ३ | १ | ४ | २ | २ | ४ | ० | ० | ० | १६ |
| ३ | महेन्द्र मा.वि. | १२ | ६ | १ | ७ | ४ | ० | ४ | ५ | ० | ५ | २ | १ | ३ | १९ |
| ४ | अनाधालय गौसीया मा.वि. | १० | ० | ४ | ४ | ० | २ | २ | ० | १ | १ | ० | ० | ० | ७ |
| ५ | आदर्श मा.वि. | १२ | ६ | ३ | ९ | ४ | ० | ४ | ४ | १ | ५ | ० | २ | २ | २० |
| ६ | युद्ध संस्कृति मा.वि. | १० | ३ | ० | ३ | ३ | १ | ४ | ५ | ० | ५ | ० | ० | ० | १२ |
| ७ | नारायण मा.वि. | १२ | ६ | ० | ६ | ४ | ० | ४ | ५ | ० | ५ | ० | २ | २ | १७ |
| ८ | महाराजा मा.वि. | १२ | ७ | १ | ८ | ४ | ० | ४ | ५ | ० | ५ | ० | ० | ० | १७ |
| ९ | श्री देवनादिन मा.वि. | १० | ७ | २ | ९ | ४ | ० | ४ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | १३ |
| १० | जय जनता मा.वि. | १२ | ४ | ४ | ८ | ० | ४ | ४ | १ | १ | २ | ० | १ | १ | १५ |
| ११ | मंगल प्रसाद मा.वि. | १२ | ७ | २ | ९ | ४ | ० | ४ | ४ | १ | ५ | ४ | ० | ४ | २२ |
| १२ | मा.वि. महेन्द्रनगर | १० | ५ | १ | ६ | ३ | ० | ३ | १ | २ | ३ | ० | ० | ० | १२ |
| १३ | जगत ज्योती मा.वि. | १० | ४ | ३ | ७ | १ | ३ | ४ | १ | १ | २ | ० | ० | ० | १३ |
| १४ | धम्बोझी मा.वि. | १२ | १२ | १ | १३ | ४ | ० | ४ | ४ | ० | ४ | ४ | ० | ४ | २५ |
| १५ | फुल्टेका मा.वि. | १० | ५ | १ | ६ | ४ | ० | ४ | ३ | १ | ४ | ० | ० | ० | १४ |
| १६ | नेपालगञ्ज कन्या मा.वि | १२ | ६ | २ | ८ | ३ | ० | ३ | १ | १ | २ | ० | ० | ० | १३ |
| १७ | शारदा आधारभूत वि. | ८ | ५ | ० | ५ | ३ | ० | ३ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ८ |
| १८ | अरुण ज्योती मा.वि. | ७ | ४ | ३ | ७ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ११ |
| १९ | ने.रा.आधारभूत नटनपुर | ८ | ४ | ३ | ७ | १ | ० | १ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ८ |
| २० | आ.वि. जयसपुर | ८ | ३ | ४ | ७ | ० | २ | २ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ९ |
| २१ | बागेस्वरी आधारभूत वेलासपुर | ८ | ७ | ० | ७ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ७ |
| २२ | हनुमान आ.वि. जमुनाहा | ८ | ५ | ० | ५ | ३ | १ | ४ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ९ |
| २३ | ने.रा.प्रा.वि. सूईया | ५ | ४ | १ | ५ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ५ |
| २४ | आधारभूत विद्यालय पुरैनी | ८ | ६ | १ | ७ | १ | १ | २ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ९ |
| २५ | ने.रा.मा.वि. घरबारीटोल | ९ | ७ | ० | ७ | २ | ० | २ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ९ |
| २६ | ने.रा.मा.वि. कण्ठीपुर | ८ | ५ | २ | ७ | २ | ० | २ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ९ |
| २७ | हनुमान प्रा.वि. गोसाईगाउँ | ५ | ४ | १ | ५ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ५ |
| २८ | रामजानकी प्रा.वि लगदहवा | ३ | २ | ० | २ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | २ |
| २९ | रामजानकी रा.प्रा.वि. भनिकापुर | ३ | १ | १ | २ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | २ |
| ३० | कर्णवावा प्रा.वि. | ५ | २ | २ | ४ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ४ |
| ३१ | श्री लालाभुवनेश्वरी सूर्यपुर | ५ | ४ | ० | ४ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ४ |
| ३२ | भवानी ने.प्रा.वि. मदनापुर | ३ | ३ | ० | ३ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ३ |
| ३३ | सरस्वती प्रा.वि. नेपालगंज | ३ | २ | २ | ४ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ४ |
| ३४ | ने.रा.प्रा.वि. कल्वपूर्वा | ५ | ५ | ० | ५ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ५ |
| ३५ | बालमन्दिर प्रा.वि. नेपालगन्ज | ५ | ४ | ० | ४ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ४ |
| ३६ | कारागार प्रा.वि. नेपालगन्ज | ५ | १ | ० | १ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | १ |
| ३७ | बाल्मीकी प्रा.वि. कोरियनपुर | ३ | ३ | ० | ३ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ३ |
| ३८ | पाटेश्वरी आ.वि. भुजङ्गगाउँ | ८ | ४ | १ | ५ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ५ |
| ३९ | ने.रा.प्रा.वि. संगमनगर | ५ | १ | २ | ३ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ३ |
| ४० | ने.रा.प्रा.वि. फिंगरियनपुर्वा | ५ | २ | ३ | ५ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ५ |
| ४१ | ने.रा.प्रा.वि. जंगलीसिंहपूर्वा | ५ | ३ | १ | ४ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ४ |
| ४२ | ने.रा.प्रा.वि. बागेश्वरीटोल | ३ | ३ | ० | ३ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ३ |
| जम्मा | १८७ | ५२ | २३९ | ६१ | १५ | ७६ | ४६ | ११ | ५७ | १० | ८ | १८ | ३९० |
तालिका नं. ६७: उप-महानगरपालिकाको धार्मिक विद्यालय शिक्षक अनुदान कोटा विवरण
| क्र.सं. | विद्यालयको नाम | प्रा.वि (दरबन्दी) | प्रा.वि (राहत) | प्रा.वि (जम्मा) |
|---|---|---|---|---|
| १ | जामिया कादरिया जियाउन करान | ० | १ | १ |
| २ | मदरसा गाजिया अनवारुल अलुम | ० | १ | १ |
| ३ | ऐदारा मिस्वाहिया गुल्शने दानिश | ० | ३ | ३ |
| ४ | मदरसा मस्युदिया आले मुस्तफा | ० | १ | १ |
| ५ | जामिया माईनिया बदरुल उलूम | ० | २ | २ |
| ६ | अल्जायितुल ईस्लामिया रजाउल उलूम | ० | १ | १ |
| ७ | जामिया ईस्लामिया रजाए मुस्तफा | ० | २ | २ |
| ८ | मदरसा अर्बिया जामिउल हस्नात | ० | १ | १ |
| ९ | दारुल उलूम मोईनिया फैजाने गाजी | ० | १ | १ |
| १० | आईसा मदरसा तुल वनात | ० | ५ | ५ |
| ११ | मदरसा दारुल उलूम फैजुल रसुल | ० | १ | १ |
| १२ | मदरसा दारुल उलूम गरिव नबाज | ० | १ | १ |
| १३ | मदरसा गल्शने गाजी | ० | १ | १ |
| १४ | बरकातिया मा.वि. | ० | ३ | ३ |
| १५ | मदरसा मिस्वाहिया चिस्तिया | ० | १ | १ |
| जम्मा | ० | २५ | २५ |
५.१.४ उप-महानगरपालिकाको ICT Lab उपलब्ध भएका विद्यालयको विवरण
| सि.नं. | विद्यालयको नाम | ठेगाना |
|---|---|---|
| १. | श्री फुल्टेका मा.वि. | नेपालगञ्ज-६ |
| २. | श्री अनथालय मा.वि. | नेपालगञ्ज-४ |
| ३. | श्री जय जनता मा.वि. | नेपालगञ्ज-२०, धपुवा |
५.१.५ नमूना तथा पुस्तकालय सुविधा उपलब्ध भएका विद्यालयको विवरण
| विद्यालयको नाम | ठेगाना | संख्या |
|---|---|---|
| श्री मंगलप्रसाद मा.वि.(नमूना विद्यालय) | नेपालगञ्ज-८ | १ |
| श्री पाटेश्वरी आ.वि.(पुस्तकालय) | नेपालगञ्ज-१८ भुजईगाउँ | १ |
५.१.६ शैक्षिक गुणस्तर सम्बन्धी विवरण
विद्यालय सहयोग संयन्त्र
परीक्षा व्यवस्थापन
शिक्षकहरुको क्षमता विकास तालिम
नियमित रुपमा अनुगमन सुपरीवेक्षण
ऐन नियमावली कार्यविधि निर्माण
५.१.७ बालमैत्री शिक्षा सम्बन्धी विवरण
हाल नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिकाले बालमैत्री शिक्षा सम्बन्धी गरेका प्रयासहरु निम्न बमोजिम रहेका छन् ।
दण्डरहित शिक्षा
बालविकासमा खेल सामाग्रीको व्यवस्था
क्षमता विकास तालिमको व्यवस्था
बालमैत्री खानेपानी तथा शौचालयको व्यवस्था
बालक्लबहरुको गठन
बाल शिक्षा सम्बन्धी कार्यक्रम सञ्चालन
५.२ स्वास्थ्य तथा पोषण
५.२.१ स्वास्थ्य संस्थाको विवरण
भेरी अस्पताल
नक्सा नं. ८: उप-महानगरपालिकाको स्वास्थ्य क्षेत्र नक्सा
नेपालको संविधानको धारा ३५ मा स्वास्थ्य सम्बन्धी हकलाई मौलिक हकको रुपमा स्थापित गरिएको छ । उपधारा १ मा प्रत्येक नागरिकलाई राज्यबाट आधारभूत स्वास्थ्य सेवा निःशुल्क प्राप्त गर्ने हक हुनेछ र कसैलाई पनि आकस्मिक स्वास्थ्य सेवाबाट वञ्चित गरिने छैन भनि उल्लेख गरिएको छ । यसै हकको कार्यान्वयन गराउने दायित्व स्थानीय सरकारको भएकोले उप-महानगरपालिकामा आधारभूत स्वास्थ्य पूर्वाधार र सेवाहरुको प्रबन्ध हुन अपरिहार्य छ ।
यो उपमहानगरपालिका भौगोलिक रुपमा सुगम भएको कारण अत्यावश्यक भौतिक तथा सामाजिक पूर्वाधारहरुको अवस्था राम्रो छ । शिक्षा, स्वास्थ्य, गरिबी तथा अन्य सूचकहरु पनि तुलनात्मक रुपमा देशका अन्य स्थानीय तहहरुको तुलनामा मजबुत देखिन्छ । हाल उप-महानगरपालिका भित्र भेरी अस्पताल, नेपालगञ्ज मेडिकल कलेज, लगायतका निजी क्षेत्रबाट संचालनमा रहेका अस्पतालका साथै नेपालगञ्ज उपमहानगरपालिका अन्तर्गत १२ वटा शहरी स्वास्थ्य केन्द्र, ११ वटा स्वास्थ्य चौकी मार्फत स्वास्थ्य सेवा प्रवाह भइ रहेको छ । यहाँ निजी तवरबाट प्राकृतिक चिकित्सा केन्द्र, आयुर्वेद केन्द्रहरु पनि संचालनमा रहेका छन् ।
तालिका नं. ६८: उप-महानगरपालिकामा रहेका स्वास्थ्य संस्थाहरु सम्बन्धी विवरण
| क्र.सं. | स्वास्थ्य संस्थाको विवरण | ठेगाना |
|---|---|---|
| १. | शहरी स्वास्थ्य सेवा केन्द्र | वडा नं. १ |
| २. | शहरी स्वास्थ्य सेवा केन्द्र | वडा नं. २ |
| ३. | शहरी स्वास्थ्य सेवा केन्द्र | वडा नं. ३ |
| ४. | शहरी स्वास्थ्य सेवा केन्द्र | वडा नं. ४ |
| ५. | शहरी स्वास्थ्य सेवा केन्द्र | वडा नं. ५ |
| ६. | शहरी स्वास्थ्य सेवा केन्द्र | वडा नं. ६ |
| ७. | शहरी स्वास्थ्य सेवा केन्द्र | वडा नं. ७ |
| ८. | शहरी स्वास्थ्य सेवा केन्द्र | वडा नं. ८ |
| ९. | शहरी स्वास्थ्य सेवा केन्द्र | वडा नं. ९ |
| १०. | शहरी स्वास्थ्य सेवा केन्द्र | वडा नं. १० |
| ११. | शहरी स्वास्थ्य सेवा केन्द्र | वडा नं. ११ |
| १२. | नेपालगञ्ज स्वास्थ्य चौकी | वडा नं. १२ |
| १३. | उदयपुर स्वास्थ्य चौकी | वडा नं. १३ |
| १४. | भवानियापुर स्वास्थ्य चौकी | वडा नं. १४ |
| १५. | पिप्रहवा स्वास्थ्य चौकी | वडा नं. १५ |
| १६. | जयसपुर स्वास्थ्य चौकी | वडा नं. १६ |
| १७. | परसपुर स्वास्थ्य चौकी | वडा नं. १७ |
| १८. | खासकारकाँदो स्वास्थ्य चौकी | वडा नं. १८ |
| १९. | वसुदेवपुर स्वास्थ्य चौकी | वडा नं. १९ |
| २०. | मनिकापुर स्वास्थ्य चौकी | वडा नं. २० |
| २१. | पुरैना स्वास्थ्य चौकी | वडा नं. २१ |
| २२. | पुरैनी स्वास्थ्य चौकी | वडा नं. २२ |
| २३. | शहरी स्वास्थ्य सेवा केन्द्र | वडा नं. २३ |
| २४. | भेरी अस्पताल | |
| २५. | विशेषज्ञ बाल अस्पताल नेपालगंज | |
| २६. | संजिवनी डायग्नोसिस सेन्टर नेपालगंज | |
| २७. | वेष्टर्न हस्पिटल नेपालगंज | |
| २८. | नेपालगञ्ज मेडिकल कलेज नेपालगञ्ज | |
| २९. | कान्ती आरोग्य अस्पताल नेपालगञ्ज | |
| ३०. | नेपाल हेल्थ क्याम्पस | |
| ३१. | आइ.एन.एफ. अस्पताल मानपुर | |
| ३२. | सुनगाभा स्वास्थ्य | |
| ३३. | एभरेष्ट हेल्थ केयर |
५.२.२ खोप सेवा तथा सुरक्षित मातृत्व सम्बन्धी विवरण
क) खोपको विवरण
बालबालिका भविष्यका निर्माता हुन् । यसको लागि यिनीहरू स्वस्थ र निरोगी हुनु आवश्यक छ । बाल्य अवस्थामा उनीहरूलाई बी.सी.जी. एक पटक, डी.पी.टी. तीन पटक, दादुरा एक पटक, पोलियो र भिटामिन तोकिएको मात्रामा दिनै पर्दछ । बालबालिकाहरूको लागि पाँच वटै खोपहरु नियमित र पुरा मात्रामा दिनु पर्दछ । नेपाल सरकारले राष्ट्रिय खोप कार्यक्रमलाई उच्च प्राथमिकतामा राखेको छ । खोप कार्यक्रम कम खर्चिलो तथा मितव्ययी रुपमा गरिने स्वास्थ्य क्षेत्रको एउटा प्रभावकारी प्रयत्न हो । खोप कार्यक्रमले उल्लेख्य रुपमा बालमृत्युदर घटाउन र विभिन्न रोगलाई रोकथाम गर्न सहयोग पुऱ्याएको छ । जसले गर्दा दिगो विकास लक्ष्यको बालमृत्युदर घटाउने लक्ष्य (एम.डी.जी.-४) प्राप्त गर्न सहयोग पुगेको छ ।
तालिका नं. ६९: खोप सम्बन्धी विवरण
| क्र.सं. | सुचकहरु | श्रावण २०७९/असार ८० | श्रावण २०८०/असार ८१ | श्रावण २०८१/असार ८२ |
|---|---|---|---|---|
| १ | उप-महानगरपालिका भरीको समग्र मासिक प्रतिवेदन प्रतिशत (Reporting Rate) | १०० | १०० | १०० |
| २ | उप-महानगरपालिका भरीको समग्र मासिक प्रतिवेदन समयमै भएको प्रतिशत (Reporting Rate on time) | ९०.१८ | ९१.९५ | ८३.३३ |
| ३ | राष्ट्रिय खोप तालिका अनुसार पुर्ण खोप पाउने बालबालिकाको % | ८२.९३ | १०१.३२ | १०६.७९ |
| ४ | १ वर्ष मुनिका विसिजि खोप लगाउने बालबालिकाको % | १७०.६५ | १६६.९३ | १५३.०२ |
| ५ | १ वर्ष मुनिका डिपिटी पहिलो खोप लगाउने बालबालिकाको % | १२३.४२ | १२१.७१ | ११२.७१ |
| ६ | १ वर्ष मुनिका डिपिटी तेस्रो खोप लगाउने बालबालिकाको % | ११५.१५ | ११६.०३ | १०६.३४ |
| ७ | १ वर्ष मुनिका बालबालिकाहरुले दादुरा रुबेला पहिलो मात्रा खोप पाएको % | ११०.९१ | ११०.८९ | १०३.९४ |
| ८ | १२ देखि २३ महिना सम्मका बालबालिकाहरुले दादुरा रुबेला दोश्रो मात्रा खोप पाएको % | १०९.२२ | १०४.५ | १११.८५ |
| ९ | TD२ & TD२+ खोप पाएका गर्भवती महिलाको % | ९९.८ | ९९.४७ | ९१.०७ |
| १० | १ वर्ष मुनिका पिसिभी पहिलो खोप लगाउने बालबालिकाको % | १२४.४८ | १२१.७१ | ११२.४ |
| ११ | १ वर्ष मुनिका पिसिभी तेस्रो खोप लगाउने बालबालिकाको % | ११२.८९ | ११०.८६ | १०४.१३ |
| १२ | पेन्टा १ Vs दादुरा २ ड्रप आउट दर | ११.१९ | १५.६२ | ४.९ |
| १३ | पेन्टा १ Vs पेन्टा ३ ड्रप आउट दर | ६.७ | ४.६७ | ५.६५ |
| १४ | पिसिभी ड्रप आउट दर | ९.३१ | ८.९२ | ७.३६ |
| १५ | दादुरा खोप ड्रप आउट दर | १५.०७ | १७.१७ | १६.९६ |
| १६ | दादुरा खोपको खेर जाने दर | ३८.१ | ४१.१९ | ३७.०५ |
| १७ | टिडी खोपको खेर जाने दर | २३.७४ | २५.०८ | २७.३६ |
| १८ | ०-२३ महिनाका बालबालिकाहरुको वृद्धि अनुगमन गरेका बालबालिका मध्य कम तौल हुने बालबालिकाको % | ७५.२२ | ६७.५४ | ५८.८४ |
| १९ | स्वास्थ्य संस्थामा कम जन्म तौल (low birth weight २.५kg) भएका शिशु % | १४.४१ | १४.१३ | १५.०७ |
| २० | ०-२३ महिना बालबालिकाहरुको औषत वृद्धि अनुगमन पटक | ४.४६ | ५.८९ | ५.६२ |
| २१ | २ महिना मुनिका दर्ता भएका बिरामी मध्ये PSBI को % | ७.२५ | ५.०३ | ०.५४ |
| २२ | PSBI भएका बच्चाहरुले Gentamicin पहिलो मात्रा पाएको % | ८० | १०० | १०० |
| २३ | PSBI भएका बच्चाहरुले Gentamicin को पुरा मात्रा पाएको % | ४० | १०० | ५० |
| २४ | पाँच बर्षमुनिका बच्चाहरुमा झाडापखालाको incidence rate (प्रति हजारमा) | ३९९.८९ | ७३६.१४ | ५५४.२६ |
| २५ | पाँच बर्षमुनिका बच्चाहरुमा स्वासप्रस्वासको (ARI) को Incidence (प्रति हजारमा) | ५०६.५२ | ७७३.११ | ७३६.७५ |
| २६ | पाँच बर्षमुनिका बच्चाहरुमा pneumonia को Incidence दर (प्रति हजारमा) | ८४.६२ | ९९.३९ | ६८.९३ |
| २७ | पाँच बर्षमुनिका बच्चाहरुमा with ARI seffering pneumonia को Incidence दर (प्रति हजारमा) | १००.८७ | १०० | १०० |
| २८ | ८ देखि ५९ दिनको शिशु मध्ये निमोनिया भएकोमा Antibiotics (Amoxicillin) बाट उपचार भएको प्रतिशत | ३७५ | ११७.३२ | २३३.३३ |
| २९ | स्वास्थ्य संस्थामा कम्तिमा एकपटक गर्भ जाच गराउने महिलाको % | १५६.८२ | १५२.१८ | १३२.१६ |
| ३० | स्वास्थ्य संस्थामा पहिलो पटक प्रोटोकल अनुसार गर्भ जाँच गराउने महिलाको % | ५९.१ | ५३.६६ | ५३.४४ |
| ३१ | स्वास्थ्य संस्थामा चार पटक प्रोटोकल अनुसार गर्भ जाँच गराउने महिलाको % | ६६.१७ | ५१.१५ | ६५.४८ |
| ३२ | गर्भावस्थामा १८० आईरन चक्की पाउने महिलाको % | ६६.०३ | ५१.७३ | ५९.४१ |
| ३३ | गर्भावस्थामा क्याल्सियम चक्की पाउने महिलाको % | ४.७३ | ११.३ | १९.०८ |
| ३४ | स्वास्थ्य संस्थामा आठ पटक प्रोटोकल अनुसार गर्भ जाँच गराउने महिलाको % | १३.३६ | २६.९३ | २९.५७ |
| ३५ | संस्थागत सुत्केरी % | ३३३.५७ | ३२१.९९ | २८२.४६ |
| ३६ | २० वर्ष मुनिको सुत्केरी % | ६.१३ | ५.९२ | ५.८२ |
| ३७ | ४५ दिनको लागी आईरन चक्की पाएका सुत्केरी महिला % | १६.५१ | १०२.२७ | १०१.८७ |
| ३८ | ४५ दिनको लागी आईरन चक्की पाएका सुत्केरी महिला संख्या | १५२८ | ९६२८ | ८८१३ |
| ३९ | भिटामिन ए प्राप्त सुत्केरी महिला संख्या | ६९५६ | ९६१६ | ८७०४ |
