आर्थिक अवस्था

क) घरको स्वामित्वको आधारमा घरधुरीको विवरण

यस उप-महानगरपालिकामा घरको स्वामित्वको आधारमा ४ प्रकारका आवास संरचनाहरूको प्रयोग गरेको पाउन सकिन्छ । निजी स्वामित्वको घरमा बसोबास गरिरहेका घरधुरीहरू २६,८६० अर्थात ७७.७१ प्रतिशत रहेका छन् । त्यसैगरी भाडामा बसोबास गर्नेको संख्या ७,१३० अर्थात २०.६३ प्रतिशत रहेको छ । संस्थागत घरहरूमा बसोबास गर्नेहरू ३९४ परिवार अर्थात १.१४ प्रतिशत रहेका छन् भने स्रोत नखुलेको अवस्थाका घरपरिवारहरू १८१ अर्थात ०.५२ प्रतिशत रहेका छन् । भूकम्पीय दृष्टिकोणले संवेदनशील रहेको नेपालमा घरहरू निर्माण गर्दा भूकम्प प्रतिरोधात्मक बनाउनु आवश्यक छ । अति विपन्न परिवारका लागि एकीकृत बस्ती निर्माण गरी सरकारले उनीहरूको आवास सुरक्षाको अधिकार सुनिश्चित गरेको खण्डमा राज्यको लोककल्याणकारी भूमिका पुष्टी हुन्छ ।

ख) घर जग्गामा महिलाको स्वामित्व अनुसारको परिवार संख्या

ग) अठार वर्ष भन्दा कम उमेरका बालबालिकाहरुको बसोबासको स्थिती

उप-महानगरपालिकामा रहेका १८ वर्ष भन्दा कम उमेर समूहका बालबालिकाको कुल जनसंख्या मध्ये ५०,५०४ अर्थात ८७.५५ प्रतिशत बालबालिकाहरु आफ्ना आमा र बुवा सँग बस्ने गर्दछन भने ४,७८३ अर्थात ८.२९ प्रतिशत बालबालिका आमा सँग मात्र बस्ने गर्दछन्, ५०७ अर्थात ०.८८ प्रतिशत बालबालिका बाबु सँग बस्ने गर्दछन । यसका साथै १,५३३ अर्थात २.६६ प्रतिशत बालबालिका अन्य नातेदार सँग बस्ने गर्दछन, १३६ अर्थात ०.२४ प्रतिशत बालबालिका बाबु र सौतेनी आमा सँग बसोबास गर्ने गर्दछन, २४ अर्थात ०.०४ प्रतिशत बालबालिका आमा तथा सौतेनी बाबु सँग बस्दै आएका छन भने जसको विस्तृत विवरण माथिको तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।

घ) जगको आधारमा घरधुरीको विवरण

ङ) बाहिरी गारोको आधारमा घरधुरीको विवरण

च) घरको भुँईको आधारमा घरधुरी विवरण

यस उप-महानगरपालिकामा घरको भुँईको स्वामित्वको आधारमा ६ प्रकारका आवास संरचनाहरूको प्रयोग गरेको पाउन सकिन्छ । सिमेन्ट ढलानको प्रयोग गरिरहेका घरधुरीहरु २२,४१६ अर्थात् ६४.८५ प्रतिशत रहेका छन् । त्यसैगरी माटोको भुँई प्रयोग गर्ने घरधुरीको संख्या ८,७०६ अर्थात २५.१९ प्रतिशत, इँटा/ढुङ्गाको प्रयोग गर्ने घरधुरीको संख्या ६६६ अर्थात १.९३ प्रतिशत, सेरामिक टायलको प्रयोग गर्ने घरधुरीको संख्या १,७८७ अर्थात ५.१७ प्रतिशत, काठको फल्याक/बाँसको प्रयोग गर्ने घरधुरीको संख्या ८४१ अर्थात २.४३ प्रतिशत र स्रोत नखुलेका अवस्थाका घरधुरीहरु १४९ अर्थात ०.४३ प्रतिशत रहेका छन् । भूकम्पीय दृष्टिकोणले संवेदनशील रहेको नेपालमा घरहरू निर्माण गर्दा भूकम्प प्रतिरोधात्मक बनाउनु आवश्यक छ। अति विपन्न परिवारका लागि एकीकृत बस्ती निर्माण गरी सरकारले उनीहरूको आवास सुरक्षाको अधिकार सुनिश्चित गरेको खण्डमा राज्यको लोककल्याणकारी भूमिका पुष्टी हुन्छ । जसको विस्तृत विवरण तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।