| ४० | जम्मा औलो पोजिटिभ केस | १० | १२ | ४० |
| ४१ | प्रति दश हजार जनसंख्यामा कुष्ठरोग Prevalence दर | ६.७४ | १२.०३ | ११.८८ |
| ४२ | कुष्ठरोगको नया केश पत्ता लाग्ने दर (per १०,०००) | ०.७ | १.१७ | ०.८२ |
| ४३ | नयाँ कुष्ठरोगीको संख्या | १२ | २० | १४ |
| ४४ | सबै खाले टीबी केशमा Case notification rate (CNR) | १८९.३३ | १८३.६४ | १७४.०७ |
| ४५ | क्षयरोगको उपचार सफलता दर | ९१.८४ | ८८.८१ | ८८.६३ |
| ४६ | दर्ता भएका नयाँ क्षयरोगका बिरामी संख्या | ३०३ | २८७ | २८१ |
| ४७ | दर्ता भएका रिल्याप्स क्षयरोगका बिरामी संख्या | २३ | २६ | १८ |
बाल्यकाल तथा उमेर पुगेपछि लाग्न सक्ने प्राणघातक रोगहरू जस्तैः क्षयरोग, भ्यागुते रोग, लहरे खोकी, धनुष्टंकार, हेपाटाइटिस बी, इन्फ्लुएन्जा टाइप बी, पोलियो, न्यूमोनिया, दादुरा, रुबेला र जापानीज इन्सेफ्लाइटीस् विरुद्ध चरणबद्ध रुपमा समयमै खोपहरू अनिवार्य रुपमा लगाउनु पर्दछ । ती खोपहरु क्रमश: BCG, DPT, OPV, PCV, IPV, MR, JE / ID हुन् । यसरी खोपहरु समयमै लगाउँदा सिमित लगानीमा ठूला रोगहरुको जोखिमबाट मुक्त भई बाल मृत्युदर नियन्त्रण गर्ने प्रभावकारी उपाय हुन्छ ।
ख) सुरक्षित मातृत्वको अवस्थाको विवरण
बालबालिकालाई गर्भमा रहँदा देखि र जन्मेपछि स्याहार तथा रेखदेख गर्न सकिएन भने उनीहरू विभिन्न रोगबाट संक्रमित हुने जोखिम हुन्छ । गर्भमा रहँदा मूलतः आमाको उमेर, पोषण, आराम, मादक तथा सुर्तिजन्य पदार्थको सेवन लगायतका अवस्थाले बालबालिकाको स्वास्थ्य निर्भर रहन्छ । बालबालिका स्वस्थ जन्मनका लागि गर्भवती महिलाले कम्तीमा पनि चारपटक नियमित स्वास्थ्य जाँच गराउनुपर्दछ र आवश्यक खोप (टि.टि.) तथा आइरन, भिटामिन चक्कीहरू नियमित सेवन गर्नुपर्दछ । कम उमेरमै गर्भवती हुँदा आमा र शिशु दुवैको स्वास्थ्यमा हानी नोक्सानी पुग्ने भएकाले सरकारले कानूनी रुपमा विवाह गर्ने न्यूनतम उमेर २० वर्ष तोकेको छ । तर, १७ प्रतिशत किशोरीहरू १५ देखि १९ वर्ष उमेरमा गर्भवती भएका वा आमा भइसकेका हुन्छन् (नेपाल जनसांख्यिक तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षण, २०११) । सरकारले स्वास्थ्य सेवा विभाग मार्फत सुरक्षित मातृत्व तथा नव शिशु स्वास्थ्यका लागि समुदायमा आधारित कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेको छ ।
तालिका नं. ७०: सुरक्षित मातृत्वको अवस्थाको विवरण
| क्र.सं. | सुचकहरु | श्रावण २०७८ देखि असार ७९ | श्रावण २०७९ देखि असार ८० | श्रावण २०८० देखि फागुन मसान्त ८१ |
|---|---|---|---|---|
| १ | प्रोटोकल अनुसार ४ पटक गर्भजाँच गर्ने महिलाको संख्या | ६३ | ६६ | ५९ |
| २ | प्रोटोकल अनुसार ८ पटक गर्भजाँच गर्ने महिलाको संख्या | ० | १३ | २७ |
| ३ | घरमा जिवित जन्म भएको नवजात शिशुको जम्मा संख्या | १११ | १६ | ४१ |
| ४ | संस्थागत सुत्केरी संख्या | ३२० | ३३४ | ३२२ |
| ५ | दक्ष प्रसुतिकर्मीद्वारा (SBA) प्रसुति भएको दर | ३१५ | ७७ | ६९ |
| ६ | दक्ष प्रसुतिकर्मीद्वारा (SHP) प्रसुति भएको दर | ५ | २५७ | २५३ |
| ७ | प्रोटोकल अनुसार ३ पटक गर्भजाँच गर्ने महिलाको संख्या | ८८ | ४४ | ४० |
| ८ | जम्मा मातृ मृत्यु संख्या | १६ | १३ | ९ |
| ९ | नवजात मृत्यु संख्या | १५७ | ९४ | ८९ |
| जम्मा | १०७५ | ९१४ | ९०९ |
५.२.३ बालस्वास्थ्य तथा कुपोषणको अवस्था
कुनै पनि ठाउँको पोषणको अवस्था त्यस ठाउँका बालबालिकालाई हेरेर सजिलै अनुमान लगाउन सकिन्छ । पोषित बालबालिकालाई कुनै पनि ठाउँको सामाजिक र आर्थिक विकासको सूचकको रुपमा हेर्न सकिन्छ । सरकारले पनि पोषणलाई प्राथमिकता दिई ५ वर्ष मुनिका बालबालिकाहरूलाई नियमित रुपमा बालवृद्धि अनुमान गर्दै आएको छ । बालअधिकार सम्बन्धी महासन्धी, १९८९ ले समेत बालबालिकालाई अवहेलना, बेवास्ता, हेलचेक्राई, दुर्व्यवहार, हिंसा लगायतबाट जोगाई खाना र पोषणको अधिकार सुनिश्चित गर्नुपर्ने उल्लेख गरेको छ । नेपालको संविधान (२०७२) ले पनि खाद्य सम्प्रभुतालाई मौलिक हकका रुपमा राखेको छ । स्वास्थ्य र पोषण मानव जीवनको पहिलो महत्वपूर्ण आवश्यकता भएको र स्वस्थ नागरिक बिना राष्ट्रका अन्य विकास क्रियाकलापहरु प्रभावकारी हुन नसक्ने भएको हुँदा जनस्वास्थ्यको अध्ययन योजना तर्जुमा प्रक्रियाको एक महत्वपूर्ण हिस्सा हुन आउँछ । यस उप-महानगरपालिकामा राष्ट्रिय नीति तथा कार्यक्रममा आधारित भई नेपाल सरकारले प्रदान गर्दै आएको बालपोषण भत्तालाई पोषणमा सुधार ल्याउने गरी प्रभावकारी रुपमा अनुगमन गर्दै बालबालिकाको पोषणमा सुधार ल्याउने व्यवस्था गर्नुका साथै बहुक्षेत्रीय पोषण कार्यक्रमलाई विगतबाट शिक्षा लिएर प्रभावकारी पोषणमा सुधार ल्याउने जस्ता कार्यक्रमहरू सञ्चालन हुँदै आएका छन् । यस बाहेक स्वास्थ्य तथा पोषण सम्बन्धी कार्य गर्नका लागि राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय संघसंस्थाहरू समेत कार्यरत रहेका छन् ।
तालिका नं. ७१: बाल स्वास्थ्य कुपोषणको अवस्था
| क्र.सं. | सुचकहरु | एकाई | श्रावण २०७८ देखि असार ७९ | श्रावण २०७९ देखि असार ८० | श्रावण २०८० देखि फागुन मसान्त ८१ |
|---|---|---|---|---|---|
| १ | कम तौल भएका नवजात शिशुको | प्रतिशत | ४.२ | ३.७ | १.५ |
| २ | २३ महिना पुरा गरेका बालबालिकाको औसत तौल लिएको पटक प्रतिशतमा | प्रतिशत | ७०.८ | ७५.२ | ६७.५ |
| ३ | जन्मेको ६ महिनासम्म स्तनपान गराएको बच्चाहरुको | प्रतिशत | ३७.५ | ४१.२ | ६८.२ |
| ४ | १८० आइरन खाने गर्भवतीको संख्या | प्रतिशत | ६५ | ६६ | ५१.७ |
| ५ | सुत्केरी अवस्थामा भिटामिन ए प्राप्त गरेका महिलाहरुको | प्रतिशत | ७४ | ७५.२ | १०२.१ |
| ६ | वृद्धि अनुगमनमा २ वर्ष मुनीका शिशुहरुको औषत भेट | प्रतिशत | ३ | ३.७ | ४.१ |
| ७ | गम्भिर कुपोषित बच्चाको संख्या | संख्या | ० | १२१ | १४० |
| ८ | गम्भिर कुपोषित बच्चा निको भएको | प्रतिशत | ० | १४.१ | १४.४ |
| ९ | ३ साइकल (१८० पिस) बालभिटा पाउने ६ देखि २३ महिनाको बालबालिकाहरुको प्रतिशत | प्रतिशत | ० | २.५ | ९.१ |
| जम्मा | २५०.३ | ४८६.९ | ५३७.१ |
५.२.४ प्रमुख रोग र उपचार सम्बन्धी विवरण
यस उप-महानगरपालिका अन्तर्गतका स्वास्थ्य संस्थाका ओपीडीमा दर्ता भएका बिरामीको संख्या अनुसार पछिल्लो समय देखा परेका १० प्रमुख स्वास्थ्य समस्याहरुको विवरण तलको तालिकामा उल्लेख गरिएको छ ।
तालिका नं. ७२: प्रमुख १० स्वास्थ्य समस्याहरुको विवरण
| क्र.सं. | सुचकहरु | श्रावण २०७९/असार ८० | श्रावण २०८०/असार ८१ | श्रावण २०८१/असार ८२ |
|---|---|---|---|---|
| १ | आँखाको समस्या (मोतिबिन्दुमा बिरामीहरु) | १८८९८ | १९९१४ | १९५३५ |
| २ | आँखाको समस्या (रिफ्रेक्टीभ बिरामीहरु) | १५८१९ | १७८९१ | ३६३१९ |
| ३ | आँखाको समस्या (कन्जटिभस बिरामीहरु) | १४८९१ | ३७६५४ | १२१६१ |
| ४ | बहिरङ्गी रोग-ENT संक्रमण-पुरानो सप्पुरेटिभ ओटिटिस मिडिया बिरामीहरु | १०१३८ | १२०८८ | १२८७४ |
| ५ | बहिरङ्गी रोग - अन्य संक्रमित रोगहरु - माथिल्लो श्वासप्रश्वास नलीको संक्रमण (URTI) बिरामीहरु | ९२१७ | ७८१३ | ७९३७ |
| ६ | ओपीडी रोग-अर्थोपेडिक-फ्याक्चर | ८७४९ | ८३०१ | ३०४ |
| ७ | बाहिरी बिरामी रोग-छाला रोग-फंगल संक्रमण (लाइकेन प्लानस) बिरामीहरु | ८१५० | ५६२२ | ४२२४ |
| ८ | ओपीडी-मोर्बिडिटी-अन्य रोग र चोटपटक-टाउको दुखाइ | ६०५४ | ४४१४ | ४१५७ |
| ९ | बहिरङ्गी रोग-अन्य संक्रमित रोगहरु-एआरआई/तल्लो श्वासप्रश्वास नलीको संक्रमण (LRTI) बिरामीहरु | ५१५७ | ३३१८ | ३२९० |
| १० | ओपीडी रोग - सामान्य लक्षण - ज्वरो | ४६१८ | ५७४९ | ४१४६ |
५.२.५ सुरक्षित मातृत्व
क) परिवार नियोजन
परिवार नियोजनबाट हुने फाईदाका बारेमा विभिन्न संघ संस्थाबाट गरिएका अध्ययन अनुसन्धानबाट आमा, बच्चा र नवजात शिशुको स्वास्थ्य सुधार गर्न उल्लेखनीय भूमिका खेल्ने कुरा प्रमाणित भएको छ । साथै यसले लैङ्गिक समानता, महिलाको शिक्षा र बृद्धि विकास गर्नको लागि सहयोग पुर्याउँछ । त्यस कारण गुणस्तरीय परिवार नियोजन सेवा प्रदान गर्ने उद्देश्यले सन् १९९१ देखि प्रजनन स्वास्थ्य कार्यक्रम र परिवार नियोजन कार्यक्रमलाई विस्तार गरी अस्पताल, स्वास्थ्य चौकी, आधारभूत स्वास्थ्य केन्द्रहरु र नगरघर क्लिनिकहरुमा विस्तार गरी महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविकाहरुद्वारा सेवा पुर्याउँदै आएको छ । हाल उप-महानगरपालिका भित्र परिवार नियोजनका साधनहरु प्रयोगकर्ताको विवरण तलको तालिकामा समावेश गरिएको छ ।
तालिका नं. ७३: परिवार नियोजन प्रयोगकर्ताहरुको विवरण
| क्र सं. | सुचकहरु | श्रावण २०७९/असार ८० | श्रावण २०८०/असार ८१ | श्रावण २०८१/असार ८२ |
|---|---|---|---|---|
| १ | Pills का लगातार प्रयोगकर्ता संख्या | १४६५ | १५२६ | ७७१ |
| २ | डिपोका लगातार प्रयोगकर्ता संख्या | १९७२ | २००१ | १९४४ |
| ३ | IUCD का लगातार प्रयोगकर्ता संख्या | ९९७ | १०७० | ११०२ |
| ४ | Implant का लगातार प्रयोगकर्ता संख्या | १८८८ | २०७७ | २२२९ |
| जम्मा | ६३२२ | ६६७४ | ६०४६ |
ख) बच्चाको लिङ्ग र आमाको उमेर समूहको आधारमा जन्मेका, जीवित र मृत्यु भएका बच्चाहरुको विवरण
तालिका नं. ७४: बच्चाको लिङ्ग र आमाको उमेर समूहका आधारमा जन्मेका, जीवित र मृत्यु बच्चाहरुको विवरण
| लिङ्ग/अवस्था | १५-१९ वर्ष | २०-२४ वर्ष | २५-२९ वर्ष | ३०-३४ वर्ष | ३५-३९ वर्ष | ४०-४४ वर्ष | ४५-४९ वर्ष | जम्मा |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| कुल जन्म भएका बच्चा सङ्ख्या | ||||||||
| छोरा | २०३ | २५६५ | ५८३२ | ७४५९ | ८८१० | ७४९६ | ६१६८ | ३८५३३ |
| छोरी | १७४ | २२६३ | ५२६१ | ६९९९ | ७८३३ | ६३८९ | ५१८५ | ३४१०४ |
| जम्मा | ३७७ | ४८२८ | ११०९३ | १४४५८ | १६६४३ | १३८८५ | ११३५३ | ७२६३७ |
| हाल सम्म जिवित भएका बच्चा | ||||||||
| छोरा | १९९ | २४९७ | ५७०२ | ७२९२ | ८५८७ | ७२८२ | ५९५२ | ३७५११ |
| छोरी | १७१ | २२०७ | ५१६६ | ६८४५ | ७६२१ | ६२२३ | ४९८६ | ३३२१९ |
| जम्मा | ३७० | ४७०४ | १०८६८ | १४१३७ | १६२०८ | १३५०५ | १०९३८ | ७०७३० |
| मृत्यु भएका बच्चा | ||||||||
| छोरा | ४ | ६८ | १३० | १६७ | २२३ | २१४ | २१६ | १०२२ |
| छोरी | ३ | ५६ | ९५ | १५४ | २१२ | १६६ | १९९ | ८८५ |
| जम्मा | ७ | १२४ | २२५ | ३२१ | ४३५ | ३८० | ४१५ | १९०७ |
उप-महानगरपालिकामा रहेका १५ देखि ४९ वर्ष उमेर समूहका महिलाले पछिल्लो १२ महिनामा जिवित जन्म दिएका जम्मा ७२,६३७ बच्चाहरु मध्ये हाल सम्म जिवित रहेका बच्चाको संख्या ७०,७३० जना रहेका छन् । यसैगरी सोही समयावधीमा मृत्यु भएका बच्चाहरुको संख्या १,९०७ जना रहेका छन् जसको लिङ्ग अनुसार विस्तृत विवरण तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।
ग) पहिलो बच्चा जन्माउँदा महिलाको उमेरको विवरण
कानूनी र प्रजनन् स्वास्थ्यको दृष्टिकोणबाट २० वा सो वर्षभन्दा कम उमेरमा आमा बन्नु गैरकानूनी र मातृ तथा शिशु दुवैको स्वास्थ्यका दृष्टिकोणबाट जोखिमपूर्ण मानिन्छ । शारिरिक, मानसिक, आर्थिक रुपमा अपरिपक्व अवस्थामा गर्भाधान र सन्तान जन्माउँदा एकातर्फ अपरिपक्व, कम तौलको, शारिरिक र बौद्धिक रुपमा विकलाङ्ग शिशु जन्मन सक्ने जोखिम उच्च रहन्छ भने अर्कोतर्फ गर्भावस्थाको हेरविचार, मातृ तथा शिशुको स्याहार, खानपान, सरसफाई जस्ता विषयमा पर्याप्त जानकारी नहुँदा आमा र शिशु विभिन्न प्रकारका संक्रमणको शिकार हुन सक्ने सम्भावना रहन्छ । नेपालले सहश्राब्दी विकास लक्ष्य २०००-२०१५ का बिचमा मातृ तथा शिशु स्वास्थ्यको क्षेत्रमा उल्लेखनीय प्रगति हासिल गरेको छ । सन् १९९० लाई आधार वर्ष मान्दा नेपालमा कूल १००० जीवित जन्म भएका शिशुमध्ये १०८ जनाको मृत्यु हुने गरेकोमा यो संख्यामा सारभूत रुपमा गिरावट आई सन् २०१५ सम्म ३३ मा झरेको छ भने ५ वर्षभन्दा कम उमेरका बालबालिकाको मृत्युदर (प्रति हजार) ३८ मा झरेको छ । त्यसैगरी सन् १९९० लाई आधार वर्ष मान्दा मातृमृत्यु (प्रति एकलाख) मा ८५० रहेकोमा सन् २०१५ सम्म २५८ मा झरेको देखिन्छ भने तालिम प्राप्त स्वास्थ्यकर्मीबाट प्रसूति गराउने महिलाको अनुपात ५५.६ प्रतिशत पुगेको तथ्याङ्क देखिन्छ । समग्र मातृ तथा शिशु स्वास्थ्यको क्षेत्रमा सकारात्मक प्रभावका संकेतहरु पालिकामा देखा परिरहेका छन् ।
तालिका नं. ७५: १५-४९ उमेर समूहका विवाहित महिलाहरुले हाल सम्म जिवित जन्माएका बच्चाहरुको संख्या अनुसार महिलाको जनसंख्या
| हाल सम्म जिवित भएका बच्चा | १५-१९ वर्ष | २०-२४ वर्ष | २५-२९ वर्ष | ३०-३४ वर्ष | ३५-३९ वर्ष | ४०-४४ वर्ष | ४५-४९ वर्ष | जम्मा विवाहित महिला संख्या |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| बच्चा नभएको | ५८८ | १७२४ | १११६ | ५२० | ३२५ | २८६ | २६७ | ४८०६ |
| १ बच्चा | २१५ | १९६८ | २०३६ | १३६१ | ८३४ | ४८८ | ३७५ | ७२७७ |
| २ बच्चा | ६० | ९१९ | २१०३ | २३३७ | २१९९ | १६४३ | १०४१ | १०३०२ |
| ३ बच्चा | १० | २५७ | ९८४ | १३४२ | १४६६ | ११३० | ८८३ | ६०७२ |
| ४ बच्चा | ३ | ५२ | ३३५ | ६२८ | ८२६ | ६९२ | ५४८ | ३०८४ |
| ५ बच्चा | ० | ५ | ८७ | २१२ | ३८९ | ३९३ | ३४१ | १४२७ |
| ६ बच्चा | ० | ३ | १६ | ९० | १७४ | १८५ | १८५ | ६५२ |
| ७ बच्चा | ० | ० | ४ | ३६ | ५७ | ६९ | ९८ | २६४ |
| ८ बच्चा | ० | ० | ० | ३ | ३५ | ३४ | ४६ | ११८ |
| ९ भन्दा धेरै बच्चा | ० | ० | ० | १ | ४ | १४ | १९ | ३८ |
| जम्मा | ८७६ | ४९२८ | ६६८१ | ६५३० | ६३०९ | ४९१३ | ३८०३ | ३४०४० |
| प्रतिशत | २.५७ | १४.४८ | १९.६३ | १९.१८ | १८.५३ | १४.४३ | ११.१७ | १०० |
उप-महानगरपालिकाका कूल ३४,०४० मध्ये ८७६ जना अर्थात् २.५७ प्रतिशत महिलाले १५-१९ वर्षको बिचमा पहिलो सन्तान जन्माएको देखिन्छ । त्यसैगरी ४,९२८ अर्थात् १४.४८ प्रतिशत महिला २०-२४ वर्ष उमेरमा, ६,६८१ अर्थात् १९.६३ प्रतिशत महिला २५-२९ वर्ष उमेरमा र ६,५३० जना अर्थात् १९.१८ प्रतिशत महिला ३०-३४ वर्ष उमेरमा आमा बनेको देखिन्छ भने ३५-३९ वर्षमाथि पहिलो पटक आमा बन्नेको संख्या जम्मा ६,३०९ जना अर्थात् १८.५३ प्रतिशत रहेको छ । यसैगरी ४०-४४ वर्षको महिला ४,९१३ अर्थात् १४.४३ प्रतिशत रहेका छन् भने ४५-४९ वर्षका ३,८०३ अर्थात् ११.१७ प्रतिशत महिलाले पहिलो बच्चालाई जन्म दिएका छन् ।
५.२.६ विवाहित तथा अविवाहित महिला तथा पुरुषको विवरण
तालिका नं. ७६: विवाहित तथा अविवाहित महिला तथा पुरुषको विवरण
| क्र.सं. | महिला पुरुषको विवरण | पुरुषको संख्या | महिलाको संख्या | जम्मा | प्रतिशत |
|---|---|---|---|---|---|
| १. | अविवाहित | २७,८२७ | २१,९९७ | ४९,८२४ | ३७.२ |
| २. | विवाहित | ३७,२२२ | ४०,६६६ | ७७,८८८ | ५८.२ |
| ३. | एकल (विधुर/विधवा) | १,२५९ | ४,१३७ | ५,३९६ | ४.० |
| ४. | पारपाचुके | ८७ | १६१ | २४८ | ०.२ |
| ५. | छुटिएको | १५२ | २५९ | ४०१ | ०.३ |
| जम्मा | ६६,५३७ | ६७,२२० | १,३३,७५७ | १०० |
५.३ खानेपानी तथा सरसफाई
५.३.१ खानेपानीको श्रोतको विवरण
स्वच्छ पानी तथा सरसफाई मानवीय स्वास्थ्य लाई प्रभाव पार्ने प्रमुख तत्वहरू भएको र दिगो विकास लक्ष्यको लक्ष्य नं. ६ ले खानेपानी तथा सरसफाईलाई सुनिश्चितता गर्नुका साथै नेपालको संविधानले पनि खानेपानी तथा सरसफाई सुविधालाई नागरिकको मौलिक हकको रुपमा व्याख्या गरेको हुनाले स्वस्थ नागरिक उत्पादनमा योगदान पुर्याउन गुणस्तरीय खानेपानी र सरसफाईको क्षेत्रलाई उच्च प्राथमिकतामा राखी थप खानेपानी आयोजनाहरू निर्माण गर्नुपर्ने साथै वैज्ञानिक विधिहरूको प्रयोग गरी फोहोरमैला व्यवस्थापन गर्नुपर्ने आवश्यकता रहेको छ ।
तालिका नं. ७७: खानेपानीको मुख्य श्रोतको आधारमा घरपरिवारको विवरण
| वडा नं. | पाइप धारा (घरपरिसर भित्र) | पाइप धारा (घरपरिसर बाहिर) | टयुवेल/हेन्डपम्प | ढाकिएको ईनार/कुवा | नढाकिएको खुला ईनार/कुवा | मूल धारा | नदी/खोला | जार/वोत्तल | अन्य | जम्मा |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| १ | ७४१ | १३६ | ४७५ | ३ | २१ | १५६ | १ | ६२२ | १२ | २१६७ |
| २ | ३३४ | २२८ | २८८ | १ | ० | १ | ० | ४६५ | ४६ | १३६३ |
| ३ | ३७९ | ६३ | ५५ | ० | २ | ० | ० | ५५ | २ | ५५६ |
| ४ | ४५८ | १८६ | ६६५ | १० | १९ | ६४ | २ | १३८७ | १२७ | २९१८ |
| ५ | २०८ | ४६ | ६६३ | १ | १० | २ | १ | २०० | ६ | ११३७ |
| ६ | २३८ | ८ | ७६७ | ० | २ | २ | ० | ३८५ | ९ | १४११ |
| ७ | २१४ | ४० | २१३ | ० | ० | ० | ० | १०७ | २४ | ५९८ |
| ८ | ६०५ | ३१ | १४१ | ० | १ | ० | ० | ६५ | १ | ८४४ |
| ९ | ५५२ | २० | ५४५ | १ | ३ | ० | ० | ३०१ | ५ | १४२७ |
| १० | ५१७ | १४१ | १३२१ | ३ | ८ | ३ | ० | ५९५ | ६३ | २६५१ |
| ११ | ६९६ | २४२ | ३६ | ० | १ | २ | ० | २२ | २ | १००१ |
| १२ | ३७२ | १०२ | ७०४ | २ | १ | ० | ० | ५२१ | २५ | १७२७ |
| १३ | ७४३ | २२० | ३७८ | ० | ४ | १० | ० | ११० | १ | १४६६ |
| १४ | ७७५ | ३४ | २३४ | ० | २ | ० | ० | ९ | २ | १०५६ |
| १५ | ३५३ | ३२ | ३२१ | २ | १ | ३७६ | ० | ४ | ४५ | ११३४ |
| १६ | २२१ | ५२ | ८०६ | १ | ३ | ० | ० | ७ | १० | ११०० |
| १७ | ८४४ | ८१ | १६६ | ० | २ | ६८ | ० | ४३ | ८ | १२१२ |
| १८ | ९७५ | १२६ | ३७४ | ४ | १५ | ६५ | ५ | ९५६ | १८२ | २७०२ |
| १९ | ६४२ | ५५६ | ३६९ | ७ | १ | ० | ० | १३६ | ० | १७११ |
| २० | १२४३ | ४०१ | १०३९ | २ | १३ | ९५ | ० | ४७६ | २५ | ३२९४ |
| २१ | ७७१ | ३१३ | ४४६ | १ | ३ | ० | ० | ११ | ८ | १५५३ |
| २२ | १८० | २७ | ७१८ | ० | ५ | ० | ० | ५८ | ७८ | १०६६ |
| २३ | ३६ | ५ | २९४ | ० | ० | ० | ० | ० | ० | ३३५ |
| जम्मा | १२०९१ | ३१०६ | ११११२ | ३८ | १२५ | ८४४ | ९ | ६५५१ | ६८९ | ३४५६५ |
| प्रतिशत | ३४.९८ | ८.९९ | ३२.१५ | ०.११ | ०.३६ | २.४४ | ०.०३ | १८.९५ | १.९९ | १०० |
यस उप-महानगरपालिकामा रहेका ३४,५६५ घरपरिवारहरु मध्ये सामान्यतया धेरैजसो धारा/पाइप (घरपरिसर भित्र) को पानी पिउने परिवारको संख्या १२,०९१ अर्थात ३४.९८ प्रतिशत यसैगरी, धारा/पाइप (घरपरिसर बाहिर) बाट पिउनेको संख्या ३,१०६ अर्थात ८.९९ प्रतिशत रहेको छ । सामान्यतया धेरैजसो घरपरिवारले ट्युवेल/हेन्डपम्पबाट पानी पिउनेको संख्या ११,११२ अर्थात ३२.१५ प्रतिशत रहेका छन् । यसका साथै जार/बोतल प्रयोग गर्ने घरपरिवार संख्या ६,५५१ अर्थात १८.९५ प्रतिशत रहेका छन् । यसैगरी मूल धाराको पानी पिउने गरेका घरपरिवार संख्या ८४४ अर्थात २.४४ प्रतिशत, नदी/खोलाको पानी पिउनेको संख्या ९ अर्थात ०.०३ प्रतिशत, नढाकिएको इनारको पानी पिउनेको संख्या १२५ अर्थात ०.३६ प्रतिशत रहेको छ भने ढाकिएको इनारको पानी पिउनेको संख्या ३८ अर्थात ०.११ प्रतिशत रहेका छन् र अन्य पानीको स्रोत प्रयोग गर्ने परिवारको संख्या ६८९ अर्थात १.९९ प्रतिशत रहेको छ । जसको वडागत रुपमा विस्तृत विवरण तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।
खानेपानीको मुख्य श्रोतको आधारमा घरधुरीको विवरण
विवरण हेर्न बार वा स्लाइसहरूमा ट्याप गर्नुहोस्
Sustainable Development Goals Status & Roadmap: २०१६-२०३० का अनुसार (SDG- 6) आधार वर्ष २०१५ मा सुरक्षित पिउने पानी उपभोग गर्ने जनसंख्या १५ प्रतिशत मात्र देखिन्छ । दिगो विकास लक्ष्य अनुगमन ढाँचा समेत उल्लेख भएको उक्त दस्तावेज अनुसार यो जनसंख्या क्रमश: वृद्धि गर्ने अपेक्षा गरिएको छ । जसअनुसार २०१९ मा ३५ प्रतिशत, २०२२ मा ५० प्रतिशत, २०२५ मा ६५ प्रतिशत हुँदै सन् २०३० सम्म सुरक्षित पिउने पानी प्रयोगकर्ता कूल जनसंख्याको ९० प्रतिशत हुने महत्वाकांक्षी लक्ष्य राखिएको छ । उक्त राष्ट्रिय लक्ष्य प्राप्तिमा टेवा पुर्याउन तथा आम जनसाधारणको जनस्वास्थ्यमा सुधार गर्न पानी प्रयोग गर्दा पानीको उपयुक्तताको परीक्षण र सुरक्षाको उपायहरूबारे व्यापक जनचेतना फैलाउनुपर्ने देखिन्छ ।
५.३.२ शौचालयको प्रयोगको अवस्था
कतिपय दुर्गम नगरवस्तीमा अहिले पनि मानिसहरू पानीका स्रोत तथा खुला ठाउँमा दिसा पिसाब गर्ने गर्दछन् । सभ्य समाजको निम्ति यो अभ्यास असभ्यताको प्रतीक हो । खुला क्षेत्रमा गरिने मलमूत्र विसर्जनले मानिसको शरीरमा खाना, पानी र श्वासप्रश्वास मार्फत किटाणुको प्रवेश हुन्छ । त्यसकारण प्रत्येक घरमा शौचालयको निर्माण अनिवार्य आवश्यकता हो । सरकार तथा विभिन्न गैरसरकारी संस्थाहरूले हाल आएर शौचालय निर्माणलाई प्राथमिकता दिएको पाइन्छ । निजी घर तथा सार्वजनिक स्थलहरूमा हातधुने पानी सहित अनिवार्य रुपमा शौचालय हुनुपर्दछ । विपन्न समुदायका परिवारहरूले आफै शौचालय निर्माण गर्न नसकेको अवस्थामा सरकार विशेष गरी स्थानीय सरकारले शौचालय निर्माणमा अनुदान दिनुपर्ने हुन्छ ।
तालिका नं. ७८: परिवारले प्रयोग गर्ने चर्पीको प्रकारका आधारमा परिवारको विवरण
| वडा नं. | फ्लस भएको (सार्वजनिक ढल) | फ्लस भएको (सेप्टिक ट्याङ्क) | खाल्डे चर्पी | सामुदायिक चर्पी | चर्पी नभएको | जम्मा |
|---|---|---|---|---|---|---|
| १ | २८ | १९०० | २२५ | १ | १३ | २१६७ |
| २ | १७ | ११४२ | १९७ | ४ | ३ | १३६३ |
| ३ | ८३ | ४०८ | ५९ | ३ | ३ | ५५६ |
| ४ | ७० | २६७९ | ११९ | १३ | ३७ | २९१८ |
| ५ | ३४ | ७०२ | ३८७ | ५ | ९ | ११३७ |
| ६ | ३९ | ८८१ | ४६९ | १ | २१ | १४११ |
| ७ | ७ | ४७८ | १८८ | २ | ७ | ६८२ |
| ८ | ६८ | ६९५ | ४७ | १३ | २९ | ८५२ |
| ९ | ८० | १२३५ | १०२ | ५ | ३ | १४२५ |
| १० | ९० | २४११ | १३४ | ४ | २४ | २६६३ |
| ११ | ३८ | ८७६ | ५२ | ९ | २६ | १००१ |
| १२ | १३ | १३२९ | ३७३ | ४ | १९ | १७३८ |
| १३ | ६७ | ६३३ | ४८६ | २० | २६० | १४६६ |
| १४ | १४ | २८९ | ४४२ | ४ | ३०७ | १०५६ |
| १५ | ७० | ३७८ | २३० | १० | ४५७ | ११४५ |
| १६ | ९ | ४८३ | ४८९ | ५ | ११४ | ११०० |
| १७ | ६० | ६७५ | २२७ | ६ | २५२ | १२२० |
| १८ | ५९ | २००५ | ५८५ | १० | ४३ | २७०२ |
| १९ | १३ | १०२९ | ४४८ | ४१ | १८० | १७११ |
| २० | २८० | १९६७ | ७१० | १९ | ३२२ | ३२९८ |
| २१ | २ | ५५४ | ६५५ | १८ | ३२४ | १५५३ |
| २२ | ८ | ४४९ | १५५ | ० | ४५४ | १०६६ |
| २३ | १ | १२८ | ३५ | ० | १७१ | ३३५ |
| जम्मा | ११५० | २३३२६ | ६८१४ | १९७ | ३०७८ | ३४५६५ |
| प्रतिशत | ३.३३ | ६७.४८ | १९.७१ | ०.५७ | ८.९० | १०० |
उप-महानगरपालिकामा कुल घरपरिवारहरु मध्ये सबैभन्दा धेरै ६७.४८ प्रतिशतले फ्लस भएको (सेप्टिक ट्याङ्क), ३.३३ प्रतिशतले फ्लस भएको (सार्वजनिक ढल), १९.७१ प्रतिशतले खाल्डे चर्पी, ०.५७ प्रतिशतले सामुदायिक चर्पी र ८.९० प्रतिशतले भने चर्पीको प्रयोग नगरी खुल्ला स्थानहरुमा दिसा पिसाब गर्ने गरेको देखिन्छ । जसको वडागत विस्तृत विवरण तालिकामा उल्लेख गरिएको छ ।
परिवारले प्रयोग गर्ने चर्पीको प्रकारका आधारमा परिवारको विवरण
विवरण हेर्न बार वा स्लाइसहरूमा ट्याप गर्नुहोस्
५.३.३ सार्वजनिक शौचालयको विवरण
निजी घर तथा सार्वजनिक स्थलहरूमा हात धुने पानी सहित शौचालय हुनुपर्दछ । विपन्न समुदायका परिवारहरूले आफै शौचालय निर्माण गर्न नसकेको अवस्थामा स्थानीय सरकारले शौचालय निर्माणमा अनुदान दिनुपर्ने हुन्छ । यस उप-महानगरपालिकाको घर आँगन, सडक, बजार तथा सार्वजनिक क्षेत्रहरूलाई सरसफाई युक्त बनाउनका लागि विभिन्न स्थानहरुमा सार्वजनिक शौचालयहरु निर्माण भएका छन् । सार्वजनिक शौचालयहरुलाई सरसफाई युक्त राख्नका लागि टोल स्वास्थ्य समिति तथा उप-महानगरपालिकाले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नु पर्दछ । सार्वजनिक शौचालय प्रयोग गरे बापत केही शुल्क लिई शौचालयहरु सरसफाई र व्यवस्थापनमा खर्च गर्न सकिन्छ यसका साथै घर आँगन, बजार, सडकहरु सफा रहन्छन् भने उप-महानगरपालिकाको राजश्वमा समेत केही टेवा पुर्याउन सकिन्छ । यस उप-महानगरपालिकामा पर्याप्त संख्यामा सार्वजनिक शौचालयहरुको विवरण तालिकामा उल्लेख गरिएको छ ।
तालिका नं. ७९: सार्वजनिक शौचालयको विवरण
| क्र.सं. | शौचालय रहेको स्थान | वडा नं. |
|---|---|---|
| १. | बागेश्वरी मन्दिर भित्र रहेको | २ |
| २. | खानेपानी संस्था कार्यालयको उत्तर तर्फ | २ |
| ३. | भेरी अस्पताल अगाडी | १० |
| ४. | मासु मन्डी नजिक | १३ |
| ५. | सब्जी मन्डी नजिक | ८ |
| ६. | कृषि विकास बैंक अगाडी | १२ |
| ७. | मिनी जु-पार्क अगाडी | ८ |
| ८. | सल्यानी बंगला | ४ |
| ९. | नगरपालिका कार्यालयको उत्तर तर्फ | १२ |
| १०. | बाबुगाउँ | १४ |
| ११. | भन्सार नजिक | १५ |
| १२. | जयसपुर (राजमार्ग नजिक) | १६ |
| १३. | चौलिंका चोक देखी १०० मीटर पश्चिम | १७ |
| १४. | हनुमान मन्दिरको उत्तर तर्फ | १८ |
| १५. | वडा कार्यालय नजिक | १९ |
| १६. | राँझा चोक | २० |
| १७. | वडा कार्यालय नजिक | २१ |
| १८. | कान्ति ताल नजिक | २२ |
| १९. | भज्जुपुरुवा | २३ |
५.३.४ फोहोर व्यवस्थापन सम्बन्धी घरपरिवारको विवरण
विशेष गरी शहरी क्षेत्र र बजार केन्द्रहरूमा जनघनत्व बढी हुने भएका कारण मानव उत्सर्जित तथा उद्योगधन्दा र कलकारखानाबाट निस्कने फोहोरले बस्तीको सौन्दर्यलाई विरुप पार्नुको साथै सार्वजनिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव पार्दछ । यस्तो अवस्थामा सरकार तथा समुदाय दुवैको तर्फबाट फोहोर व्यवस्थापन प्रणालीलाई दीर्घकालीन रुपमा सम्बोधन गर्नुपर्दछ । फोहोरले स्वास्थ्य र सौन्दर्य दुवैलाई हानी गर्दछ भन्ने कुरा हृदयंगम गर्दै फोहोरको समुचित व्यवस्थापन गर्नु आवश्यक छ । कतिपय कुहिने प्रकृतिको फोहोरबाट प्राङ्गारिक मल पनि बनाउन सकिन्छ । उप-महानगरपालिकाले योजना बद्ध रुपमा फोहोरमैला व्यवस्थापनको कार्य थालनी नगरेता पनि स्थानीयहरुले कुहिने र नकुहिने फोहोरको परम्परागत ढंगले व्यवस्थापन गर्दै आइरहेका छन् ।
फोहोर व्यवस्थापनमा देखिएका समस्याहरू :
हाल यस उप-महानगरपालिकामा देखिएका समस्याहरू देहाय बमोजिम रहेको छ :
फोहोर व्यवस्थापनका नाममा फोहोरहरू खोला-खोल्साका होचा भागमा अनियन्त्रित तरिकाले फाल्ने प्रवृति यत्रतत्र देखिन्छ । यसरी फालिएको फोहोर वर्षातका समयमा पानीले बगाएर खोला खोल्सा तथा नदीका तल्लो भाग सम्म पुर्याएर प्रदुषणलाई विस्तारित गर्दछ ।
जमिनका होचा भाग पानीका स्रोत पनि हुने भएका र तिनै पानी सतहमा देखिने एवं जमिनको भित्र पानी छिरेर जाने हुँदा होचा भागमा फालिएको फोहोरले सतहको पानी तथा जमिन भित्रको पानी समेतलाई प्रदुषित गर्दछ ।
फोहोरमैला व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुपर्ने कुराहरू :
भान्छा कोठाबाट निस्केको फोहोरलाई कुहिने र नकुहिने गरी छुट्याउने ।
कुहिनेलाई मलमा प्रयोग गर्न तालिम तथा हरेक घरधनीलाई उत्प्रेरित गर्ने कार्यक्रम उप-महानगरपालिकाले गर्ने ।
नकुहिने फोहोरलाई पुनः विभिन्न तहमा छुट्याउने जस्तै काठ, प्लाष्टिक, धातु, सीसा । यी फोहोरलाई आवश्यकतानुसार पहिचान गरिसकेपछि पुनः प्रयोगमा आउनेलाई सम्बन्धित सेवा व्यवस्थापनतर्फ जोड दिने । यस उप-महानगरपालिका क्षेत्रका खुला स्थान जहाँ पानीको स्रोत छैन त्यहाँ वैज्ञानिक तवरबाट छनौट गर्न व्यवस्था गर्ने ।
५.३.५ ढल निकास तथा ल्याण्डफिल साइटको अवस्था
शहर बजार केन्द्र र एकीकृत बस्ती भएका ठाउँमा ढल निकासको राम्रो प्रबन्ध हुनु आवश्यक छ । ढल निकास पनि भौतिक विकासको एक महत्वपूर्ण पूर्वाधार हो । सडक निर्माणसँगै ढल निकासको व्यवस्थापन भएको खण्डमा सरकार पूर्वाधार विकासमा गरिने दोहोरो खर्चबाट बच्दछ । यसका अलावा मानव बस्तीबाट उत्सर्जित फोहोरलाई मानव बस्तीभन्दा निश्चित टाढाको दूरीमा ल्याण्डफिल साईट बनाएर व्यवस्थापन गर्नुपर्दछ । फोहोर रहित स्वच्छ र सफा वातावरण सभ्यताको परिचायक हो ।
उप-महानगरपालिकाले यथोचित रुपमा ढल निकासको उचित प्रबन्ध गर्न सकेको छैन । यद्यपि शहरी विकास योजना निर्माण गरी अगाडि बढ्न उप-महानगरपालिका प्रतिबद्ध रहेको छ । फोहोरमैला व्यवस्थापनका लागि उप-महानगरपालिका क्षेत्रमा निश्चित ल्याण्डफिल साइटको व्यवस्था हुन सकेको छैन ।
५.३.६ घरपरिवारविहिन बालबालिकाको अवस्था
नेपालको संविधानको धारा ३९ अन्तर्गत उपधारा ९ बमोजिम मौलिक हकमा, असहाय, अनाथ, अपाङ्गता भएका, द्वन्द्व पिडित, विस्थापित एवं जोखिममा रहेका बालबालिकालाई राज्यबाट विशेष संरक्षण र सुविधा पाउने हक हुनेछ भनी उल्लेख छ भने धारा ४३ मा आर्थिक रुपले विपन्न, अशक्त र असहाय अवस्थामा रहेका, असहाय एकल महिला, अपाङ्गता भएका, बालबालिका, आफ्नो हेरचाह आफैं गर्न नसक्ने तथा लोपोन्मुख जातिका नागरिकलाई कानून बमोजिम सामाजिक सुरक्षाको हक हुनेछ भनी उल्लेख गरिएको छ । यसर्थ स्थानीय सरकारको रुपमा रहेको उप-महानगरपालिकाले यस प्रकारको बेसहारा अवस्थामा रहेका बालबालिका र अन्य नागरिकलाई अनिवार्य संरक्षण गर्नुपर्ने दायित्व रहेको छ ।
५.४ कला, भाषा तथा संस्कृति
५.४.१ स्थानीय चाडपर्व तथा जात्रा र मेलाहरूको विवरण
यस उप-महानगरपालिकामा विभिन्न जाति, धर्म सम्प्रदाय र भेषभुषाका मानिसहरु बसोबास गर्दछन् । यहाँ अधिकांश हिन्दु धर्म मान्ने मानिसहरु रहेका छन् भने हिन्दु, क्रिश्चियन, इस्लाम, जैन धर्म मान्ने केही मानिसहरु पनि बसोबास गर्दछन् । सबै जातजाति र सम्प्रदायका आ-आफ्नै खाले धर्म संस्कृति र चालचलन रहेका छन् । जसमा बडादशैं, तिहार, रामनवमी, महाशिवरात्री, हरितालिका, श्री पञ्चमी, श्रीकृष्ण जन्माष्टमी, विवाह पञ्चमी, होली, चैतेदशैं, साउने-माघे संक्रान्ति, मातातीर्थ औंसी, अक्षय तृतीया, हरिशयनी-हरिबोधनी एकादशी, नागपञ्चमी, रक्षाबन्धन (जनैपूर्णिमा), कुशेऔंसी, बालाचर्तुदशी, कोजाग्रत पूर्णिमा, श्री स्वस्थानी पूर्णिमा, छठ, ईद, बुद्धजयन्ती, क्रिशमस डे, बकर इद, असारे १५ लगायतका चाडपर्वहरू रहेका छन् । यस उप-महानगरपालिकामा मनाइने स्थानीय चाडपर्व, जात्रा तथा मेला सम्बन्धी विवरण तालिकामा उल्लेख गरिएको छ ।
तालिका नं. ८०: स्थानीय चाडपर्व तथा जात्रा र मेलाहरूको विवरण
| क्र.सं. | चाडपर्व/जात्रा/मेला | कहिले मनाइन्छ | मनाउने जातजाति/समुदाय |
|---|---|---|---|
| १. | दशैं, तिहार, तीज, माघी, होली पूर्णिमा, कृष्णाष्टमी, लगायतका पर्वहरु | हिन्दु | |
| २. | शिवरात्री, साउने संक्रान्ति, चैतेदशैं | फाल्गुन, साउन, चैत | |
| ३. | माघे संक्रान्ति, तिज, कृष्णजन्माष्टमी | हिन्दु | |
| ४. | कृष्ण जन्माष्टमी | भदौ | हिन्दु |
| ५. | शिवरात्री मेला | शिवरात्री | हिन्दु |
| ६. | होली (फागु पूर्णिमा) | फाल्गुन | हिन्दु |
| ७. | भूमे (भुम्या) पर्व | हिन्दु | |
| ८. | क्रिसमस | पौष | क्रिश्चियन धर्मावलम्बी |
| ९. | ईद | मुस्लीम | |
| १०. | छठ | कार्तिक | मैथली |
५.५ शान्ति तथा सुरक्षाको विवरण
संविधानमा उल्लेख भए अनुरुप राज्यले नागरिकलाई सुरक्षित आभास गराउन सक्नु पर्दछ । हरेक राष्ट्रका नागरिकहरूलाई नागरिक सुरक्षा प्रदान गर्नु राज्यको दायित्व हो । नागरिकले आफ्नो राज्यमा सुरक्षित महशुस गर्न पाउनुपर्छ । यसलाई चुस्त बनाउन नागरिक समाजको पनि त्यतिकै महत्वपूर्ण भूमिका रहन्छ ।
उप-महानगरपालिकामा भएका अपराधिक तथा सामाजिक नियम बाहिरका कार्य चोरी-डकैती लगायतका अन्य कार्यहरु यी सुरक्षा निकायमार्फत समाधान हुने गरेको पाइन्छ । उप-महानगरपालिकामा सानातिना भै-झगडा, कुटपिट, साँध, सिमानामा विवाद, चोरी डकैती, ठगी, घरेलु हिंसाका घटनाहरू यदाकदा हुने गरेको स्थानीयवासीको भनाई छ । यस उप-महानगरपालिकाभित्र ६ स्थानमा सुरक्षा निकायहरू स्थापना भएका छन् जसको विस्तृत विवरण तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।
तालिका नं. ८१: उप-महानगरपालिकामा रहेका प्रमुख सुरक्षा निकायहरुको विवरण
| क्र.सं. | सुरक्षा निकायहरूको नाम | रहेको स्थान |
|---|---|---|
| १. | श्री नं. ४ बाहिनी अड्डा इमामनगर ब्यारेक | ने.ग.उ.म.न.पा.वडा नं.२० राँझा |
| २. | कर्णाली प्रदेश प्रहरी तालिम केन्द्र सुर्खेत, (हाल नेपालगन्ज) | ने.ग.उ.म.न.पा.वडा नं.१८ कारकाँदो |
| ३. | नेपाल प्रहरी विशेष सुरक्षा गण कोहलपुर, बाँके (हाल नेपालगन्ज) | ने.ग.उ.म.न.पा.वडा नं.०१ नेपालगन्ज |
| ४. | नेपाल प्रहरी प्रदेश कार्यालय कर्णाली प्रदेश (हाल नेपालगन्ज) | ने.ग.उ.म.न.पा.वडा नं.१८ कारकाँदो |
| ५. | जिल्ला प्रहरी कार्यालय, बाँके । | ने.ग.उ.म.न.पा.वडा नं.०१ नेपालगन्ज |
| ६. | वडा प्रहरी कार्यालय नेपालगन्ज, बाँके | ने.ग.उ.म.न.पा.वडा नं.५ बाँके । |
| ७. | अस्थायी ट्राफिक प्रहरी पोष्ट | ने.ग.उ.म.न.पा.वडा नं.१० बाँके । |
| ८. | श्री नं. ४ बाहिनी अड्डा इमामनगर ब्यारेक | ने.ग.उ.म.न.पा.वडा नं.२० राँझा |
नक्सा नं. ९ : उप-महानगरपालिकाको शान्ति क्षेत्र नक्शा
वन तथा वातावरणीय स्थिति
वन क्षेत्र, जलश्रोत, जैविक विविधता, र विपद जोखिम व्यवस्थापन
६.१ वन क्षेत्रको अवस्था
उप-महानगरपालिकाको कूल भू-भाग मध्ये वनजंगलले ओगटेको क्षेत्र नभएपनि २.६१ प्रतिशत भू-भाग झाडि बुट्यान क्षेत्रले ओगटेको छ । दिगो विकास लक्ष्यको लक्ष्य नं. १५ मा वनको दिगो व्यवस्थापन गर्ने, मरुभूमीकरण विरुद्ध लड्ने, भू-क्षयीकरण रोकेर त्यस्तो प्रक्रियालाई उल्ट्याउने तथा जैविक विविधताको क्षतिलाई रोक्ने कुरा उल्लेख गरिएको छ । तसर्थ वातावरणीय प्रणाली सन्तुलन, वायुमण्डलको स्वच्छता तथा जीवजन्तुको बासस्थान कायम राख्न वनजंगलको संरक्षण प्राथमिकतामा राख्नु जरुरी छ । अर्कोतर्फ यस उप-महानगरपालिकामा वनजंगल क्षेत्रबाहेक रहेको बाँझो जमिन, नदीको किनारका बगरहरुमा व्यापक जनपरिचालन गरी वृक्षारोपण गरेमा उप-महानगरपालिकालाई एक प्रकारको हरित बगैंचाको रुपमा विकास गरी सिमित मात्रामै भएपनि वनलाई आयआर्जनसँग जोड्न सकिन्छ । त्यसैगरी भू-संरक्षणका हिसाबले अति संवेदनशील क्षेत्रहरुमा वृक्षारोपण, बाँध निर्माण, तारजाली, तटबन्ध तथा परम्परागत बाढी तथा डुबान नियन्त्रण र भू-संरक्षणका कार्यक्रमहरु सञ्चालन गर्नुपर्ने देखिन्छ । साथै भू-संरक्षणको प्रभावकारी उपाय वृक्षारोपण भएकाले सो कार्यलाई प्राथमिकतामा राख्नु अति आवश्यक छ ।
६.१.१ वन व्यवस्थापन सम्बन्धी विवरण (सरकारद्वारा व्यवस्थित, सामुदायिक, कबुलियती, धार्मिक र निजी वन)
क. सामुदायिक वन
सामुदायिक वन भन्नाले सामूहिक हितका लागि वनको विकास, संरक्षण र उपयोग गर्न उपभोक्ता समूहलाई सुम्पिएको राष्ट्रिय वनलाई जनाउँछ । स्थानीय बासिन्दालाई वन संरक्षण र उपयोगमा सहभागी बनाउने नेपाल सरकारको नीति अनुसार यस उप-महानगरपालिकामा जिल्ला वन कार्यालयमार्फत सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह गठन गरी वन हस्तान्तरण गर्ने काम पनि भइरहेको छ । वन ऐन, २०४९ तथा वन नियमावली, २०५१ ले व्यवस्था गरे बमोजिम सामुदायिक वनको संरक्षण, सम्बद्धर्न तथा व्यवस्थापनको सम्पूर्ण जवाफदेही सम्बन्धित वन उपभोक्ता समूहहरू नै हुन्छन् । यो कार्यक्रम शुरुमा लागू हुँदा यसको उद्देश्य नाङ्गा डाँडा पाखाहरूमा हरियाली बढाउने र सर्वसाधारण जनतालाई, काठ, दाउरा र डालेघाँस लगायत वनपैदावारको आधारभूत आवश्यकता परिपूर्ति गर्ने रहेको थियो । तर, अहिले यस कार्यक्रमको मुख्य उद्देश्यमा विपन्न परिवारहरूको गरिबी निवारण, जीविकोपार्जन, जैविक विविधताको संरक्षण, दिगो वन व्यवस्थापन, सुशासन, समावेशीकरण, लैङ्गिक समानता, विशेष गरी महिला, दलित तथा जनजातिको सहभागिता जस्ता नयाँ-नयाँ सवालहरू समेत समावेश भएकोले यस कार्यक्रमले गरिबी न्यूनीकरणमा समेत सहयोग पुर्याउन सक्ने विश्वास गरिएको छ ।
जिल्ला वन कार्यालयको प्राविधिक सहयोगमा समूहको स्वीकृत विधान तथा वन कार्ययोजना बमोजिम उपभोक्ता समूहको क्रियाकलापहरू संचालन तथा सामुदायिक वनको संरक्षण, सम्वर्द्धन, व्यवस्थापन तथा वन पैदावारको सदुपयोग हुने गरेको छ । विगतको समयमा थोरै जनसंख्याको तुलनामा प्रशस्त वन क्षेत्र भएकोले पनि वन संरक्षण भन्दा उपयोगमा मात्र जोड दिइएको पाइन्छ तर, गएको केही वर्षदेखि वनक्षेत्र वरिपरिका जनतामा नयाँ जागरण देखिएको छ। सामुदायिक वनहरूमा विद्यमान संरक्षण र आफ्नो सामुदायिक वन प्रतिको लगावको परिणाम स्वरुप उजाड र मरुभूमीकरणतर्फ उन्मुख हुँदै खोला र खहरेहरूले ग्रसित भएका वनक्षेत्रहरू आज प्राकृतिक रुपमा संरक्षित भएका छन् ।
सामुदायिक वनका उपभोक्ताहरूसँग प्राविधिक ज्ञान र वनको उत्पादकत्व बढाउन आवश्यक पर्ने प्रविधिको अभाव खड्किएको छ । तसर्थ वन व्यवस्थापन कार्यलाई प्रभावकारी बनाउन सामुदायिक वनहरूलाई स्रोत, साधन र प्रविधियुक्त जनशक्तिको उपलब्धता हुनु जरुरी छ । उपभोक्ताहरूमा रहेका परम्परागत वन संरक्षण विधिहरूका अतिरिक्त नयाँ विधि र कार्यशैलीहरूको विकास गराउन जरुरी देखिन्छ । दक्षता अभिवृद्धिका निमित्त सामुदायिक वन उपभोक्ताहरूलाई तालिम, गोष्ठी, सेमिनार र अवलोकन भ्रमणका अवसरहरू प्रदान गर्नुपर्ने देखिन्छ । उप-महानगरपालिका र सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहहरूको सहभागितामा सामुदायिक वनभित्र गैरकाष्ठ वनपैदावारको उत्पादनलाई प्रोत्साहित गर्न र विभिन्न तालिम गोष्ठी अध्ययन भ्रमणहरू गरिदै आएका छन् । यसले स्थानीयस्तरबाट वन व्यवस्थापनका सम्पूर्ण पक्षहरूलाई अघि बढाउन र वन क्षेत्रको उत्पादन बढाउन थप मद्दत मिल्ने देखिन्छ । सामुदायिक वनहरूको सुदृढीकरणका निमित्त जिल्ला वन कार्यालयको जनशक्ति मात्रै सम्भव नदेखिएकाले उक्त कार्यका निमित्त वनसँग आबद्ध विभिन्न गैरसरकारी संस्थाहरूलाई उप-महानगरपालिकामा परिचालन गर्नुपर्ने देखिन्छ । यस उप-महानगरपालिकामा दर्ता भएका सामुदायिक वनको विवरण तल उल्लेख गरिएको छ ।
| सि.नं. | सामुदायिक वनको नाम | हालको ठेगाना | क्षेत्रफल (हे) |
|---|---|---|---|
| १ | पशुपति सामुदायिक वन उपभोक्ता समिति | नेपालगञ्ज २० र १९ | |
| २ | झोरा सामुदायिक वन उपभोक्ता समिति | नेपालगञ्ज २१ | |
| ३ | हजरात सामुदायिक वन उपभोक्ता समिति | नेपालगञ्ज २३ |
ख. राष्ट्रिय वन
राष्ट्रिय वन भन्नाले वातावरण सन्तुलन कायम राखी वनको विकास, संरक्षण तथा वन पैदावारको उपयोग र बिक्री वितरण गर्न तयार गरिएको वन सम्बन्धी कार्ययोजना भन्ने बुझिन्छ । राष्ट्रिय वन भन्नाले निजी वन बाहेक नेपालभित्रको वन सिमाना लगाइएको वा नलगाइएको सबै वन सम्झनु पर्छ र सो शब्दले वनले घेरिएको वा वनको छेउछाउमा रहेको पर्ती वा ऐलानी जग्गा तथा वनभित्र रहेको बाटो, पोखरी, ताल वा खोलानाला र बगर समेत जनाउँछ ।
ग. चकला वन
चकला वन भन्नाले कम्तिमा पाँच सय हेक्टर क्षेत्रफल भएको सरकारद्वारा व्यवस्थित वनको कुनै भाग भन्ने बुझिन्छ ।
घ. साझेदारी वन
साझेदारी वन भन्नाले डिभिजन वन कार्यालय, स्थानीय तह र उपभोक्ताको साझेदारीमा व्यवस्थापन गरिने राष्ट्रिय वनको कुनै भाग बुझिन्छ ।
ङ. धार्मिक वन
धार्मिक वन भन्नाले वनको विकास, संरक्षण र उपयोग गर्न कुनै धार्मिक निकाय, समूह वा समुदायलाई सुम्पिएको राष्ट्रिय वनलाई सम्झनु पर्छ ।
च. निजी वन
निजी वन भन्नाले प्रचलित कानून बमोजिम कुनै व्यक्तिको हक पुग्ने निजी जग्गा लगाई हुर्काइएको वा संरक्षण गरिएको वनलाई जनाउँछ ।
छ. कबुलियती वन
कबुलियती वन भन्नाले (केही नेपाल संशोधन गर्ने ऐन, २०७५ द्वारा थप गरिएको समेत), विभिन्न उद्देश्य प्राप्तिका लागि प्रचलित कानून बमोजिम स्थापित कुनै संस्था वन पैदावारमा आधारित कुनै उद्योग वा समुदायलाई कबुलियत गरी प्रदान गरिएको राष्ट्रिय वनलाई जनाउँछ । राष्ट्रिय वन ऐन, २ (४) को परिच्छेद-६ मा उल्लेख भए अनुसारको राष्ट्रिय वनको भागलाई नै कबुलियती वन भनिन्छ । कबुलियती वन देहाय बमोजिमको उद्देश्य प्राप्तिको लागि छुट्याइएको हुन्छ :
(क) वन पैदावारमा आधारित उद्योगहरूलाई आवश्यक पर्ने कच्चा पदार्थ उत्पादन गर्न,
(ख) वृक्षारोपण गरी वन पैदावारको उत्पादनमा अभिवृद्धि गरी बिक्री वितरण गर्न वा उपयोग गर्न,
(ग) वनको संरक्षण र विकास हुने गरी पर्यटन व्यवसाय सञ्चालन गर्न,
(घ) वनको संरक्षण र विकास हुने गरी कृषि वन बाली कार्य सञ्चालन गर्न,
(ङ) वनको संरक्षण र विकास हुने गरी कीट, पतङ्ग तथा वन्यजन्तुको फार्म सञ्चालन गर्न ।
६.१.२ वृक्षारोपणका लागि खाली स्थान सम्बन्धी विवरण
यस उप-महानगरपालिकामा रहेको डुडुवा खोला लगायतका नदी तथा खोलाका किनारहरु, खेलमैदानका किनारहरु, सामुदायिक वन क्षेत्रहरु आदि वृक्षारोपणका लागि खाली स्थानका रुपमा रहेका छन् ।
६.१.३ जडिबुटी उत्पादन, संकलन तथा निकासी सम्बन्धी विवरण
नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिका क्षेत्रमा विभिन्न प्रकारका जडिबुटीहरु पाइन्छन् । यहाँ पाइने महत्वपूर्ण स्थानीय जडिबुटीहरूको विवरण तलको तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।
| क्र.सं. | नेपाली नाम | अंग्रेजी नाम | वैज्ञानिक नाम |
|---|---|---|---|
| १ | असुरो | Malabar nut | Adhatoda vasica Nees |
| २ | अदुवा | Ginger | Zingibar officinale Rose |
| ३ | आँक | Madar | Calotropis procera |
| ४ | करेला | Bitter Gourd | Memordia charantia Linn. |
| ५ | कागती | Lemon | Citrus aurantifolia (Christm) Swingle |
| ६ | काँस | Thatch grass | Saccharum spontareum Linn. |
| ७ | कुरिलो | Asparagus | Asparagus racemosus Willd. |
| ८ | कुश | Kus-grass | Desmostachya bipinnata Staff |
| ९ | केरा | Banana | Musa parasiciaca Linn. |
| १० | गुर्जो | Tinosphora cordifolia Willd Miers | |
| ११ | गुलाफ | Rose | Rosa sp. |
| १२ | घण्टीफूल (बाह्रमास) | China rose | Hibiscus rosa-sinensis Linn. |
| १३ | घोडाताप्रे | Water pennywort | Centella asistica (Linn.) Vrbm |
| १४ | घ्यूकुमारी | Aloe | Aloe barbadensis Mill |
| १५ | चरीअमिलो | India sorrel | Oxalis carniculata Linn. |
| १६ | तितेपाती | Mug-wort | Artemisia vulgaris Linn. |
| १७ | तुलसी | Holy basil | Ocimum sanctum Linn. |
| १८ | दुधेशार | Euphorbia thymifolia L | |
| १९ | दुबो | Conch grass | Cynodon dactylon Pers |
| २० | धतुरो | Datura | Datura metel Linn. |
| २१ | धनिया | Coriender | Corienfrum sativum Linn. |
| २२ | धगेरी | Fire flame bush | Woodforbia fruiticosa Kutz. |
| २३ | सिमली (निर्गुण्डी) | Fire-leaved chaste | Vitex negundo Linn. |
| २४ | नीम | Neem tree | Azadhiracta indica A.Juss |
| २५ | पारिजात | Night Jusmine | Nyctantanthes arbor-tristis Linn |
| २६ | पालुङ्गो | Spinas | Spicia oleracea Linn. |
| २७ | पिप्ला | Long pepper | Piper longum Linn. |
| २८ | पुदिना | Garden mint | Mentha spicata Linn. |
| २९ | विहीं | Solanum indicum Linn. | |
| ३० | बेथे | Lambs quarters | Chenopoidium album L |
| ३१ | बोझो | Sweet flag | Acorus calamus Linn. |
| ३२ | मुला | Radish | Raphanus sativus Linn. |
| ३३ | मोथे | Nut Grass | Cyperus rotundus Linn. |
| ३४ | लज्जावती | Sensitive plant | Mimosa pudica Linn. |
| ३५ | लसुन | Garlic | Allium sativum Linn. |
| ३६ | लुँडे | Pickly amaranth | Amaranthus spinosus L. |
| ३७ | सर्पगन्धा | Serpentina | Rauwolfia serpentine Bethex Kurz |
| ३८ | सयपत्री | Marigold | Tagetus erecta Linn. |
| ३९ | सिधुरे | Kamala | Mallotus Phillipinensis Muell.Arg. |
| ४० | सुप | Dill | Anethum sowa Kurz |
| ४१ | हलेदो | Turmeric | Curcuma longa Linn. |
६.२ जलश्रोत तथा जलाधार क्षेत्र
यस उप-महानगरपालिकामा रहेका डुडुवा खोला लगायतका खोला तथा नालाहरु यहाँका जलाधारका मुख्य स्रोतको रुपमा रहेका छन् । यो उप-महानगरपालिका रहेका डुडुवा खोला, डुडुवा खोला र राप्ती नदि तथा वाटरपार्क ताल, फुल्टेका ताल, रानी तलाउ, फुटाहा ताल, कान्ति ताल, पकनिया ताल, भटरवनवा ताल, सुईया ताल लगायत १८ वटा भन्दा बढि प्राकृतिक तालहरु पानीका मूख्य स्रोतका रूपमा रहेका छन् ।
६.२.१ प्रमुख नदी तथा खोलाहरू
उप-महानगरपालिकाका विभिन्न भौगोलिक क्षेत्र तथा वडाहरूमा फैलिएर रहेका खोलानालाहरूले प्रशस्त जलभण्डार गर्नुका साथै विभिन्न किसिमका जलचरहरू र पन्छीहरूलाई सुरक्षित बासस्थानको रुपमा आश्रय दिइरहेको पाइन्छ। साथै यस्ता खोलाहरूबाट पशुहरूले पानी पिउने र किसानहरूले समेत बेलाबखत आंशिक रुपमा सिँचाइको लागि पानीको प्रयोग गरेको देखिन्छ। मानव बस्तीको विकास र बसाइँसराइको चापका साथै अनुत्पादक पशुहरूको अत्यधिक चरीचराउ र उपयोगले प्राकृतिक नदी/खोलामा भू-क्षय भई पुरिने क्रम जारी छ।
नेपालगंज उप-महानगरपालिकाको खोलानाला नक्सा
| क.स. | नगरमा रहेका नदी तथा खोलाहरु | ठेगाना |
|---|---|---|
| १. | डुडुवा खोला | |
| २. | राप्ती नदी |
| क्र.सं. | तालतलैया, पोखरी र सिमसार क्षेत्रको नाम | (पोखरीहरूको संख्या) | वडा नं. |
|---|---|---|---|
| १. | वाटरपार्क ताल | १ | १ |
| २. | फुल्टेका ताल | १ | ६ |
| ३. | रानी तलाउ | १ | ८ |
| ४. | फुटाहा ताल | १ | १९ |
| ५. | कान्ति ताल | १ | २२ |
| ६. | पकनिया ताल | १ | १५ |
| ७. | भटरवनवा ताल | १ | १५ |
| ८. | सुईया ताल | १ | १५ |
| ९. | गदहा ताल | १ | १५ |
| १०. | प्रिपहवा ताल | १ | १५ |
| ११. | पश्चिम ताल | १ | १५ |
| १२. | इदगाह तलाउ | १ | १६ |
| १३. | कान्ति ताल | १ | २२ |
| १४. | लकधावा ताल | १ | १८ |
| १५. | मुनीया तलाउ | १ | २० |
| १६. | खैजु ताल | १ | २० |
| १७. | मरघटिया तलाउ | १ | २० |
| १८. | पण्डित तलाउ | १ | २० |
६.३ जैविक विविधता र वातावरणीय सेवा
६.३.१ बासस्थानका आधारमा महत्वपूर्ण जनावर र चराचुरुङ्गीको विवरण
क) प्रमुख वन्यजन्तुहरूको विवरण
यस उप-महानगरपालिकामा पाइने प्रमुख वन्यजन्तुहरूमा खरायो, बाँदर, स्याल, दुम्सी आदि रहेका छन् ।
ख) घिस्रने जीवजन्तुहरू
यस उप-महानगरपालिकामा विशेष गरी घिस्रने जीवजन्तु अन्तर्गत सर्प, पानी सर्प, छेपारो, गोहोरो, भ्यागुता पाइन्छन् ।
ग) कीरा फट्याङ्ग्राहरू
पुतली, फट्याङ्ग्रा, पतेरा, गाइनेकीरा, झ्याउँकीरी, लाही, किथिक्की, जुनकीरी, अरिंगाल, मौरी, माकुराहरु, सुलसुले, माछा, अरिंगाठे, कनसुत्ले, आदि पाइन्छन् ।
६.३.२ महत्वपूर्ण वनस्पती विवरण
उप-महानगरपालिकामा वन क्षेत्र अत्यन्त नगण्य मात्रामा रहेकोले वन क्षेत्रमा पाइने बनस्पतीहरुको अभाव रहेको छ। त्यसैले यहाँ झाडी बुट्यानका अलावा फलफुलका बोट विरुवाहरुको उपलब्धता रहेको छ।
६.४ विपद् जोखिम व्यवस्थापन
उप-महानगरपालिकामा डुबान, महामारी, बाढी, असिना, हावाहुरी, शीतलहर तथा जंगली जनावरको आक्रमण जस्ता प्रकोपहरु दोहोरिरहने गरेका छन्। यसका साथै हाल आएर कोरोना भाइरस (कोभिड-१९) पश्चात डेंगी प्रमुख प्रकोपको रुपमा थपिएको छ। यसका साथै सडक दुर्घटना, शीतलहर, लू लाग्नु सहायक प्रकोपहरु हुन्। भूकम्पको जोखिमलाई भने कहिल्यै पनि नकार्न मिल्दैन। उत्तर चुरे पहाडबाट दक्षिणतिर बग्ने नदीहरु र खहरे खोलाहरुमा बाढीजन्य प्रकोपबाट यस उप-महानगरपालिकामा डुबान र कटानले धेरै धनजनको क्षति हुने गरेको छ। समय अनुसारको अन्नबाली तथा बेमौसमी तरकारी खेतीका साथै बगर खेतीमा समेत ठुलो नोक्सान पुऱ्याइरहेको देखिन्छ।
उप-महानगरको उत्तरी भागमा डुडुवा खोला र राप्ती नदीका कारण शहरी क्षेत्रमा बग्ने खोलाहरुले यहाँको भू-भाग वर्षेनी डुबान र कटान गर्ने गर्दछ। यसको लागि उप-महानगरपालिकामा रहेका कच्ची सडक, खोला, पुलपुलेसा, कल्भर्ट, कुलो आदिको व्यवस्थापन तथा मर्मत गरी अनियन्त्रित बाढीको प्रकोप कम गर्न सकिन्छ। उप-महानगरपालिकाले विपद् जोखिम न्यूनीकरणको लागि जोखिमयुक्त समुदाय र समग्र नगरबासीलाई विपद् पूर्व गरिने क्रियाकलापको नीतिगत व्यवस्था, जनचेतना तथा क्षमता अभिवृद्धिका कार्यक्रमहरु, न्यूनीकरण र आपतकालीन पूर्वतयारीका क्रियाकलापहरुलाई प्राथमिकताकरण गरेको छ।
मूलतः उप-महानगरपालिकाका खोलाहरुको वरिपरि केन्द्रीत रहेको मानव बस्तीको मानवीय गतिविधिले डुबानका क्षेत्रमा भौतिक तथा मानवीय दृष्टिकोणले प्रतिकूल प्रभाव पारेको छ। यसलाई रोक्नका लागि तटबन्ध र ढल निकासको उचित व्यवस्था मिलाउनुपर्ने देखिन्छ। त्यस्तै तुषारो, असिना, हावाहुरीले खाद्यबाली तथा फलफुलबालीलाई नष्ट पार्ने गर्दछ। बाढी नियन्त्रणका लागि अल्पकालीन उपायको रुपमा तटबन्ध निर्माण, मध्यकालीन उपायको रुपमा प्रभावित क्षेत्रमा वृक्षारोपण र दीर्घकालीन उपायको रुपमा खोला प्रभावित क्षेत्रको पूर्ण संरक्षण र मानव-वन्यजन्तु द्वन्द्व न्यूनीकरणतर्फ काम अगाडि बढाउनुपर्ने देखिन्छ। उल्लेखित क्षेत्रलाई मानवीय गतिविधिबाट अप्रभावित पार्ने र सघन जलाधार क्षेत्र संरक्षण कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नुपर्ने देखिएको छ।
६.४.१ विपद् प्रकोपबाट भएको मानवीय र भौतिक क्षतिको विवरण
यस उप-महानगरपालिकामा वर्षातको समयमा बाढी (डुबान तथा कटान)ले मानवीय तथा भौतिक क्षति गर्ने गर्दछ। जसबाट वर्षेनी धेरै घरधुरीको भौतिक क्षति हुने गर्दछ। जग्गा जमिन कटान, माछापोखरीमा क्षति, पशुपंक्षीमा क्षति, बालीनाली तथा भौतिक पूर्वाधारको क्षति, शुद्ध पानी तथा सरसफाईको अभावका कारण रोग फैलन साथै घरहरू आदिमा क्षति लगायतका समस्या हुने गर्दछ।
६.४.२ विपदको किसिम अनुसार जोखिमको समय
| क्र.सं. | सम्भावित प्रकोप | विद्यमान अवस्था | समय |
|---|---|---|---|
| १. | बाढी (डुवान, कटान) | उप-महानगरपालिकामा रहेका खोला/नालाहरुले वर्षातको समयमा खेतीयोग्य जमिन तथा बस्तीहरुमा कटान तथा डुबानमा पारेको। वर्षेनी धेरै सङ्ख्यामा परिवारहरू प्रभावित भइरहेका छन्। | जेष्ठ-असोज |
| २. | हावाहुरी/चट्याङ | हावाहुरी आउदा खर/पराल, खपडा र जस्तापाताको छाना भएका घरका छाना उडाउने समस्या, चट्याङ पर्ने समस्या | चैत्र-जेष्ठ |
| ३. | महामारी | प्रकोपका रूपमा झाडापखाला लगायतका पानीजन्य रोग बढ्ने गरेको, स्रोतसाधन अभाव र जनचेतनाको कमी, अनुकूल क्षमताको अभाव। | विपद् पछि, अन्य समयमा |
| ५. | आगलागि/डढेलो | उप-महानगरपालिकाको धेरै जसो विद्युत सर्ट सर्किट, मानवीय लापरबाही, घनाबस्ती लगायतका अति विभिन्न समुदायका घरहरू जनचेतना अभाव, अग्नी नियन्त्रण यन्त्रको अभाव, चुल्होमा आगो सल्काउँदा मट्टितेलको प्रयोग गर्नु र सलाई लाईटर जस्ता आगो बाल्ने वस्तुहरू बच्चाले खेलाउँदा आगलागीका घटना बढी हुने गरेका छन्। साथै डढेलोको समस्या पनि देखिन्छ। | चैत्र-जेष्ठ |
| ६. | असिना | असिना पानीले बालीनाली र कच्ची घरका छानामा असर पुऱ्याउने गरेको। | चैत्र-जेष्ठ |
| ७. | कोरोना भाइरस, वर्डफ्लु, अन्य फ्लु | शुद्ध खानेपानी तथा सरसफाईको कमी, अव्यवस्थित कुखुरा पालन, स्वाइन फ्लु आदि। | जुनसुकै समयमा |
| ८. | भूकम्प | भूकम्पीय जोखिमका दृष्टिले नेपाल विश्वको ११औं स्थानमा रहेको र उप-महानगरपालिकामो भूकम्प प्रतिरोधात्मक भवन कमै मात्रामा भएको, भवन आचारसंहिता पूर्ण रूपमा लागू नभएको। | जुनसुकै समयमा |
| ९. | शीतलहर | जोखिम वर्ग वृद्धवृद्धा तथा बालबालिकाहरु विरामी हुने समय। अति विपन्न घरपरिवार वर्षेनी शीतलहरको समस्या बाट धेरै प्रभावित हुने। | पुस, माघ |
| १०. | लु | उप-महानगरपालिकामा गर्मी महिनामा अत्यधिक गर्मी ४६° सम्मको तापक्रम हुने भएकाले बेहोस हुने, सुन्निने, बाउँडिने लगायत मानसिक समस्या आउने समस्याहरु देखा पर्ने। | असार, श्रावण, भदौ |
| ११. | खडेरी (अत्यधिक गर्मी) | खडेरीका कारण अन्नबाली र तरकारीबालीमा उत्पादनमा असर पर्ने। | जेष्ठ/साउन |
| १२. | किराफट्याङ्ग्रा | जलवायु परिवर्तन सँगै किराफट्याङ्ग्राले बालीनालीमा नोक्सान तथा उत्पादनमा असर गर्ने। | मौसम अनुसार |
६.४.३ विपद् व्यवस्थापनको पूर्वतयारी
| Local Emergency Operation Center (LEOC), Nepalgunj SMC | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Search and Rescue Stock (2080) | |||||
| S.No | List Of Materials | Stock | Total | ||
| GIZ | SUPER | LEOC | |||
| १ | Pick axe with bit | ५ | १० | १८ | ३३ |
| २ | Shovel | ० | १० | १७ | २७ |
| ३ | Spade with bit | १० | ५ | २४ | ३९ |
| ४ | Sledge hammer | ५ | ७ | ११ | २३ |
| ६ | Crow bar | ० | १५ | ० | १५ |
| ९ | Saw frame | १० | १० | ० | २० |
| ११ | Hand shaw blade | ० | १०० | ० | १०० |
| १२ | Carpenter hammer | ० | २० | १६ | ३६ |
| १७ | Crescent pipe wrinch 12' | ० | ५ | ० | ५ |
| १८ | Crscent | ० | ५ | ० | ५ |
| १९ | Screw driver set | ० | ५ | ० | ५ |
| २० | Slide wrinch 12'15" | ० | १५ | ० | १५ |
| २२ | Spanner set | ० | ५ | ० | ५ |
| २३ | Tape measuring 50,5 mtr clothe | २ | १५ | ० | १७ |
| २५ | Ladder | १ | १ | ० | २ |
| २६ | Streacher 3 folding | १० | ३ | ० | १३ |
| २७ | Safety halmet | १५ | १५ | १५ | ४५ |
| २८ | Safety vest | ० | १५ | ० | १५ |
| २९ | Ear plug | ० | २० | ० | २० |
| ३० | Gloves | २० | १० | ३ | ३३ |
| ३१ | Knee pad | ० | १ | ० | १ |
| ३२ | Scene tape | ० | १ | ० | १ |
| ३३ | Safety belt | ० | १ | ० | १ |
| ३४ | Jack screw | ० | ३ | ० | ३ |
| ३६ | Search light | ५ | ५ | ० | १० |
| ३७ | Proctative glass | १५ | ५ | ० | २० |
| ३८ | Nylon rope | ० | ५ | ० | ५ |
| ३९ | Rope | ० | ० | ६५ | ६५ |
| ४० | Life jacket | १५ | १० | ० | २५ |
| ४१ | Throw bag | ५ | ५ | ० | १० |
| ४२ | Chain Saw | ० | १ | ० | १ |
| ४३ | Back Board | ० | १ | ० | १ |
| ४४ | Wheel barrow | ० | १ | ० | १ |
| ४५ | Blanket | ५० | ० | ५५ | १०५ |
| ४६ | mosquito net | ० | ० | १०० | १०० |
| ४७ | Big bag | ० | ० | १०० | १०० |
| ४८ | Bed sheet | ० | ० | १०० | १०० |
| ४९ | Tarpauline | ४० | ० | १५ | ५८ |
| ५० | Boot | १५ | ० | ९९ | ११४ |
| ५१ | Mat | ० | ० | ३० | ३० |
| ५२ | Rubber mattress | ५० | ० | ० | ५० |
| ५३ | Climbing rope | १२० | ० | ० | १२० |
| ५४ | Bucket | १० | ० | ० | १० |
| ५५ | Pickaxe | १० | ० | ० | १० |
| ५६ | Fire extinguisher | २ | ६ | ० | ८ |
| ५७ | First aid kit | २ | ० | ० | २ |
| ५८ | Fire blanket | १ | ० | ० | १ |
| ५९ | Adjustable wrench | २ | ० | ० | २ |
| ६० | Tool set box | १ | ० | ० | १ |
| ६२ | Drill machine | १ | ० | ० | १ |
| ६३ | Chain saw | १ | ० | ० | १ |
| ६४ | Thermal gun | ५ | ० | ० | ५ |
६.४.४ आपतकालिन यातायात साधन सम्बन्धी विवरण
उप-महानगरपालिकाको केन्द्रमा स्वास्थ्य सेवाहरूको पहुँच भएतापनि सबै वडाहरूको स्वास्थ्य संस्थाहरूबाट आपतकालीन स्वास्थ्य सेवाहरू पुऱ्याउन सकिरहेको अवस्था छैनन्। आपतकालिन अवस्थामा बिरामीहरूलाई स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउनका लागि नगर भित्र २४ घण्टा सेवा सहित २८ वटा एम्बुलेन्स, ३ वटा दमकल सञ्चालनमा रहेका छन्। अनियन्त्रित डढेलोको प्रभावबाट यस उप-महानगरपालिका पनि अछुतो रहन सकेको छैन। त्यसकारण यस उप-महानगरपालिकामा बारुण यन्त्रको व्यवस्थापन राम्रो रहेको छ भने विभिन्न समुदायमा आपतकालिन अवस्थामा सेवा प्रवाह गर्नका लागि वडागत रुपमा आवश्यक एम्बुलेन्सको व्यवस्था गर्नुपर्ने देखिन्छ। उपमहानगरपालिकामा रहेका आपतकालिन यातायातका साधनको विवरण तलको तालिकामा समावेश गरिएको छ।
| क्र.सं. | सवारी साधनहरूको नाम | संख्या |
|---|---|---|
| १. | दमकल | ३ वटा |
| २. | फायर बाइक | १ वटा |
| ३. | पशु एम्बुलेन्स | १ वटा |
| ४. | जे.सि.भि. | २ वटा |
| ५. | चेन डोजर | १ वटा |
| ६. | वाटर ट्याङ्कर | १ वटा |
| ७. | एम्बुलेन्स (उपमहानगरपालिका भित्रका) | २८ वटा |
भौतिक विकासको अवस्था
यातायात, विद्युत्, सञ्चार प्रविधि, र आवास तथा भवन
७.१ यातायात पूर्वाधार
७.१.१ सडक सञ्जालको विद्यमान अवस्था
नक्सा नं. २: उप-महानगरपालिकाको सडक सञ्जाल नक्सा
रुपनिहिया रोड
कुनै पनि स्थानको भौतिक विकासको निम्ति सडक सञ्जाल प्रारम्भिक शर्त हो । सम्पूर्ण सुविधा सम्पन्न सडक यातायातको विकाससँगै समग्र विकासको ढोका खुल्छ । स्थानीय तहको हकमा वडा केन्द्रहरूलाई नगर केन्द्रसँग जोडेन् तथा नगर केन्द्रलाई जिल्ला सडक हुँदै राष्ट्रिय राजमार्ग प्रणालीसँग जोडेन् आवश्यक हुन्छ । नगरबस्तीहरूमा कृषि सडकहरूको विकास र स्तरोन्नति मार्फत कृषि उत्पादनहरूको बजारीकरण गरी जनताको आर्थिक अवस्थालाई मजबुत बनाउन सकिन्छ । सुविधा सम्पन्न सडक सञ्जालमार्फत उद्योग तथा पर्यटन क्षेत्रको विकास गरी आर्थिक क्रान्ति सम्भव छ । यसको अलावा धार्मिक क्षेत्रहरूमा सडक सञ्जालमार्फत पहुँच पुर्याएर आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकहरू आकर्षित गर्न सकिन्छ ।
न्यू रोड
२०५० को नक्साङ्कन कार्य गर्ने समयसम्म नेपालका पहाडी क्षेत्रमा सडकको अवस्था निकै कमजोर थियो तर, २०४६ को आम परिवर्तन पछि स्थानीय निकायलाई राष्ट्रिय कोषबाट रकम विनियोजन गर्ने परिपाटी भए अनुसार ग्रामिण क्षेत्रमा पनि सडक विस्तारको कार्यले गति लिन थाल्यो । ततपश्चात सडक सञ्जालको विस्तारमा ग्रामिण क्षेत्रले पनि फड्को मारेको छ । तर, दुर्गम पहाडी भू-भागका कारण कतिपय त्यस्ता स्थलगत संरचनाको नक्साङ्कन कार्य हुन नसकेको र तथ्यगत सूचनाको अभावमा ती क्षेत्रहरूमा के कति सडक सञ्जालको विस्तार भएको छ भन्न पक्कि तथ्य उपलब्ध छैन । यही प्रसङ्गमा उप-महानगरपालिको यातायात गुरुयोजना (Municipality Transport Master Plan- MTMP) को परिकल्पना हरेक नगर/पालिका क्षेत्रको यातायात सञ्जालका तथ्याङ्कमा आधारित नक्शा र तथ्यको आधारमा गर्नुपर्ने माध्यात्मक व्यवस्था गरिएको थियो । यसै बमोजिम यस उप-महानगरपालिकामा पनि सडक यातायात गुरु योजना तर्जुमा भई कार्यन्वयनमा आएको छ ।
यस उप-महानगरपालिकामा हवाई यातायातको लागि नेपालगन्ज विमानस्थलबाट दैनिक आन्तरिक उडानहरू हुने गर्दछन् । यसका अलावा यहाँ सडक यातायातका लागि राष्ट्रिय राजमार्गहरू जस्तै सुर्खेत रोड (रत्न राजमार्ग), खजुरा रोड (नेपालगञ्ज-गुलरिया सडक), एयरपोर्ट रोड (साँफा-एयरपोर्ट), बसपार्क रोड, पोष्टल हाइवे (नेपालगञ्ज-बघौडा सडक) मुख्य हुन् । उप-महानगरपालिकाको यातायात गुरुयोजनामा प्राप्त तथ्याङ्क आधारमा यहाँ ४१ वटा वर्गका सडकहरू रहेका छन् भने ९६ वटा सडकहरू ख वर्ग अन्तर्गत र १३९ वटा सडकहरू ग वर्ग अन्तर्गतका सडकहरू सञ्चालनमा रहेका छन् । यसैगरी पालिका भित्र साना ठूला गरी २६ वटा पुल तथा ६२ वटा कल्भर्टहरू सञ्चालनमा रहेका छन् । सडक तथा यातायातको विकासले उत्पादकत्व वृद्धि गर्ने, स्वास्थ्य तथा शिक्षा सेवामा पहुँच पुर्याउने, रोजगारी सिर्जना गर्ने, गरिबी न्यूनिकरण गर्ने तथा आर्थिक तथा सामाजिक विकासमा टेवा पुर्याउँछ । उप-महानगरपालिकाले सडक तथा यातायातको स्थितिलाई मध्यनजर गरी सडक तथा यातायातको स्तर सुधार गर्न आवश्यक कदमहरू चाल्नु पर्दछ ।
नेपालगञ्ज विमानस्थल
विभिन्न स्थान र भौगोलिक क्षेत्रमा बस्ने जनताहरूको बिचमा आपसी सम्पर्क स्थापनाको लागि सार्वजनिक यातायातलाई सहज, प्रभावकारी, सुलभ र नियमित तुल्याउन रुटहरूको विकास जरुरी हुन्छ । विभिन्न रुटहरूमा यातायात सेवा सञ्चालनमा आएको खण्डमा यसले विभिन्न समुदाय र क्षेत्रलाई एक आपसमा जोडेर जनताको बिचमा एकताको भावना स्थापित गर्दछ ।
७.१.२ उप-महानगरपालिका क्षेत्रभित्र चल्ने सवारी साधन
हाल आएर नेपालका शहरी क्षेत्र र बजार केन्द्रहरूमा सडक यातायात अन्तर्गत लामो दूरीमा बस, मिनिबस तथा हाइस, माइको बस सञ्चालनमा आएका पाइन्छन् भने छोटो दूरीमा माइक्रोबस र मोटरसाइकलहरू, रिक्सा, साइकल, टेम्पो, टाटा लगायतका सवारी साधन रहेका छन् । यी सवारी साधनहरू मध्ये कतिपय निजी र कतिपय सार्वजनिक हुन्छन् ।
उप-महानगरपालिकामा चल्ने सवारी साधन
कुनै पनि क्षेत्रको आर्थिक सामाजिक विकासलाई गतिशील बनाउन सार्वजनिक वस्तु तथा सेवा प्रवाहलाई सरल र सहज बनाउन कृषि तथा गैरकृषि क्षेत्रको विकास गर्न यातायात एउटा महत्वपूर्ण पूर्वाधारको रूपमा रहेको हुन्छ । यस उप-महानगरपालिकामा मुख्यतया ट्रक, ट्रयाक्टर, जिप, बस, मोटरसाइकल, रिक्सा, टाङ्गा, साइकल, डिभी गाडीहरूको उपयोग गरिएको देखिन्छ । उपमहानगरपालिकाका सबै बाटाहरूमा बाह्रै महिना सुचारु हुने गरी सडक मार्गहरूको स्तरोन्नति गर्नुपर्ने देखिन्छ । साथै सडक यातायातको लागि आवश्यक विभिन्न पूर्वाधारहरू जस्तै सवारी साधन पार्किङ स्थल, बस स्टप, यात्रु प्रतिक्षालय, सडक बत्ती, सडक संकेत चिन्ह, बसको अन्तिम बिसौनी सम्बन्धी सेवा सुविधाहरू व्यवस्थित रूपमा विकास गर्नुपर्ने देखिन्छ ।
७.१.३ बसपार्क तथा बस बिसौनी सम्बन्धी विवरण
बिजुली, पानी, यात्रु, प्रतिक्षालय, शौचालय, पब्लिक मोबाइल चार्जिङ स्टेशन लगायतका सुविधाहरू भएका बसपार्कको निर्माण गरी जनताको अवगमनलाई सहज बनाउन सकिन्छ । विकसित मुलुकहरूको अभ्यास हेर्दा बसपार्कहरूमा हेल्प डेस्क लगायत शान्ति सुरक्षाको उचित प्रबन्ध मिलाएको पाइन्छ । सुविधा सम्पन्न र सुरक्षित बसपार्कहरू निर्माण भएको खण्डमा यातायात सेवाको गुणस्तर वृद्धि हुन्छ । बसपार्कमा बनाइने संरचनाहरू अपाङ्गतामैत्री हुनुपर्दछ । यस उप-महानगरपालिकामा बसपार्क तथा बस बिसौनी रहत पनि व्यवस्थित हुन नसकेको अवस्था छ । यसैगरी उप-महानगरपालिकाका मुख्य बजार क्षेत्रहरू बस बिसौनीको रूपमा रहेका छन् । यहाँ यात्रु प्रतिक्षालय तथा शौचालयको अभाव रहेको छ ।
नेपालगन्ज बसपार्क
७.१.४ झोलुङ्गे पुल तथा पुलपुलेसा
तथ्याङ्क अनुसार यस महानगरपालिकामा मा १ ओटा मोटरेबल पुल, र २ ओटा झोलुङ्गे पुलहरू रहेका छन् । जसको विस्तृत विवरण तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।
| क्र.नं. | मोटर/झोलुङ्गे पुलको नाम | वडा नं. | कैफियत |
|---|---|---|---|
| १ | नयाँबस्ती गनापुर झोलुङ्गे पुल | २० | |
| २ | सानो नेपाल आलानगर झोलुङ्गे पुल | २० | |
| ३ | ढुढुवा खोला पक्की पुल | २० |
७.२ विद्युत् तथा वैकल्पिक ऊर्जा
उप-महानगरपालिकाका सबै वडाहरुमा विद्युतीकरणको पहुँच रहेता पनि बढ्दो जनसंख्याका कारण विद्युत्को क्षमता न्यून रहेको छ र विद्युत् क्षमता बढाउनु पर्ने अवस्थामा रहेको छ भने शान्ति सुरक्षा अभिवृद्धि गर्नका लागि सडकमा सौर्य बत्तीहरूका साथै सिसि क्यामेराहरू जडान गर्नुपर्ने देखिन्छ तथापि प्रशारण लाइनको सुदृढीकरणका लागि भने प्रशस्त काम गर्नुपर्ने देखिन्छ। विद्युत् प्रशारण लाईन सुधारमा सर्वप्रथम काठका पोलहरू पक्की वा फलामका पोलहरूले विस्थापन गर्नुपर्ने देखिन्छ भने Low Voltage हुने स्थानहरूमा ट्रान्सफर्मर जडान गर्नुपर्ने देखिन्छ।
विद्युत् सेवा बाहेक वैकल्पिक र नवीकरणीय ऊर्जा प्रवर्द्धनका लागि ठोस कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नुपर्ने देखिन्छ। पशुपालन हुने क्षेत्रमा गोबर ग्याँस निर्माणमा प्रोत्साहन र अनुदान दिने र अन्य दुर्गम तथा सुगम दुवै क्षेत्रमा सौर्य ऊर्जा जडान गर्न सके त्यसबाट ऊर्जाको नियमित आपूर्ति हुनुका साथै थप विकासका क्रियाकलापहरूलाई ऊर्जाको सदुपयोग मार्फत गति दिन सकिन्छ। सौर्य ऊर्जाबाट लिफ्ट सिँचाइ खानेपानी आयोजना सञ्चालन गर्न गार्हस्थ्य उपभोगका निम्ति प्रयोग गरी बढी भएको ऊर्जालाई राष्ट्रिय प्रशारण लाईनमा बिक्री समेत गर्न सकिन्छ।
सामान्यतयाः एउटा सामान्य परिवारले दैनिक २ किलोवाट विद्युत् खपत गर्दछ। त्यसमा पनि यो उपभोगको मात्रा ग्रामिण भेगहरूमा त्यो भन्दा न्यून हुन्छ। १७.६ वर्ग फिटको सोलार प्यानल्ले २५० वाट विद्युत उत्पादन गर्दछ। दिनभर करिब ६.८ घण्टा सुर्यको किरणबाट २५० वाट x ६.८ घण्टा गर्दा १.७ किलोवाट विद्युत् निस्कन्छ। १.७ किलोवाट x ३० दिन उत्पादन गर्दा महिनामा ५१ किलोवाट विद्युत् उत्पादन हुन सक्दछ।
यसको अर्थ ६०० वर्ग फिट ओगट्ने घरबाट:
५१ कि.वा. x ६०० / १७.६ = १७३८ कि.वा.
यसको अर्थ ६०० वर्गफिट ओगट्ने घरमा सौर्यऊर्जा जडान गर्दा सो घरलाई पुग्ने ऊर्जा उत्पादन गर्न सकिन्छ। यद्यपि, ग्रामिण घरहरू सौर्य ऊर्जा उत्पादनमैत्री बनाउनुपर्ने हुन्छ। अर्कोतर्फ पानीका सदाबहार स्रोतहरू भएको र जलाशयमा आधारित विद्युत्को समेत सम्भावना अध्ययन गरी लघुविद्युत योजनाहरू सञ्चालन गर्न सकिन्छ। यसरी उत्पादित विद्युत बढी भएको खण्डमा राष्ट्रिय प्रशारण लाइनमा बेच्न सकिन्छ।
हालसम्म समेत काठ/दाउरालाई खाना पकाउने मुख्य इन्धनको रूपमा प्रयोग गर्ने घरपरिवार धेरै भएकाले काठ/दाउरा विस्थापन गर्न विद्युत तथा सौर्य ऊर्जाले सहयोग पुर्याउन सक्छ। यसबाट वातावरण संरक्षणमा समेत टेवा पुग्दछ। तसर्थ, उप-महानगरपालिकाका विभिन्न वडामा विद्युत प्रशारण लाईन मर्मत सम्भार तथा सुधार, ट्रान्सफर्मर जडान, वैकल्पिक तथा नवीकरणीय ऊर्जा प्रवर्द्धनका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नुपर्ने देखिन्छ।
७.२.१ इन्धन उपयोग विवरण (खाना पकाउने इन्धनको आधारमा घरपरिवार)
| वडा | काठ, दाउरा, कोइला | एलपी ग्यास | विद्युत | गुइँठा | बायो ग्यास | मट्टितेल | अन्य | जम्मा |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| १ | ९९ | १८४३ | ९ | ० | २०६ | १० | ० | २१६७ |
| २ | ५५ | १३०५ | २ | १ | ० | ० | ० | १३६३ |
| ३ | २८ | ५२५ | १ | १ | १ | ० | ० | ५५६ |
| ४ | १०८ | २७८२ | १४ | ० | १ | ० | १३ | २९१८ |
| ५ | ६३ | १०४७ | २५ | २ | ० | ० | ० | ११३७ |
| ६ | १०२ | १३०४ | ४ | ० | १ | ० | ० | १४११ |
| ७ | ६ | ६७१ | ० | ० | ३ | ० | २ | ६८२ |
| ८ | ३६ | ८११ | ५ | ० | ० | ० | ० | ८५२ |
| ९ | ११५ | १२९६ | १३ | ० | १ | ० | ० | १४२५ |
| १० | १०६ | २५३८ | ११ | १ | ४ | ० | ३ | २६६३ |
| ११ | ५२ | ९४६ | ० | १ | २ | ० | ० | १००१ |
| १२ | ११४ | १६१६ | ५ | २ | १ | ० | ० | १७३८ |
| १३ | ३८२ | १०८२ | ० | ० | १ | १ | ० | १४६६ |
| १४ | ५५७ | ४९८ | ० | ० | १ | ० | ० | १०५६ |
| १५ | ५७९ | ५५२ | ४ | ७ | ० | ३ | ० | ११४५ |
| १६ | ३३६ | ७५७ | ३ | ० | ३ | १ | ० | ११०० |
| १७ | ४३६ | ७७८ | ३ | १ | २ | ० | ० | १२२० |
| १८ | २९९ | २३८६ | १५ | १ | १ | ० | ० | २७०२ |
| १९ | ७०९ | ९८८ | ११ | ० | ३ | ० | ० | १७११ |
| २० | ११८८ | २०७३ | १६ | १ | १७ | १ | २ | ३२९८ |
| २१ | ९१० | ६२९ | १२ | ० | २ | ० | ० | १५५३ |
| २२ | ६२० | ४४० | ४ | १ | १ | ० | ० | १०६६ |
| २३ | ३०० | ३२ | ० | १ | ० | ० | २ | ३३५ |
| जम्मा | ७२०० | २६८९९ | १५७ | २० | २५१ | १६ | २२ | ३४५६५ |
| प्रतिशत | २०.८३ | ७७.८२ | ०.४५ | ०.०६ | ०.७३ | ०.०५ | ०.०६ | १०० |
नेपाल जलस्रोतको धनी देश भएतापनि यसको सदुपयोग हुन नसकिरहेको कारण शहर र ग्रामिण भेगहरूमा ऊर्जा संकट व्याप्त छ। नेपालको पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा अहिले पनि ठूलो संख्यामा जनताहरूले खाना पकाउने इन्धनको रुपमा काठ/दाउरा/कोइलाको प्रयोग गर्दछन् भने तराई क्षेत्रमा गुइँठाको प्रयोग व्यापक रूपमा भइरहेको छ।
यस नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिकाको कुल घरपरिवारहरू मध्ये खाना पकाउनका लागि ७,२०० अर्थात् २०.८३ प्रतिशतले काठ/दाउरा/कोइला प्रयोग गर्दछन् भने सबैभन्दा बढी २६,८९९ अर्थात् ७७.८२ प्रतिशतले एल.पी. ग्यासको प्रयोग गर्दछन्। त्यसैगरी विद्युतको प्रयोग गर्ने परिवार संख्या १५७ अर्थात् ०.४५ प्रतिशत, मट्टितेलको प्रयोग गर्ने परिवारको संख्या १६ अर्थात् ०.०५ प्रतिशत, बायो ग्यास प्रयोग गर्नेको संख्या २५१ अर्थात ०.७३ प्रतिशत, २० अर्थात् ०.०६ प्रतिशत गुइँठा र अन्य इन्धनका स्रोतको प्रयोग गर्नेको संख्या २२ अर्थात् ०.०६ प्रतिशत रहेको छ। जसको विस्तृत विवरण तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ।
खाना पकाउन प्रयोग गरिने मुख्य इन्धनको आधारमा परिवारको विवरण
खाना पकाउन प्रयोग गरिने मुख्य इन्धनको आधारमा परिवारको विवरण
विवरण हेर्न बार वा स्लाइसहरूमा ट्याप गर्नुहोस्
दिगो विकासको अवधारणा अनुसार पर्यावरणीय सन्तुलन बनाई राख्न मानिसको उपभोग शैलीमा परिवर्तन गर्नु अपरिहार्य छ। उदाहरणका लागि नेपालले आधार वर्ष २०१५ मा ७४.७ प्रतिशत रहेको इन्धनको प्राथमिक श्रोतको रुपमा काठ, दाउरा, गुइँठा आदि प्रयोग गर्ने जनसमुदाय सन् २०३० सम्म ३० प्रतिशतमा झार्ने (SDG–7) तथा पकाउने प्रयोजनार्थ एल.पी.ग्याँस प्रयोगलाई १८ प्रतिशत (२०१५) बाट ३३ प्रतिशतमा पुर्याउने लक्ष्य राखेको छ। यसै राष्ट्रिय लक्ष्यलाई आत्मसाथ गर्दै यस उप-महानगरपालिकाका नीति तथा कार्यक्रमहरूलाई त्यसतर्फ उन्मुख बनाउनु आवश्यक छ।
७.२.२ बत्ती बाल्ने इन्धनको प्रयोगको आधारमा घरपरिवार
यस उप-महानगरपालिकाका सबै वडाहरूमा विद्युत मर्मत सम्भार, महशुल असुली तथा विद्युतीकरण योजनाको कार्यान्वयन नेपाल विद्युत प्राधिकरणले गर्दै आएको छ। राष्ट्रिय जनगणना, २०७८ को तथ्याङ्क अनुसार दैनिक बत्ती बाल्न प्रयोग गरिने इन्धनमा विद्युत प्रमुख स्रोतको रुपमा रहेको देखिन्छ।
| वडा | बिजुली | सोलार | मट्टितेल | बायो ग्यास | अन्य | जम्मा |
|---|---|---|---|---|---|---|
| १ | २१०८ | ५४ | ३ | ० | २ | २१६७ |
| २ | १३५६ | ६ | ० | ० | १ | १३६३ |
| ३ | ५३७ | १८ | ० | ० | १ | ५५६ |
| ४ | २८७४ | २७ | १ | ० | १६ | २९१८ |
| ५ | १११२ | २० | ५ | ० | ० | ११३७ |
| ६ | १३८२ | १४ | ११ | १ | ३ | १४११ |
| ७ | ६७१ | ८ | ३ | ० | ० | ६८२ |
| ८ | ८४८ | २ | २ | ० | ० | ८५२ |
| ९ | १४१८ | ५ | १ | ० | १ | १४२५ |
| १० | २६४४ | १३ | १ | ० | ५ | २६६३ |
| ११ | ९९६ | ३ | ० | ० | २ | १००१ |
| १२ | १७१८ | १७ | २ | ० | १ | १७३८ |
| १३ | १४१० | २१ | ८ | १ | २६ | १४६६ |
| १४ | १००१ | १६ | ३६ | १ | २ | १०५६ |
| १५ | ९८० | ८ | १४६ | ५ | ६ | ११४५ |
| १६ | १०६४ | १० | २४ | १ | १ | ११०० |
| १७ | ११८२ | २१ | १६ | ० | १ | १२२० |
| १८ | २६८१ | १६ | २ | ० | ३ | २७०२ |
| १९ | १६५१ | ११ | ३७ | ३ | ९ | १७११ |
| २० | ३२१४ | ३१ | ४६ | ३ | ४ | ३२९८ |
| २१ | १४८४ | ८ | ४९ | ३ | ९ | १५५३ |
| २२ | ९५१ | ६ | ५ | २ | १०२ | १०६६ |
| २३ | ३०२ | २ | १९ | ० | १२ | ३३५ |
| जम्मा | ३३५८४ | ३४५ | ४१७ | २० | १९९ | ३४५६५ |
| प्रतिशत | ९७.१६ | १.०० | १.२१ | ०.०६ | ०.५८ | १०० |
उप-महानगरपालिकामा घरपरिवारहरूले दैनिक बत्ती बाल्न प्रयोग गर्ने इन्धनको स्रोत विश्लेषण गर्दा उप- महानगरपालिकाका कुल ३४,५६५ घरपरिवारहरू मध्ये ३३,५८४ अर्थात् ९७.१६ प्रतिशतले विद्युत, ३४५ अर्थात् १.०० प्रतिशतले सोलार, ४१७ अर्थात् १.२१ प्रतिशतले मट्टितेल, २० अर्थात् ०.०६ प्रतिशतले बायो ग्यास र १९९ अर्थात् ०.५८ प्रतिशतले अन्य इन्धनको स्रोत प्रयोग गर्ने गरेको पाइयो। जसको वडागत विस्तृत विवरण तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ।
दैनिक बत्ती बाल्न प्रयोग गरिने इन्धनको विवरण
दैनिक बत्ती बाल्न प्रयोग गरिने इन्धनको विवरण
विवरण हेर्न बार वा स्लाइसहरूमा ट्याप गर्नुहोस्
७.२.३ वैकल्पिक ऊर्जा (लघु जलविद्युत, सोलार, बायो ग्यास, सुधारिएको चुल्हो) प्रयोग गर्ने परिवार
पेट्रोलियम पदार्थ माथिको निर्भरतालाई घटाउँदै नवीकरणीय वैकल्पिक ऊर्जाको प्रयोगमा व्यापकता ल्याउन सकेको खण्डमा पर्यावरणीय सन्तुलनलाई कायम राख्न मदत पुग्दछ। डिजेल, पेट्रोल, मट्टितेल जस्ता पदार्थको उत्पादन नेपालमा नहुने भएका कारण वर्षेनी अरबौँ रूपैयाँ हामीले पेट्रोलियम पदार्थको आयातमा खर्चिनु परेको छ। तेस्रो विश्वको एक भू-परिवेष्ठित विकासोन्मुख देश नेपालका लागि यो वैदेशिक व्यापार घाटाको एक प्रमुख कारण हो। हामीले आयात प्रतिस्थापन र निर्यात प्रबन्धको नीतिलाई व्यवहारमा प्रभावकारी तरिकाले उतार्न नसकिरहेको परिप्रेक्ष्यमा वायू ऊर्जा, सौर्य ऊर्जा, विद्युत ऊर्जा तथा बायो ग्यासको विकास मार्फत ऊर्जाको श्रोतमा हामी आत्मनिर्भर बन्न सक्छौँ। त्यसैले नेपालको हकमा स्थानीय सरकार, प्रादेशिक सरकार र संघीय सरकारले नवीकरणीय वैकल्पिक ऊर्जाको विकासमा आवश्यक नीति निर्माण गरी काम गर्नु पर्दछ।
७.३ सञ्चार तथा प्रविधि
एक्काइसौँ शताब्दीको भूमण्डलीकृत समाज सूचना र सञ्चारको युगमा छ। सूचना र सञ्चारको क्षेत्रमा आएको क्रान्तिलाई नेपालको शहरी क्षेत्रले लगभग आत्मसाथ गरिसकेको भएतापनि ग्रामिण क्षेत्रमा टेलिभिजन, पत्रपत्रिका, ईन्टरनेट, टेलिफोन, मोबाइल र कुरियर सेवा विस्तार हुन बाँकी छ। सञ्चार र प्रविधिका यी माध्यमहरूको पूर्ण रूपले विकास गरी ग्रामिण जनतालाई सूचना र सञ्चारको दुनियाँमा प्रवेश गराउनु चुनौतीपूर्ण रहेको छ। नेपालको संविधानले जनताको सूचनाको हकलाई मौलिक हकको रुपमा परिभाषित गरेको छ। नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिकामा उपलब्ध भएका सञ्चार तथा प्रविधिको विवरण निम्न प्रकार रहेका छन्। यहाँ NCELL र NTC मार्फत सञ्चारका माध्यमहरू सञ्चालित छन् साथै विभिन्न इन्टरनेट कम्पनीमार्फत इन्टरनेट सेवा विस्तार भएको छ। हाल उप-महानगरपालिकामा सेवा प्रवाहलाई सूचना तथा प्रविधिमैत्री बनाउने, उपमहानगर भित्र हाल प्रयोग भइरहेका सबै प्रकारका सफ्टवेयरहरूलाई एकीकृत गरी एउटै व्यवस्थित वेब पोर्टल बनाउने, मानिसहरूको बढी आवत जावत हुने स्थानहरूमा सिसि क्यामेराको व्यवस्था मिलाउने, स्थानीय सञ्चार माध्यमहरूको क्षमता विकास साथै स्थानीय पत्रकारहरूलाई क्षमता विकास तालिम, कार्यशाला, अभिमुखीकरण, लेखनवृद्धि लगायतका क्रियाकलापहरू संचालन गर्ने लगायतका नीति तथा कार्यक्रमहरू अगाडी सारेको छ। उप-महानगरपालिकामा रहेका रेडियो, एफ.एम.तथा संचारका माध्यमहरूलाई तलका तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ।
७.३.१ उपमहानगरपालिकामा रहेका रेडियो, एफ.एम तथा संचारका माध्यमहरूको विवरण
| क्र.सं. | निकाय | स्टेसन म्यानेजर | सम्पर्क नम्बर |
|---|---|---|---|
| १ | बागेश्वरी एफ.एम. | शुक्रऋषि चौलागाई | ९८५८०२४७०९ |
| २ | कृष्णसार एफ.एम. | तुला अधिकारी | ९८५१०७४२८० |
| ३ | रूबरु एफ.एम. | सकिल अहमद कादरी | ९८५८०६६७६८ |
| ४ | रेडियो सद्भाव एफ.एम. | नविन गिरी | ९८४८०८२२२८ |
| ५ | रेडियो मूनिङ्ग स्टार एफ.एम. | दत्त धिताल | ९८५८०२०८४२ |
| ६ | रेडियो हातेमालो एफ.एम. | डिल्ली वि.सी. | ९८५८०२१०९९ |
| ७ | भेरी एफ.एम. | आरिफ अन्सारी | ९८५८०२३९९७ |
| ८ | नेपाल टेलिभिजन संवाददाता | रुद्र सुवेदी | ९८५८०२११८१ |
| ९ | कान्तिपुर टेलिभिजन संवाददाता | जे.पाण्डे, सविता जि.सी | ९८५८०२०५६५ |
| १० | कान्तिपुर दैनिक संबाददाता | रुपा गहतराज | ९८४८०२७७९२ |
| ११ | इमेज टेलिभिजन संवाददाता | नरेन्द्र थापा | ९८४८०२३६६३ |
| १२ | हिमालय टेलिभिजन संवाददाता | कृष्ण अधिकारी | ९८५८०२३१६१ |
| १३ | न्यूज २४ टेलिभिजन संवाददाता | कृष्ण खनाल | ९८५१०२१०८८ |
| १४ | एभिन्यूज टेलिभिजन संवाददाता | दुर्गा रोकाया | ९८५८०२३६६५ |
| १५ | बागेश्वरी टेलिभिजन संबाददाता | प्रियास्मृती ढकाल | ९८४८१५२३२४ |
| १६ | कोहलपुर टेलिभिजन संबाददाता | रुद्र सुवेदी | ९८५८०२११८१ |
| १७ | राष्ट्रिय समाचार समिति | युव राज पाण्डे | ९८५७०२५०५७ |
| १८ | गोरखापत्र/कालपृष्ठ दैनिक सम्पादक | कमल खत्री | ९८५११४८३६१ |
| १९ | दैनिक नेपालगञ्ज संबाददाता | झलक गैरे | ९८५८०२०७११ |
| २० | मिसन टुडे | बिनोद पौडेल | ९८५८०२३०६९ |
| २१ | नयाँ पत्रिका दैनी संबाददाता | बिश्वराज पछल्डवा | ९८४८०३२२९९ |
| २२ | एपिवान टेलिभिजन संबाददाता | लक्ष्मण ढुंगाना | ९८५८०२४५६५ |
| २३ | बिबिसि नेपाली सेवा | विमला चौधरी | ९८४८००२२१३ |
७.३.२ आधुनिक सुविधामा पहुँच सम्बन्धी विवरण
| वडा नं. | कुनै पनि सुविधा नभएको | कम्तीमा एउटा सुविधा भएको | रेडियो | टेलिभिजन | ल्याण्डलाइन | मोबाइल (साधारण) | स्मार्ट मोबाइल | कम्प्युटर/ल्यापटप | इन्टरनेट | कार/जीप/भ्यान | मोटरसाइकल | साइकल | विद्युतीय पंखा | रेफ्रिजरेटर | वासिङ मेशिन | एसी |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| १ | ४२ | २१२५ | ८६६ | १३७७ | ११० | १५०० | १८८६ | ५४४ | १३६८ | ८२ | ९११ | १०४५ | १८८४ | १०९९ | १७२ | १३२ |
| २ | ३४ | १३२९ | ५३६ | १०४५ | २१३ | १०१७ | १२०१ | ४१० | १०४३ | १०० | ७३५ | ५५९ | १२२३ | ७७८ | १७० | १२३ |
| ३ | ११ | ५४५ | १९२ | ३७७ | ६७ | ३४१ | ४२० | १०० | २५८ | ८ | २७२ | २७१ | ४५१ | ३०० | १३० | ७३ |
| ४ | ३९ | २८७९ | १२०४ | १८२३ | २३५ | २०२३ | २५५२ | ८३३ | २०३१ | १६१ | १२८३ | ९७४ | २४०२ | १७६४ | २६६ | २२२ |
| ५ | ३१ | ११०६ | १६४ | ७४४ | ५९ | ७९८ | ९२९ | १४४ | ३३३ | २७ | ४३० | ६९६ | ९४५ | ४२३ | ८५ | ७२ |
| ६ | २९ | १३८२ | ३५७ | ८६६ | ७० | ९२७ | ११३६ | २२२ | ७७५ | ३६ | ६१० | ७७८ | १२७० | ६४० | ४८ | ४२ |
| ७ | ३ | ६७९ | २२७ | ५०९ | ४२ | २८४ | ५१८ | ६७ | ३०३ | ७ | २७९ | ३८५ | ६३७ | ३५६ | ६७ | ४८ |
| ८ | २८ | ८२४ | ६५ | ६३१ | ११ | ५४३ | ७१८ | ९६ | ३६५ | ११ | ४२६ | ६०६ | ७९२ | ५०३ | १0२ | ४४ |
| ९ | २४ | १४०१ | ७८४ | ८३१ | १४९ | ८३१ | ११६९ | ३३४ | ९०० | २८ | ५३९ | ७५१ | १३१४ | ६५१ | ३७ | ३२ |
| १० | १९ | २६४४ | १७३३ | १६१९ | ४३९ | १४८५ | २४२९ | १०१३ | २०५२ | १८३ | १२३२ | ९५८ | २४१२ | १३९२ | ३१७ | २०८ |
| ११ | ५ | ९९६ | ६२९ | ८२५ | २३४ | ७२७ | ८६५ | १८९ | ७१६ | ३७ | ४३३ | ५९१ | ९१७ | ६०३ | १६० | ८७ |
| १२ | ३५ | १७०३ | ५५६ | ११५२ | १७२ | ९८२ | १४६२ | ४८४ | ११४४ | ७१ | ७५९ | ७७६ | १५४५ | १०११ | १४० | ११२ |
| १३ | १०५ | १३६१ | ३६९ | ६४८ | १६२ | ७९६ | ९११ | २३४ | ३७२ | ४८ | ४७२ | ९१३ | १०२५ | ३५९ | ६२ | ४२ |
| १४ | ४३ | १०१३ | १७ | २७५ | ३ | ५५६ | ४५७ | २१ | ८८ | ४ | १७५ | ९११ | ८७६ | १२१ | ६ | २ |
| १५ | ७८ | १०६७ | १३ | ३७८ | ३ | ५७० | ६२७ | २० | ६९ | ४ | २४५ | ६७७ | ८३१ | १३४ | ३० | १० |
| १६ | ३० | १०७० | ३६१ | ४७१ | ७ | ८०७ | ७२५ | ३७ | १०३ | ११ | २९२ | ९११ | ९७४ | २६१ | ७४ | १४ |
| १७ | ५३ | ११६७ | ५८७ | ७०१ | ५४ | ८६० | ८२५ | १५२ | ५२२ | ४० | ३९६ | ९२२ | ९९६ | २६५ | ४० | १९ |
| १८ | १५३ | २५४९ | ७६० | १७९७ | २३६ | १५१६ | २१४२ | ८७२ | १६४१ | १५४ | १३८२ | १२४५ | २२३४ | १४९१ | १५० | १२४ |
| १९ | ६५ | १६४६ | ८२ | ९११ | २९ | १०५३ | ११६६ | १३८ | ५३१ | ३२ | ५९६ | १२६९ | १४९४ | ५९४ | ३८ | १३ |
| २० | १६५ | ३१३३ | ३२२ | १६४९ | ९० | २३५० | २०४७ | ३१६ | ११६३ | ५५ | ९०८ | १६६७ | २६१२ | ८५२ | ३९ | ३२ |
| २१ | ८४ | १४६९ | ९९ | ३८८ | १५ | ८८२ | ६८० | ५६ | २६९ | ९ | २९८ | १३३७ | १२४९ | १६६ | ८ | ९ |
| २२ | ८० | ९८६ | ५० | ४१४ | १६ | ७१६ | ५१८ | ५१ | २१६ | १० | २११ | ८८८ | ८१३ | २२१ | ११ | ९ |
| २३ | १४ | ३२१ | ५ | ६८ | ० | १९८ | १४४ | ६ | ७३ | ३ | ८४ | २८२ | २५९ | ५५ | ७ | १ |
| जम्मा | ११७० | ३३३९५ | ९९७८ | १९५३९ | २५७६ | २१८४२ | २५५३५ | ६३४७ | १६३३५ | ११२९ | १३०४९ | १९४१२ | २९१५५ | १४२४७ | २१८१ | १४७० |
साधन तथा सेवा सुविधाको आधारमा उप-महानगरपालिकामा कम्तीमा एउटा सुविधा भएको घरपरिवारको संख्या ३३,३९५ रहेको देखिन्छ। उप-महानगरपालिकाका कुल घरपरिवारहरू मध्ये उच्च विद्युतीय पंखा भएको घरपरिवार संख्या २९,१५५, दोस्रोमा मोबाइल फोन (स्मार्ट) भएको घरपरिवार संख्या २५,५३५ देखिन्छ। यसैगरि साधारण मोबाइल हुने परिवारको संख्या २१,८४२ रहेको छ। रेडियो सुविधा भएको परिवारको संख्या ९,९७८ रहेको छ भने यसैगरी टेलिभिजन हुने परिवारको संख्या १९,५३९ रहेको छ।
समग्रमा तथ्याङ्कलाई हेर्दा सञ्चार क्षेत्रको प्रमुख मोबाइल सेवामा वृद्धि हुँदै गएको देखिन्छ भने इन्टरनेट सेवा भने विस्तार हुने क्रममा देखिएको छ। मोबाइल प्रयोगकर्ताले सबै खाले सञ्चारका सुविधा जस्तै श्रव्य, दृश्य, सूचना, गीत तथा खबर आदान प्रदान लगायतका धेरै काम गर्न सहज हुने भएकाले मोबाइलको तुलनामा टेलिभिजन तथा रेडियोका प्रयोगकर्ता घटिरहेको देखिन्छ। भौगोलिक अवस्थाका हिसाबले पूर्ण रुपमा तराई क्षेत्र र समथर भू-भाग भएकाले यस उप-महानगरपालिकामा कार/जीप, एयर कन्डिसनर, हिटर वा ग्याँस गिजरा जस्ता उच्च सुविधाका सामग्रीहरू प्रयोग गर्नेको संख्या बढ्ने क्रममा रहेको देखिन्छ। वडागत रुपमा विस्तृत विवरण तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ।
परिवारमा भएको साधन तथा सुविधाको विवरण
परिवारमा भएको साधन तथा सुविधाको विवरण
विवरण हेर्न बार वा स्लाइसहरूमा ट्याप गर्नुहोस्
७.४ आवास तथा भवन
उप-महानगरपालिकामा मिश्रित जनघनत्व भएका बस्तीहरू छन्। यहाँ बस्ती बसाल्ने सन्दर्भमा बजारको सम्भाव्य क्षेत्र, पानीको सुविधा, खेतीयोग्य क्षेत्र, पशुपालनलाई पायक र अन्न उत्पादनका लागि उपयुक्त जमिन भएको स्थानमा यत्रतत्र छरिएर बस्ने प्रचलन भएकाले पायक पर्ने स्थान अनुसार सबै वडाहरूमा कतै बाक्लो तथा कतै पातलो बस्तीहरू रहेका छन्। यहाँका अधिकांश घरहरू पक्की तथा अर्धपक्की अवस्थामा रहनुले यस उप-महानगरपालिकाका घरहरू भूकम्पीय तथा अन्य प्रकोप र सुरक्षाको दृष्टिकोणले केही सुरक्षित तथा जोखिममुक्त अवस्थामा रहेका छन्।
७.४.१ छानोको प्रकारका आधारमा घरधुरी
| वडा | जस्ता/टिन | सिमेन्ट/ढलान | खर/पराल/छवाली | टायल | ढुङ्गा/स्लेट | काठ/फल्याक | अन्य | जम्मा |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| १ | १५७ | १९४० | ९ | १० | ४८ | ३ | ० | २१६७ |
| २ | ११९ | १२०८ | ४ | १० | १७ | ३ | २ | १३६३ |
| ३ | ७१ | ४७५ | २ | ३ | ४ | १ | ० | ५५६ |
| ४ | २३२ | २६२४ | ५ | ४ | १४ | १७ | २२ | २९१८ |
| ५ | १७० | ९५४ | २ | ८ | २ | १ | ० | ११३७ |
| ६ | २१८ | ११२६ | १४ | ४४ | ५ | १ | ३ | १४११ |
| ७ | ५९ | ६०२ | ३ | ९ | २ | ७ | ० | ६८२ |
| ८ | ८४ | ७४६ | १० | १ | ८ | २ | १ | ८५२ |
| ९ | ९२ | १२५३ | ११ | ६५ | २ | २ | ० | १४२५ |
| १० | १२७ | २४९६ | १४ | ११ | ५ | ६ | ५ | २६६३ |
| ११ | १२१ | ८५१ | ९ | ० | ९ | ११ | ० | १००१ |
| १२ | १७४ | १५३२ | ६ | १९ | ६ | ० | १ | १७३८ |
| १३ | ४६० | ८८५ | ३२ | ८३ | ३ | ३ | ० | १४६६ |
| १४ | ३९६ | ४७५ | ६२ | १२० | २ | ० | १ | १०५६ |
| १५ | ३४९ | ५२७ | ८५ | १७५ | ४ | २ | ३ | ११४५ |
| १६ | ३२४ | ७१२ | १६ | ३१ | ४ | १३ | ० | ११०० |
| १७ | ३२२ | ८०९ | १२ | ७५ | १ | १ | ० | १२२० |
| १८ | ३२६ | २३१९ | १४ | ३३ | ८ | २ | ० | २७०२ |
| १९ | ५५१ | १०९१ | २१ | ३९ | ३ | ० | ६ | १७११ |
| २० | ११५४ | १९६६ | ४९ | ११० | १६ | १ | २ | ३२९८ |
| २१ | ६२२ | ७६८ | ३८ | ११८ | ६ | ० | १ | १५५३ |
| २२ | ३९३ | ५५९ | ५९ | ४३ | ७ | १ | ४ | १०६६ |
| २३ | १५५ | ९८ | ५५ | २६ | ० | ० | १ | ३३५ |
| जम्मा | ६६७६ | २६०१६ | ५३२ | १०३७ | १७६ | ७७ | ५१ | ३४५६५ |
| प्रतिशत | १९.३१ | ७५.२७ | १.५४ | ३.०० | ०.५१ | ०.२२ | ०.१५ | १०० |
छानोको आधारमा घरधुरीको विवरण
छानोको आधारमा घरधुरीको विवरण
विवरण हेर्न बार वा स्लाइसहरूमा ट्याप गर्नुहोस्
यहाँका जम्मा घरधुरी ३४,५६५ मध्ये सिमेन्ट ढलानको छानो भएको घरमा बसोबास गर्ने परिवार संख्या सबैभन्दा बढी अर्थात् २६,०१६ अर्थात् ७५.२७ प्रतिशत रहेका छन्। यसैगरी जस्तापाता/टिनको छानो भएको घरमा बसोबास गर्ने परिवार संख्या ६,६७६ अर्थात् १९.३१ प्रतिशत, टायलको छानो भएको घरमा बसोबास गर्नेको संख्या १,०३७ अर्थात् ३ प्रतिशत, खर/पराल/छवालीको छानो भएको घरमा बसोबास गर्नेको संख्या ५३२ अर्थात् १.५४ प्रतिशत, ढुङ्गा/स्लेटको छानो भएको घरमा बसोबास गर्ने परिवार संख्या १७६ अर्थात् ०.५१ प्रतिशत रहेका छन्। यसैगरी काठ/फल्याकको घरमा बसोबास गर्ने परिवार संख्या ७७ अर्थात् ०.२२ प्रतिशत रहेको पाइन्छ भने अन्य छानो भएको घरपरिवार संख्या ५१ अर्थात् ०.१५ प्रतिशत रहेको पाइन्छ।
७.४.२ उप-महानगरपालिका अन्तर्गतका सरकारी भवन सम्बन्धी विवरण
स्थानीय तहले पालिका कार्यालय भवन, वडा कार्यालय भवनहरू तथा अत्यावश्यक अन्य सरकारी भवनहरू आफ्नै जग्गामा अथवा नेपाल सरकारबाट प्राप्त जग्गामा निर्माण गरी कार्यसम्पादनलाई चुस्तदुरुस्त र प्रभावकारी बनाई जनतालाई सरकारको उपस्थितिको आभास दिलाउनु आवश्यक हुन्छ। यस्ता प्रकारका स्थायी संरचनाहरूको निर्माण भएपछि संघीयताले संस्थागत रूप धारण गर्दै जान्छ।
संघीय शासन प्रणाली अन्तर्गत निर्माण भएका स्थानीय तहमा आवश्यक भौतिक संरचनाहरू निर्माण गरी स्थानीय सरकारको कार्यक्रमहरू सञ्चालन हुनुपर्ने मान्यता अनुरुप गाउँपालिका/नगरपालिकाको आफ्नै सामुदायिक भवन तथा सभाहल हुनु आवश्यक छ। हाल उप-महानगरपालिकामा रहेका सामुदायिक भवनहरु तथा सभाहल सम्बन्धी विवरण तलको तालिकामा समावेश गरिएको छ।
| क्र.सं. | सरकारी तथा सामुदायिक भवनको नाम | वडा नं. | हालको अवस्था | कैफियत |
|---|---|---|---|---|
| १ | धर्मशाला | १ | ||
| २ | सामुदायिक भवन | २ | ||
| ३ | मुसफिर खाना | ३ एकलैनी | ||
| ४ | धर्मशाला | ३ त्रिवेणी मोड | ||
| ५ | कौनीलाल धर्मशाला | ८ | ||
| ६ | सामुदायिक भवन | भृकुटीनगर १० | ||
| ७ | ज्येष्ठ नागरिक मिलन केन्द्र | १२ | ||
| ८ | लोलेनपुर धर्मशाला | १३ | ||
| ९ | महापार्वा धर्मशाला | १३ | ||
| १० | नगर भवन | १४ | ||
| ११ | दुर्गा धर्मशाला | २०, मणिकापुर | ||
| १२ | यादव धर्मशाला | २०, रमेशपुर | ||
| १३ | पशुपति मन्दिर धर्मशाला | २०, सम्झनाचोक | ||
| १४ | गौशाला | २१ | ||
| १५ | योगा भवन | २२ | ||
| १६ | वडा कार्यालय | २३ |
७.४.३ पशु बधशालाको विवरण
स्थानीय सरकारले जनस्वास्थ्यलाई उच्च प्राथमिकतामा राखेर काम गरेको खण्डमा स्वस्थ, निरोगी र सकारात्मक सोच भएका नागरिकहरूको उत्पादन भई उनीहरूले विकास, निर्माण र सेवाका क्षेत्रमा योगदान पुर्याउन सक्छन्। त्यसकारण आधुनिक प्रविधियुक्त सफा पशु बधशालाको निर्माण गरी जनताको खाद्य सुरक्षाको अधिकारलाई सुनिश्चित गर्दै स्थानीय सरकारले मासुजन्य पशुपंक्षीको बध गर्नुभन्दा पहिले निश्चित मापदण्ड पुरा गर्नुपर्ने नीति निर्माण गरी कार्यान्वयन गर्नु बाञ्छनीय देखिन्छ। नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिकाभित्र व्यवस्थित पशुबधशालाहरु संचालनमा रहेका छैनन्। पशुहरूलाई फ्रेस हाउसहरू तथा खुल्ला स्थानहरूमा बध गर्ने गरिन्छ।
७.४.४ शवदाहस्थल सम्बन्धी विवरण
नेपालमा आफ्नो धार्मिक परम्परा अनुसार मृत्यु संस्कार गर्ने चलन परापूर्व कालदेखि नै चलिआएको छ। हरेक गाउँपालिका/नगरपालिका तथा हरेक समुदायको आ-आफ्नो धर्म र संस्कृति अनुसार शवदाहस्थल र समाधीस्थल व्यवस्थापन एक महत्वपूर्ण र संवेदनशील विषय र आवश्यकता हो। भावनात्मक अर्थ समेत बोकेको यो विषयलाई कुनै पनि योजनाले समयमै सम्बोधन गर्नुपर्दछ। अन्यथा अव्यवस्थित दाहसंस्कार गरिनुले नगरको पर्यावरणीय, सामाजिक तथा सांस्कृतिक व्यवस्थामा चुनौती थपिन्छ। परम्परागत रुपमा सञ्चालनमा रहेका शवदाहस्थल र समाधीस्थललाई भविष्यमा सहज र व्यवस्थित बनाउनु पर्दछ। हाल उप-महानगरपालिका भित्र सञ्चालनमा रहेका शवदाहस्थल तथा समाधीस्थलहरुको विवरण तलको तालिकामा समावेश गरिएको छ।
| क्र.सं. | शवदाहस्थल, समाधीस्थलहरू तथा कब्रिस्तानहरुको नाम | ठेगाना | जातजाति/समुदाय |
|---|---|---|---|
| १ | मसानघाट | वडा नं. ८ | हिन्दु (जलाउने) |
| २ | लोधइ गाउँ, बुलबुलिया शवदाहस्थल | वडा नं. १३ | हिन्दु (जलाउने) |
| ३ | माटनपूर्वा, बालेगाउँ, बाबुगाँउ, कैरातीपूर्वा, गासार्हिपूर्वा (शवदाहस्थल) | वडा नं. १४ | हिन्दु (जलाउने) |
| ४ | बैकुण्ठधाम मसानघाट | वडा नं. १५ | हिन्दु (जलाउने) |
| ५ | डिहिवामा शवदाहस्थल | वडा नं. १६ | हिन्दु |
| ६ | विभिन्न स्थानमा भएका कब्रिस्तानहरु | वडा नं. १७ | मुस्लिम |
| ७ | खस्काधोको कब्रिस्तान | वडा नं. १८ | मुस्लिम |
| ८ | गायत्रीनगर, नयाँबस्ती, डुडुवा शवदाहस्थल, मणिकापुरमा रहेको कब्रिस्तान | वडा नं. २० | हिन्दु/मुस्लिम |
| ९ | पित्ति बलदेव नगर | वडा नं. २१ | |
| १० | महाराजा धार्मिक विद्यालय नजिक रहेको कब्रिस्तान, विर्ता देखि पुर्व तथा महाराजा स्कूल नजिक रहेको कब्रिस्तान | वडा नं. २२ | मुस्लिम |
| ११ | भज्जापुर्र्वा, जंङ्गलीपूर्वामा रहेको कब्रिस्तान | वडा नं. २३ | मुस्लिम |
संस्थागत तथा सुशासनको स्थिति
संगठनात्मक संरचना, सेवा सुविधा, र ऐन नीति नियम
८.१ संगठनात्मक तथा मानव संसाधनको अवस्था
८.१.१ उप-महानगरपालिकाको संगठनात्मक ढाँचा: संगठनात्मक सर्वेक्षणमा रहेको प्रस्तावित संगठन तालिका
उप-महानगरपालिकाको संगठनात्मक ढाँचा
८.२ सेवा सुविधा सञ्चालन र व्यवस्थापन
८.२.१ उपलब्ध सेवा सुविधाको प्रकार
अपाङ्ग परिचयपत्र वितरण तथा अद्यावधिक,
निःशूल्क उपचार सिफारिस,
कृषि समूह दर्ता, नवीकरण तथा खारेजी,
कृषि यन्त्र, औषधि तथा पशु औषधि उपचार र उपकरण वितरण,
बाली तथा पशुपंक्षी बीमा,
प्राइभेट फर्म दर्ता, नवीकरण तथा खारेजी,
व्यवसाय दर्ता, नवीकरण तथा खारेजी,
सहकारी दर्ता तथा खारेजी,
संघ संस्था दर्ता तथा खारेजी,
रोजगार परामर्श,
व्यक्तिगत घटना दर्ता,
सामाजिक सुरक्षा भत्ताको नयाँ लाभग्राही दर्ता तथा नवीकरण,
घ वर्गको निर्माण व्यवसायी इजाजत पत्र वितरण तथा नवीकरण,
घर निर्माण अनुमति,
घरनक्सा पास तथा अभिलेखीकरण,
विवाद निरुपण तथा मेलमिलाप,
छात्रवृत्ति सिफारिस,
विद्यालय सञ्चालन तथा कक्ष थप अनुमति,
तालिमहरू सञ्चालन,
उप-महानगरपालिका र वडा कार्यालयहरूबाट विभिन्न सिफारिस र प्रमाणितका कार्यहरू आदि ।
८.२.२ सेवा प्रवाह प्रक्रिया र पृष्ठपोषण
अपाङ्ग तथा ज्येष्ठ नागरिक परिचयपत्र वितरण
सम्बन्धित व्यक्तिको निवेदन, वडाको सिफारिस र आवश्यक परेको खण्डमा विशेषज्ञ चिकित्सकको सिफारिसका आधारमा अपाङ्ग परिचयपत्र वितरण समितिले जाँचबुझ गरी परिचयपत्र वितरण गर्ने ।
ज्येष्ठ नागरिक परिचयपत्रका लागि नागरिकता प्रमाणपत्रको प्रतिलिपि सहित निवेदन पेश गरेमा जाँचबुझ गरी परिचयपत्र वितरण हुने ।
क्लब दर्ता
बाल क्लब, किशोरी क्लब, युवा क्लब, सञ्जालहरू विधान, बैठकका निर्णयहरू, आवश्यक अन्य कागजातहरू संलग्न गरी निवेदन पेश गरेमा आवश्यक जाँचबुझ गरी उपयुक्त भएमा दर्ता हुने र नियमानुसार नवीकरण तथा खारेजीको कार्य गरिने ।
निःशूल्क उपचार सिफारिस
सम्बन्धित व्यक्तिको निवेदन, अस्पतालको प्रेषण पूर्जा र वडाको सिफारिसका आधारमा निःशूल्क उपचार सिफारिस समितिका आधारमा निःशूल्क उपचारका लागि सिफारिस हुने ।
कृषि समूह दर्ता
प्रस्तावित समूहको निर्णय प्रतिलिपि, नागरिकता प्रमाणपत्रहरू सहित निवेदन पेश भएपछि कृषि तथा पशु सेवा उपशाखाले आवश्यक जाँचबुझ गरी कृषि समूह दर्ता गर्ने र नियमानुसार नवीकरण तथा खारेजीको कार्य गरिने ।
कृषि यन्त्र, औषधि तथा पशु औषधि उपचार र उपकरण वितरण
वार्षिक कार्यक्रम, लक्षित वर्गको माग र निवेदनका आधारमा कृषि यन्त्र र पशु उपचार उपकरण वितरण हुने । सेवा केन्द्रहरूबाट उपचार सेवा निःशूल्क रुपमा उपलब्ध हुने ।
बाली तथा पशुपंक्षी बीमा
उप-महानगरपालिकाले अनुदानमा इच्छुक व्यक्तिहरूको बाली तथा पशुपंक्षी बीमा गरिदिने ।
व्यवसाय दर्ता
वडाको सिफारिस, जग्गाधनी प्रमाण-पत्रको प्रतिलिपि, नेपाली नागरिकता प्रमाणपत्रको प्रतिलिपि र निवेदन इच्छुकले पेश गरेमा व्यवसाय दर्ता र सोको नियमानुसार नवीकरण तथा खारेजीको कार्य गरिने ।
सहकारी दर्ता
विनियम सहित भेलाका निर्णयहरूका प्रतिलिपि, नागरिकता प्रमाणपत्रका प्रतिलिपिहरू र आवश्यक अन्य कागजातहरू संलग्न गरी पेश गरेमा आवश्यक जाँचबुझ गरी उपयुक्त देखिएमा सहकारी संस्था दर्ता हुने, एकीकरण, विभाजन र नियमानुसार दर्ता खारेजीको कार्य गरिने ।
स्थानीय संघ संस्था दर्ता
विधान, बैठकका निर्णयहरूका प्रतिलिपि, नागरिकता प्रमाणपत्रका प्रतिलिपिहरू, आवश्यक अन्य कागजातहरू संलग्न गरी निवेदन पेश गरेमा आवश्यक जाँचबुझ गरी उपयुक्त भएमा संघ संस्था दर्ता हुने र नियमानुसार नवीकरण तथा खारेजीको कार्य गरिने ।
रोजगार परामर्श
वैदेशिक रोजगारीमा जान चाहने व्यक्तिहरूका लागि रोजगार सेवा केन्द्रबाट परामर्शको कार्य गरिने ।
श्रम स्वीकृति
व्यक्तिगत श्रम स्वीकृतिका लागि रोजगार प्रदायक कम्पनीले दिएको भिजा, सम्झौताको कागजात लगायतका कागजातहरू संलग्न गरी पेश गरेमा अनलाइन माध्यमबाट सोको स्वीकृतिको कार्य अगाडि बढाइने र स्वीकृति भई आए पश्चात् प्रिन्ट गरी स्वीकृति पत्र प्रदान गरिने ।
वैदेशिक रोजगारीबाट बिदामा फर्किएका व्यक्तिहरू पुनः वैदेशिक रोजगारीमा जान थाल्दा पुनः श्रम स्वीकृतिका लागि रोजगार प्रदायक कम्पनीले दिएको भिजा, सम्झौताको कागजात लगायतका कागजातहरू संलग्न गरी पेश गरेमा अनलाइन माध्यमबाट सोको पुनः स्वीकृतिको कार्य अगाडि बढाइने र स्वीकृति भई आए पश्चात् प्रिन्ट गरी स्वीकृति पत्र प्रदान गरिने ।
वैदेशिक रोजगारी सहायता
वैदेशिक रोजगार बोर्ड मार्फत् प्रदान गरिने मृत्यु तथा अंगभंग क्षतिपूर्ति, परिवार स्वास्थ्य उपचार खर्च, मृत्यु भएमा शव घरसम्म झिकाउने कार्य, विदेशमा अलपत्र परेकाको उद्धार तथा खोजतलास लगायतका कार्यका लागि वडाको सिफारिस सहित अन्य आवश्यक कागजातहरू संलग्न गरी निवेदन पेश गरेमा आवश्यक प्रक्रिया अगाडि बढाई सेवा प्रदान गरिने ।
व्यक्तिगत घटना दर्ता
सूचकले दिएको सूचना फाराम र आवश्यक अन्य कागजातहरूको आधारमा स्थानीय पञ्जिकाधिकारीले जाँचबुझ गरी अनलाइन व्यक्तिगत घटना दर्ता गरी दर्ता प्रमाणपत्र प्रदान गर्ने ।
सामाजिक सुरक्षा भत्ताको नयाँ लाभग्राही दर्ता तथा नवीकरण
ज्येष्ठ नागरिक, ज्येष्ठ नागरिक एकल महिला, अपाङ्ग, विधवा, दलित बालबालिका पोषण भत्ता, लोपोन्मुख नागरिकका लागि सामाजिक सुरक्षा भत्तामा नयाँ लाभग्राहीको रुपमा दर्ता हुन वडा कार्यालयमा आप्नो आवश्यक कागजातहरू सहित फाराम भरी निवेदन पेश गरेमा जाँचबुझ गर्दा योग्य देखिएमा नयाँ लाभग्राहीका रुपमा दर्ता भई अर्को महिनाबाट भत्ता पाउने व्यवस्था रहेको छ ।
सामाजिक सुरक्षा भत्तामा दर्ता रहि रहेका व्यक्तिहरूका लागि प्रत्येक वर्ष भदौको महिनाभित्र आप्नो कागजातहरू सहित फाराम भरी निवेदन पेश गरेमा नवीकरणको कार्य तथा तथ्याङ्क अद्यावधिक गरिने व्यवस्था रहेको छ ।
घ वर्गको निर्माण व्यवसायी इजाजत पत्र वितरण
आवश्यक जनशक्ति र यन्त्र उपकरणको विवरण र प्रमाणपत्रको प्रतिलिपि, नागरिकता प्रमाण पत्रको प्रतिलिपि संलग्न गरी निवेदन पेश गरेमा आवश्यक जाँचबुझ गरी कार्यपालिकाको निर्णय बमोजिम इजाजत पत्र प्रदान गर्ने र नियमानुसार नवीकरण तथा खारेजीको कार्य गरिने ।
घर निर्माण अनुमति, घरनक्सा पास तथा अभिलेखीकरण
निर्माण गर्ने घरको ड्रइङ डिजाइन सहित घरनक्सा पासका लागि नागरिकता प्रमाणपत्रको प्रतिलिपि सहित निवेदन पेश गरेमा आवश्यक जाँचबुझ र प्रक्रिया पूरा गरी घरनक्सा पास गरिने र सोका आधारमा घर निर्माण अनुमति प्रदान हुने ।
पुराना घरहरूका हकमा निर्मित घरको नक्सा, नागरिकता प्रमाणपत्रको प्रतिलिपि सहित निवेदन पेश गरेमा आवश्यक जाँचबुझ र प्रक्रिया पूरा गरी अभिलेखीकरण प्रमाणपत्र प्रदान गरिने ।
विवाद निरुपण तथा मेलमिलाप
स्थानीय न्यायिक समितिले आफ्ना क्षेत्राधिकार भित्रका विभिन्न विषयमा न्याय निरुपण तथा मेलमिलापका कार्य गर्ने ।
छात्रवृत्ति सिफारिस
निःशुल्क अध्ययनका लागि वडाको सिफारिस सहित निवेदन पेश गरेमा आवश्यक जाँचबुझ गरी छात्रवृत्तिका लागि सिफारिस गर्ने ।
विद्यालय सञ्चालन तथा कक्ष थप अनुमति
विद्यालय सञ्चालन वा कक्षा थपका लागि आवश्यक पूर्वाधार पूरा गरी आवश्यक अन्य कागजातहरू संलग्न गरी निवेदन पेश गरेमा आवश्यक जाँचबुझ गर्दा उपयुक्त देखिएमा विद्यालय सञ्चालनका लागि अनुमति प्रदान गर्ने ।
तालिम सञ्चालन
उप-महानगरपालिकाको आफ्नै वार्षिक योजना/कार्यक्रमबाट विभिन्न आय तथा सीपमूलक तालिमहरू सञ्चालन हुने गर्दछन् भने विभिन्न गैरसरकारी संघसंस्थाहरूको समन्वय तथा सहकार्यमा समेत त्यस्ता तालिमहरू सञ्चालन हुने गरिरहेका छन् ।
उप-महानगरपालिका र वडा कार्यालयहरूबाट विभिन्न सिफारिस र प्रमाणितका कार्यहरू
स्थानीय तहको क्षेत्राधिकारभित्र रहेका स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ ले तोके बमोजिमका कार्यहरूका लागि आवश्यक कागजातहरू संलग्न गरी उप-महानगरपालिका वा वडामा निवेदन पेश गरेमा नियमानुसार सिफारिस तथा प्रमाणितका कार्यहरू गर्ने ।
८.३ ऐन, नीति नियम र कार्यप्रणाली
८.३.१ उप-महानगरपालिकाका स्वीकृत ऐन, नीति, नियम, निर्देशिका तथा मापदण्डहरू
| क्र.स. | विवरण |
|---|---|
| १. | लैङ्गिक हिंसा निवारण रणनीति तथा बाल विवाह उन्मूलन कार्ययोजना, २०७५ |
| २. | बाल संरक्षण नीति, २०७५ |
| ३. | असंगठित क्षेत्रमा कार्यरत श्रमिक वर्ग तथा असहायहरूलाई उपलब्ध गराइने राहत सम्बन्धी मापदण्ड, २०७६ |
| ४. | सामुदायिक विद्यालयका किशोरीहरूका लागि सेनेटरी प्याड खरिद मापदण्ड, २०८१ |
| ५. | सहकारी ऐन, २०७४ |
| ६. | फोहोरमैला व्यवस्थापन ऐन, २०७५ |
| ७. | विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन ऐन, २०७५ |
| ८. | नेपालगन्ज (आर्थिक ऐन), २०७६ |
| ९. | विनियोजन ऐन, २०७५ |
| १०. | आर्थिक ऐन, २०७७ |
| ११. | नेपालगन्ज उप-महानगरपालिका बालबालिका सम्बन्धी ऐन, २०७७ |
| १२. | अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको अधिकार सम्बन्धी ऐन, २०७७ |
| १३. | आर्थिक ऐन, २०७८ |
| १४. | सुशासन ऐन, २०७८ |
| १५. | कर्मचारी समायोजन ऐन, २०७८ |
| १६. | आर्थिक ऐन, २०८० |
| १७. | आर्थिक ऐन, २०८१ |
| १८. | आय व्यवस्थापन तथा नियमन ऐन, २०८१ |
| १९. | नगर प्रहरी ऐन (दोस्रो संशोधन), २०८१ |
| २०. | आर्थिक ऐन, २०८२ |
| २१. | मर्मत सम्भार कोष स्थापना तथा संचालन गर्न बनेको ऐन, २०८२ |
| २२. | विनियोजन ऐन, २०८२ |
| २३. | नगरबस संचालन तथा व्यवस्थापन कार्यविधि, २०७५ |
| २४. | नगरसभा गठन नियमावली, २०७५ |
| २५. | सार्वजनिक खरिद नियमावली, २०७७ |
| २६. | नगर प्रहरी संचालन तथा व्यवस्थापन कार्यविधि, २०७५ |
| २७. | बालक्लव र बालक्लव संचालन गठन तथा सन्चालन कार्यविधि, २०७५ |
| २८. | अपाङ्ग भएका व्यक्तिको परिचयपत्र वितरण कार्यविधि, २०७५ |
| २९. | अपाङ्ग भएका व्यक्तिहरूको व्यवस्थापन तथा पहिचान सम्बन्धी कार्यविधि, २०७५ |
| ३०. | वारुणयन्त्र सञ्चालन तथा व्यवस्थापन कार्यविधि, २०७५ |
| ३१. | बालकोष सञ्चालन कार्यविधि, २०७५ |
| ३२. | बालबालिकाको हक, अधिकार संरक्षण र सम्वर्द्धन गर्ने सम्बन्धी कार्यविधि, २०७५ |
| ३३. | स्थानीय स्वास्थ्य संस्था सञ्चालन तथा व्यवस्थापन कार्यविधि, २०७५ |
| ३४. | लैङ्गिक हिंसा निवारण कोष संचालन कार्यविधि, २०७५ |
| ३५. | विपद व्यवस्थापन कोष कार्यविधि, २०७६ |
| ३६. | महिला विकास कार्यक्रमको परिचय उद्देश्य र कार्यान्वयन कार्यविधि, २०७६ |
| ३७. | ज्येष्ठ नागरिक सेवा तथा मिलन केन्द्र संचालन तथा व्यवस्थापन सम्बन्धी कार्यविधि, २०७७ |
| ३८. | आधारभूत तह (कक्षा-८) विद्यार्थी मूल्याङ्कन तथा नतिजा प्रकाशक कार्यविधि, २०७८ |
| ३९. | बालिका शिक्षा र बालविवाह न्यूनीकरण मुद्दती खाता योजना कार्यक्रम संचालन कार्यविधि २०७८ |
| ४०. | ई-रिक्सा संचालन व्यवस्थापन तथा नियमन कार्यविधि, २०७८ |
| ४१. | महिला क्लव संचालन सम्बन्धी विनियम कार्यविधि, २०७८ |
| ४२. | जग्गा रेखाङ्कन कार्यविधि, २०७८ |
| ४३. | विपत् राहत वितरण सम्बन्धी मापदण्ड, २०७८ |
| ४४. | किशोरी विकास कार्यक्रम संचालन कार्यविधि, २०७८ |
| ४५. | टोल स्तरीय संस्था गठन तथा संचालन कार्यविधि, २०७८ |
| ४६. | लैङ्गिक हिंसा अन्त्यको लागि पुरुष संजाल गठन तथा परिचालन सम्बन्धी कार्यविधि, २०७८ |
| ४७. | लैङ्गिक समानता नीति, तथा कार्यान्वयन कार्यविधि, २०७८ |
| ४८. | नेपालगन्ज उप-महानगरपालिका ज्येष्ठ नागरिक क्लव संचालन गठन सम्बन्धी कार्यविधि, २०७८ |
| ४९. | आपतकालिन कार्य संचालन कार्यविधि, २०७९ |
| ५०. | नेपालगन्ज उप-महानगरपालिका ज्येष्ठ नागरिक क्लव संचालन गठन सम्बन्धी कार्यविधि, २०७९ |
| ५१. | विपद् जोखिम बीमा सम्बन्धी कार्यविधि, २०८० |
| ५२. | व्यवसाय निरन्तरता योजना, २०८० |
| ५३. | गरीब सँग स्थानीय सरकार संचालन कार्यविधि, २०८० |
| ५४. | युवा क्लव गठन तथा परिचालन कार्यविधि, २०८० |
| ५५. | अपाङ्गता अधिकार प्रवर्द्धन कोष कार्यविधि, २०८० |
| ५६. | अश्व तवेला तथा कसगरहरुको कल्याणकारी एक सुरक्षित आवास कार्यक्रम संचालन कार्यविधि, २०८० |
| ५७. | दाइजो प्रथा रोकथाम तथा उन्मूलन कार्यविधि, २०८१ |
| ५८. | अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरुको अधिकार संरक्षण प्रवर्द्धन सम्बन्धी निर्देशिका, २०७५ |
| ५९. | वडा कार्यालयहरुको लेखा निर्देशिका, २०७६ |
| ६०. | स्वास्थ्य संस्था दर्ता अनुमति तथा नवीकरण निर्देशिका, २०७६ |
| ६१. | नगर बस सञ्चालन तथा व्यवस्थापन निर्देशिका, २०७६ |
| ६२. | मेलमिलाप निर्देशिका, २०७६ |
| ६३. | नेपालगन्ज उप-महानगरपालिकाको वडा कार्यालयहरुको लेखापालन निर्देशिका, २०७६ |
| ६४. | लैङ्गिक हिंसा सम्बोधनका लागि सिफारिस प्रणाली सम्बन्धी निर्देशिका, २०७६ |
| ६५. | मेलमिलाप निर्देशिका, २०७६ |
| ६६. | सार्वजनिक खरिद नियमावली, २०७७ |
| ६७. | बालविवाहमुक्त अभियान संचालन निर्देशिका, २०७८ |
| ६८. | बालमैत्री स्थानीय शासन कार्यान्वयन निर्देशिका, २०७८ |
| ६९. | नेपालगन्ज उप-महानगरपालिका स्तरमा संचालनमा रहेका मनोरञ्जन तथा सत्कार सेवा क्षेत्रमा काम गर्ने श्रमिकहरुको हकहित र मर्यादित श्रम सम्बन्धी न्यूनतम मापदण्ड तथा अनुगमन निर्देशिका, २०७८ |
| ७०. | कृषक समूह गठन तथा व्यवस्थापन निर्देशिका, २०७९ |
| ७१. | नगर विपद् व्यवस्थापन स्वंयम सेवक परिचालन निर्देशिका, २०८० |
| ७२. | बाल संरक्षण नीति, २०७५ |
| ७३. | नेपालगन्ज उप-महानगरपालिकाको आम सञ्चार नीति, २०७८ |
| ७४. | सार्वजनिक वित्त व्यवस्थापनमा नागरिक सहभागिता सम्बन्धी नीति, २०८० |
| ७५. | सरसफाईकर्मीहरुका लागि पेशागत सुरक्षा तथा स्वास्थ्य नीति मार्ग दर्शन, २०८१ |
८.३.२ नगरकार्यपालिकाको जनशक्ति सम्बन्धी विवरण
| क्र.स. | महाशाखा/शाखाको नाम | पद | तह | सेवा/समूह | स्वीकृत दरवन्दी |
|---|---|---|---|---|---|
| १. | प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत | सहसचिव | प्रशासन/ सा.प्र. | १ | |
| २. | नगर प्रमुखको सचिवालय | प्रशासकीय अधिकृत/ ब.प्र.अ. | ७/८ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | १ |
| ३. | नगर उपप्रमुखको सचिवालय | वरिष्ठ प्र. सहायक/ सहायक प्र.अ. | ५/६ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | १ |
| ४. | प्रमुख प्रशासकीय अधिकृतको सचिवालय | वरिष्ठ प्र. सहायक/ सहायक प्र.अ. | ५/६ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | १ |
| ५. | का.स. | ३ | |||
| ६. | ह.स.चा. | ३ | |||
| जम्मा | १० | ||||
| १. | प्रशासन महाशाखा | उपसचिव/उपनिर्देशक/ वरिष्ठ उपसचिव/ निर्देशक | ९/१० औं | प्रशासन/ सा.प्र. | १ |
| १.१ | प्रशासन तथा जनशक्ति व्यवस्थापन शाखा | प्रशासकीय अधिकृत/ ब.प्र.अ. | ७/८ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | १ |
| वरिष्ठ प्र. सहायक/ सहायक प्र.अ. | ५/६ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | २ | ||
| प्रशासन सहायक | ४ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | २ | ||
| ह.स.चा. | १ | ||||
| १.२ | आन्तरिक व्यवस्थापन तथा खरिद शाखा | प्रशासकीय अधिकृत/ ब.प्र.अ. | ७/८ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | १ |
| वरिष्ठ प्र. सहायक/ सहायक प्र.अ. | ५/६ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | १ | ||
| प्रशासन सहायक | ४ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | १ | ||
| १.३ | आर्थिक प्रशासन शाखा | लेखा अधिकृत/वरिष्ठ ले.अ. | ७/८ औं | प्रशासन/ लेखा | १ |
| लेखापाल/सहायक ले.अ. | ५/६ औं | प्रशासन/ लेखा | २ | ||
| क.अ./सहायक क. अधिकृत | ५/६ औं | प्रशासन/ विविध | १ | ||
| सह लेखापाल | ४ औं | प्रशासन/ लेखा | २ | ||
| १.४ | महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक शाखा | महिला विकास अधिकृत/ वरिष्ठ म.वि.अ. | ७/८ औं | प्रशासन/ विविध | २ |
| महिला विकास निरीक्षक/ स.म.वि.अधिकृत | ५/६ औं | प्रशासन/ विविध | २ | ||
| १.५ | कानून शाखा | कानुन अधिकृत/ब.का.अ. | ७/८ औं | प्रशासन/ कानुन | १ |
| सहायक सहायक/ स.का.अ. | ५/६ औं | प्रशासन/ कानुन | २ | ||
| १.६ | नगर प्रहरी शाखा | प्रहरी निरीक्षक | ७ औं | १ | |
| प्रहरी नायव निरीक्षक | ५ औं | १ | |||
| प्रहरी सहायक निरीक्षक | ४ औं | १ | |||
| प्रहरी हवल्दार | ३ औं | ४ | |||
| प्रहरी जवान | २५ | ||||
| ह.स.चा./हेभी | २ | ||||
| का.स.(समग्रमा) | ५ | ||||
| जम्मा | ६२ | ||||
| २. | योजना तथा बजेट महाशाखा | उपसचिव/उपनिर्देशक/ वरिष्ठ उपसचिव/ निर्देशक | ९/१० औं | प्रशासन/ सा.प्र. | १ |
| २.१ | योजना बजेट अनुगमन तथा मूल्याङ्कन शाखा | प्रशासकीय अधिकृत/ ब.प्र.अ. | ७/८ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | १ |
| वरिष्ठ प्र. सहायक/ सहायक प्र.अ. | ५/६ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | २ | ||
| प्रशासन सहायक | ४ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | १ | ||
| २.२ | राजस्व व्यवस्थापन शाखा | प्रशासकीय अधिकृत/ ब.प्र.अ. | ७/८ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | १ |
| वरिष्ठ प्र. सहायक/ सहायक प्र.अ. | ५/६ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | २ | ||
| क.अ./सहायक क. अधिकृत | ५/६ औं | प्रशासन/ विविध | १ | ||
| प्रशासन सहायक | ४ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | २ | ||
| २.३ | सरसफाइ तथा वातावरण प्रवधर्न शाखा | वातावरण ईन्जिनियर/ ब.वा.इन्जिनियर | ७/८ औं | प्रशासन/ विविध | १ |
| वरिष्ठ प्र. सहायक/ सहायक प्र.अ. | ५/६ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | १ | ||
| सरसफाई तथा अन्य सुपरभाईजर | ४ औं | ३५ | |||
| सरसफाईकर्मि | २०० | ||||
| ह.स.चा./हेभी/टेक्टर/ टिप्पर/जेसिबि/कम्प्याक्टर आदि | १८ | ||||
| २.४ | विपद् व्यवस्थापन शाखा | प्रशासकीय अधिकृत/ ब.प्र.अ. | ७/८ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | १ |
| वरिष्ठ प्र. सहायक/ सहायक प्र.अ. | ५/६ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | १ | ||
| वारुणयन्त्र इन्चार्ज | ७ औं | १ | |||
| वारुणयन्त्र सहायक | ४ औं | १ | |||
| हेभी दम कल चालक | ३ | ||||
| फायरम्यान तथा हेल्पर | १२ | ||||
| २.५ | सूचना तथा प्रविधि शाखा | सूचना प्रविधि अधिकृत/ ब.सू.प्र.अ. | ७/८ औं | सूचना प्रविधि | १ |
| सहायक कम्प्युटर अपरेटर | ४ औं | प्रशासन/ विविध | १ | ||
| २.६ | तथ्याङ्क शाखा | तथ्याङ्क अधिकृत/व.त.अ. | ७/८ औं | प्रशासन/ तथ्याङ्क | १ |
| तथ्याङ्क सहायक/स.त.अ. | ५/६ औं | प्रशासन/ तथ्याङ्क | १ | ||
| का.स. | ५ | ||||
| जम्मा | २९४ | ||||
| ३. | आर्थिक विकास महाशाखा | उपसचिव/उपनिर्देशक/ वरिष्ठ उपसचिव/ निर्देशक | ९/१० औं | प्रशासन/ सा.प्र. | १ |
| ३.१ | सहकारी तथा उपभोक्ता हित संरक्षण शाखा | प्रशासकीय अधिकृत/ ब.प्र.अ. | ७/८ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | १ |
| वरिष्ठ प्र. सहायक/ सहायक प्र.अ. | ५/६ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | १ | ||
| खाद्य प्राविधिक/ खा.प्रा.अधिकृत | ५/६ औं | कृषि/ फुड न्युट्रि क्या कन्ट्रोल | १ | ||
| प्रशासन सहायक | ४ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | १ | ||
| ३.२ | भूमी व्यवस्थापन तथा नापी शाखा | नापी अधिकृत/ब.ना.अ. | ७/८ औं | इन्जि./सर्भे | १ |
| सर्वेक्षक/प्राविधिक अधिकृत | ५/६ औं | इन्जि./सर्भे | २ | ||
| प्रशासन सहायक | ४ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | १ | ||
| अमिन | ४ औं | इन्जि./सर्भे | ५ | ||
| ३.३ | सामाजिक सुरक्षा तथा पञ्जीकरण शाखा | प्रशासकीय अधिकृत/ ब.प्र.अ. | ७/८ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | १ |
| वरिष्ठ प्र. सहायक/ सहायक प्र.अ. | ५/६ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | १ | ||
| ३.४ | कृषि विकास शाखा | कृषि प्रसार अधिकृत/ वरिष्ठ कृषि प्रसार अधिकृत | ७/८ औं | कृषि/कृषि प्रसार | १ |
| कृषि प्राविधिक/सहायक कृषि प्रसार अधिकृत | ५/६ औं | कृषि/कृषि प्रसार | १ | ||
| सहायक कृषि प्राविधिक | ४ औं | कृषि/कृषि प्रसार | ४ | ||
| सहायक मत्स्य प्राविधिक | ४ औं | कृषि/मत्स्य | १ | ||
| ३.५ | पशुपंक्षी विकास शाखा | पशु चिकित्सक/ब.प.चि. | ७/८ औं | कृषि/ भेटेरिनरी | १ |
| पशु स्वास्थ्य प्राविधिक/ पशु स्वास्थ्य अधिकृत | ५/६ औं | कृषि/ भेटेरिनरी | २ | ||
| सहायक पशु स्वास्थ्य प्राविधिक | ४ औं | कृषि/ भेटेरिनरी | २ | ||
| काञ्जी हाउस सहयोगी | ४ | ||||
| ३.६ | सामाजिक विकास तथा गैसस समन्वय शाखा | प्रशासकीय अधिकृत/ ब.प्र.अ. | ७/८ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | १ |
| वरिष्ठ प्र. सहायक/ सहायक प्र.अ. | ५/६ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | १ | ||
| ३.७ | रोजगार प्रवर्द्धन तथा सुरक्षित आप्रवासन इकाई | वरिष्ठ प्र. सहायक/ सहायक प्र.अ. | ५/६ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | २ |
| प्रशासन सहायक | ४ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | २ | ||
| का.स. | ४ | ||||
| जम्मा | ४२ | ||||
| ४ | शिक्षा तथा खेलकुद महाशाखा | वरिष्ठ/शिक्षा निर्देशक | ९/१० औं | शिक्षा/ शिक्षा प्र. र परिक्षण तथा मू. | १ |
| ४.१ | शिक्षा योजना तथा कार्यक्रम शाखा | शिक्षा अधिकृत/ब.शि.अ. | ७/८ औं | शिक्षा/ शिक्षा प्र. र परिक्षण तथा मू. | १ |
| शिक्षा सहायक/स.शि.अ. | ५/६ औं | शिक्षा/ शिक्षा प्र. र परिक्षण तथा मू. | १ | ||
| ४.२ | विद्यालय प्रशासन शाखा | शिक्षा अधिकृत/ब.शि.अ. | ७/८ औं | शिक्षा/ शिक्षा प्र. र परिक्षण तथा मू. | १ |
| शिक्षा सहायक/स.शि.अ. | ५/६ औं | शिक्षा/ शिक्षा प्र. र परिक्षण तथा मू. | १ | ||
| ४.३ | परीक्षा, युवा तथा खेलकुद शाखा | शिक्षा अधिकृत/ब.शि.अ. | ७/८ औं | शिक्षा/ शिक्षा प्र. र परिक्षण तथा मू. | १ |
| शिक्षा सहायक/स.शि.अ. | ५/६ औं | शिक्षा/ शिक्षा प्र. र परिक्षण तथा मू. | १ | ||
| का.स. | १ | ||||
| जम्मा | ८ | ||||
| ५ | शहरी विकास तथा पूर्वाधार महाशाखा | डिभिजनल ईन्जिनियर | ९/१० औं | ईन्जि सेवा | १ |
| ५.१ | पूर्वाधार विकास शाखा | ईन्जिनियर/वरिष्ठ ईन्जिनियर | ७/८ औं | इन्जि./ सिभिल | ४ |
| सव-इन्जिनियर/प्रा.अ. | ५/६ औं | इन्जि./ सिभिल | ४ | ||
| खानेपानी ल्याब टेक्निसियन | ४/५ औं | इन्जि./ सिभिल | १ | ||
| ५.२ | घर नक्सा शाखा | ईन्जिनियर/वरिष्ठ ईन्जिनियर | ७/८ औं | इन्जि./ सिभिल | १ |
| ईन्जिनियर/वरिष्ठ ईन्जिनियर | ७/८ औं | इन्जि./ आर्किटेक | १ | ||
| वरिष्ठ प्र. सहायक/ सहायक प्र.अ. | ५/६ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | २ | ||
| सव-इन्जिनियर/प्रा.अ. | ५/६ औं | इन्जि./ सिभिल | २ | ||
| अमिन | ४ औं | इन्जि./सर्भे | २ | ||
| ५.३ | गुणस्तर परिक्षण शाखा | ईन्जिनियर/वरिष्ठ ईन्जिनियर | ७/८ औं | इन्जि./ सिभिल | १ |
| ल्याब टेक्निसियन/ ब.ल्या.टे. | ५/६ औं | इन्जि./ सिभिल | १ | ||
| ५.४ | मर्मत सम्भार इकाई | सव-इन्जिनियर/प्रा.अ. | ५/६ औं | इन्जि./ सिभिल | १ |
| ५.५ | विद्युत व्यवस्थापन इकाई | सव-इन्जिनियर | ५ औं | १ | |
| विद्युत मिस्त्री/सुपरभाईजर | ७ | ||||
| विद्युत सहयोगी, भर्याड बोक्ने | १० | ||||
| ५.६ | वडा कार्यालयको लागि | सव-इन्जिनियर/प्रा.अ. | ५/६ औं | इन्जि./ सिभिल | १० |
| ह.स.चा. | १ | ||||
| का.स. | ४ | ||||
| जम्मा | ५४ | ||||
| ६ | स्वास्थ्य महाशाखा | जनस्वास्थ्य प्रशासक/ ब.जनस्वास्थ्य प्रशासक | ९/१० औं | स्वास्थ्य/ हे.ई/क.न. | १ |
| ६.१ | जनस्वास्थ्य प्रवर्द्धन शाखा | जनस्वास्थ्य अधिकृत/ब. जनस्वास्थ्य अधिकृत | ७/८ औं | स्वास्थ्य/हे.ई | १ |
| हे.अ./ज.स्वा.नि/सि.अ.हे.व. अधिकृत | ५/६/७ औं | स्वास्थ्य/हे.ई | २ | ||
| फार्मेसी सहायक | ५/६/७ औं | स्वास्थ्य/ फार्मेसि | १ | ||
| ६.२ | परिवार कल्याण तथा मातृ शिशु स्वास्थ्य शाखा | नर्सिङ अधिकृत/ब. नर्सिङ अधिकृत | ७/८ औं | स्वास्थ्य/ प.हे.न | १ |
| प.हे.न./सि.अ.न.मी. अधिकृत नि. | ५/६/७ औं | स्वास्थ्य/ प.हे.न | १ | ||
| ६.३ | आयुर्वेद शाखा | कविराज/क. निरीक्षक/क. निरीक्षक अधिकृत | ५/६/७ औं | स्वास्थ्य/ आयुर्वेद | १ |
| वैद्य | ४/५/६ औं | स्वास्थ्य/ आयुर्वेद | १ | ||
| का.स. | २ | ||||
| जम्मा | ११ | ||||
| ७ | आन्तरिक लेखा परिक्षण शाखा | आलेप अधिकृत/वरिष्ठ आ.ले.प.अधिकृत | ७/८ औं | प्रशासन/ लेखा | १ |
| आलेप सहायक/सहायक आलेप अधिकृत | ५/६ औं | प्रशासन/ लेखा | १ | ||
| जम्मा | २ | ||||
| ८ | वडा कार्यालयहरु | ||||
| ८.१ | वडा कार्यालय तर्फ | प्रशासकीय अधिकृत/ब.प्र.अ. | ७/८ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | २३ |
| वरिष्ठ प्र. सहायक/ सहायक प्र.अ. | ५/६ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | २३ | ||
| प्रशासन सहायक | ४ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | ८ | ||
| लेखा सहायक | ४ औं | प्रशासन/ सा.प्र. | २३ | ||
| का.स. | २३ | ||||
| जम्मा | १०० | ||||
| ८.२ | स्वास्थ्य चौकी ११/ प्रति स्वास्थ्य चौकी विवरण | अधिकृत | ६ औं | स्वास्थ्य/ हे.ई | ११ |
| अधिकृत | ६ औं | स्वास्थ्य/ क.न. | ११ | ||
| सहायक | ५ औं | स्वास्थ्य/ हे.ई | २२ | ||
| सहायक | ४ औं | स्वास्थ्य/ क.न. | ११ | ||
| सहायक | ४ औं | स्वास्थ्य/ हे.ई | ११ | ||
| का.स. | ११ | ||||
| ल्याब असिस्टेन्ट | ४/५/६ औं | स्वास्थ्य/ मे.ल्या.टे. | ३ | ||
| जम्मा | ८० | ||||
| ८.३ | शहरी स्वास्थ्य प्रवर्द्धन केन्द्र | मेडिकल अफिसर | ८ औं | स्वास्थ्य/ जनरल हे.स. | १ |
| जनस्वास्थ्य अधिकृत | ७/८ औं | स्वास्थ्य/ हे.ई | १ | ||
| हे अ | ५/६/७ औं | स्वास्थ्य/ हे.ई | १ | ||
| स्टाफ नर्स | 5/६/७ औं | स्वास्थ्य/ क.न. | १ | ||
| अहेव | ४/५/६ औं | स्वास्थ्य/ हे.ई | १ | ||
| अनमी | ४/५/६ औं | स्वास्थ्य/ क.न. | १ | ||
| ल्याव | ४/५/६ औं | स्वास्थ्य/ मे.ल्या.टे. | १ | ||
| कविराज | ५/६/७ औं | स्वास्थ्य/ आयुर्वेद | १ | ||
| थेरापिष्ट | स्वास्थ्य/ फिजियोथेरापी | १ | |||
| का.स. | १ | ||||
| अभ्यङ्गकर्ता | १ | ||||
| जम्मा | ११ | ||||
| ८.४ | शहरी स्वास्थ्य केन्द्र ११ | हे.अ./स्वा.अ./ज.स्वा.नि | ४/५/६ औं | स्वास्थ्य/हे.ई | १२ |
| अ.न.मी. | ४/५/६ औं | स्वास्थ्य/ प.हे.न | १२ | ||
| का.स. | १२ | ||||
| जम्मा | ३६ | ||||
| ८.५ | आयुर्वेद औषधालय | कविराज/क. निरीक्षक/ ब.क. निरीक्षक | ५/६/७ औं | स्वास्थ्य/ आयुर्वेद | ३ |
| वैद्य | ४/५/६ औं | स्वास्थ्य/ आयुर्वेद | ३ | ||
| का.स./औषधी कुटुवा | ६ | ||||
| जम्मा | १२ | ||||
| कुल जम्मा | ७२२ |
३.१४ सामाजिक सुरक्षा
समाजमा पछाडि पारिएका तथा परेका ज्येष्ठ नागरिक, एकल महिला, अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई सामाजिक सुरक्षा भत्ताको नाममा राज्य कोषबाट सहयोग गर्ने अवधारणा कल्याणकारी राज्यको अवधारणा हो । वि.सं. २०५१ देखि ज्येष्ठ नागरिकलाई मासिक १०० रूपैयाँ भत्ता दिने नारा सहित शुरु गरिएको सामाजिक सुरक्षा भत्ता अहिले ज्येष्ठ नागरिकका साथसाथै एकल महिला, अपाङ्गता भएका र दलित ज्येष्ठ नागरिकलाई समेत प्रदान गरिदै आएको छ । यसले समाजमा पछाडि परेका अशक्तहरूलाई सम्मानपूर्वक बाँच्न प्रोत्साहन हुने विश्वास गरिएको छ ।
सामाजिक सुरक्षा ऐन, २०७५ अनुसार देहाय बमोजिमका नेपाली नागरिकलाई सामाजिक सुरक्षा भत्ता पाउने उल्लेख गरिएको छ । लाभग्राहीहरूको वडागत विवरण देहायको तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।
सामाजिक सुरक्षा भत्ताका प्रकार र मापदण्डहरु देहाय बमोजिम रहेका छन् :
१. ज्येष्ठ नागरिक भत्ता: दलित र एकल महिला ज्येष्ठ नागरिकले साठी वर्ष उमेर पूरा गरेपछि र अन्य ज्येष्ठ नागरिकले अठसठ्ठी वर्ष उमेर पूरा गरेपछि सामाजिक सुरक्षा भत्ताका रूपमा नेपाल सरकारले तोके बमोजिमको ज्येष्ठ नागरिक भत्ता पाउँछन् ।
२. विपन्न नागरिक भत्ता: आर्थिक रूपले विपन्न नागरिकले तोकिए बमोजिम सामाजिक सुरक्षा भत्ताको रूपमा नेपाल सरकारले तोकेको रकम विपन्न नागरिक भत्ता पाउँछन् ।
३. अशक्त र असहाय भत्ता: अशक्त र असहाय अवस्थामा रहेको नागरिकले तोकिए बमोजिम सामाजिक सुरक्षा भत्ताको रूपमा नेपाल सरकारले तोकेको रकम अशक्त र असहाय भत्ता पाउँछन् ।
४. असहाय एकल महिला भत्ता: विधवा महिलाहरू र नेपाल सरकारले राजपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी तोकेको भन्दा न्यून आय भएका र पालन पोषण तथा हेरचाह गर्ने परिवारको कुनै सदस्य नभएका वा त्यस्तो सदस्य भएपनि आर्थिक रूपले विपन्न अवस्थामा रहेका वा त्यस्तो सदस्यले पालनपोषण नगरेका अन्य एकल महिलाले समेत यस्तो भत्ता पाउँछन् ।
५. अपाङ्गता भत्ता: पूर्ण अशक्त अपाङ्गता र अति अशक्त अपाङ्गता भएको नागरिकले सामाजिक सुरक्षा भत्ताको रूपमा नेपाल सरकारले तोकेको अपाङ्गता भत्ता पाउँछन् ।
६. बाल पोषण भत्ता: अति विपन्न, लोपोन्मुख र नेपाल सरकारले तोकेका पाँच वर्ष उमेर पूरा नगरेका बालबालिकाले सामाजिक सुरक्षा भत्ताको रूपमा नेपाल सरकारले तोकेको बालपोषण भत्ता पाउँछन् ।
७. लोपोन्मुख जाति भत्ता: लोपोन्मुख जातिका नागरिकले नेपाल सरकारले तोकेको सामाजिक सुरक्षा भत्ता पाउँछन् ।
८. आफ्नो हेरचाह आफै गर्न नसक्नेलाई स्याहार भत्ता: आफ्नो हेरचाह आफै गर्न नसक्ने नागरिकले नेपाल सरकारले तोकेको सामाजिक सुरक्षा भत्ता पाउँछन् ।