छ) छानोको आधारमा घरधुरीको विवरण

कुनै पनि उप-महानगरपालिका आर्थिक रूपले सबल हुनका लागि आयातभन्दा निर्यात बढी हुनु अनिवार्य छ। आयातभन्दा निर्यातको आयतन ठूलो हुँदा यसले व्यापार नाफा वृद्धि भई आर्थिकस्तर माथि उठ्न मद्दत गर्दछ। उप-महानगरपालिकाभित्र उत्पादन हुने उपजहरुलाई प्रवर्द्धन गरी स्थानीयस्तरमा उत्पादन हुने उपजमा आत्मनिर्भर भई निर्यात बढाउन सकेमात्र उप-महानगरपालिकाको आर्थिक हैसियत वृद्धि हुन सक्छ। उप-महानगरपालिकाबाट धान, चामल, दाल, तरकारी, माछामासु लगायतका कृषि उपजहरु, तथा खसीबोका, सुंगुर, बंगुर, कुखुरा लगायतका पशुजन्य उत्पादनहरु अन्य छिमेकी स्थानीय तहहरु लगायतका स्थानमा निर्यात गर्ने गरिन्छ भने अतिरिक्त खाद्य सामाग्री लत्ता कपडा, घरायसी विद्युतीय उपकरण, निर्माण सामाग्रीहरु, शिक्षण सामाग्री, रसायनिक मल, फलफूल स्वास्थ्य औषधी तथा उपकरण जस्ता वस्तुहरुको आयात हुने गरेको छ। निर्यातभन्दा आयात बढी हुनुले उप-महानगरपालिकाको व्यापार घाटा स्पष्ट अनुमान गर्न सकिन्छ। यद्यपि यकिन तथ्याङ्कका लागि भने उप-महानगरपालिकाले विशेष पहलकदमी लिन जरुरी छ।

स्थानीय श्रोतमा आधारित कच्चा पदार्थको प्रचुरताका हिसाबले नेपाल सम्पन्न रहेतापनि यसको दिगो सदुपयोगमा भने निकै पछाडि परेको यथार्थ हामी सामु छ। हामी कहाँ उपलब्ध श्रोतहरूमा जडिबुटी, फलफूल, खाद्यान्न, तरकारी आदि पर्दछन्। यस प्रकारका कच्चा पदार्थहरूको व्यवसायिक उत्पादन र दिगो सदुपयोग गर्दा उप-महानगरपालिकाको अर्थतन्त्रमा प्रत्यक्ष सकारात्मक योगदान पुग्दछ। साथै व्यवसायिक पशुपालनबाट पनि प्रशस्त लाभ उठाउन सकिन्छ।

यस नगरपालिकाबाट विभिन्न देशहरूमा वैदेशिक रोजगारीमा जानेहरूको संख्या ३,८०४ रहेको छ। उमेरगत रूपमा विश्लेषण गर्दा सबैभन्दा बढी १५-२४ उमेर समूहका १,६४२ जना वैदेशिक रोजगारीमा गएका छन् भने सबैभन्दा कम ६५ वर्ष माथि उमेर समूहका १० जना वैदेशिक रोजगारीमा गएका छन्। वैदेशिक रोजगारीमा गएका मध्ये सबैभन्दा बढी मध्यपूर्वी देश जानेहरुको संख्या रहेको छ।

नेपालमा परिवारको जमीन माथिको स्वामित्वको विषयलाई आर्थिक हैसियतसँग गाँसेर हेरिन्छ । नेपालको अर्थतन्त्र कृषिमा आधारित हुँदा जमिनमाथिको स्वामित्वलाई आर्थिक हैसियतसँग गाँसेर हेर्नु स्वाभाविक भए तापनि पछिल्लो समय वैदेशिक रोजगार लगायत अन्य सेवा क्षेत्रमा मानिसहरूको पहुँच वृद्धि हुँदा गैर कृषि क्षेत्रबाट आफ्नो आर्थिक हैसियत निर्माण गर्ने परिपाटी सुरु भएको पाइन्छ । अर्कोतर्फ जमिनमाथिको स्वामित्वलाई आफ्नो थातथलो वा आवास स्थलको रुपमा समेत हेरिन्छ । यसर्थ हरेक नागरिकको जमीनमाथिको स्वामित्वलाई सदियौंदेखि एक प्रमुख आर्थिक सामाजिक तथा राजनैतिक मुद्दाको रूपमा हेरिँदै आएको छ । त्यस्तै नेपालमा जमिनको वितरण अवैज्ञानिक रहेको छ ।

भूमि महत्वपूर्ण प्राकृतिक साधन हो । आर्थिक विकासको लागि यसको समुचित उपयोग गर्नु पर्दछ । भूमिलाई कृषि, आवास, सडक, पिउने पानी, सिँचाई, विद्युत तथा उर्जा, सूचना तथा सञ्चार आदिको प्रवन्धको लागि प्रयोग गर्ने गरिन्छ । यस खण्डमा विशेष गरी उप-महानगरपालिकाको भू-उपयोग र भू-आवरणको वस्तुगत चित्रण गरिएको छ ।

यस उप-महानगरपालिकाको वर्तमान भू-उपयोगलाई हेर्दा ८०.१४ प्रतिशत अर्थात् सबैभन्दा धेरै कृषि क्षेत्रले ओगटेको छ भने दोस्रोमा बस्तीले ओगटेको क्षेत्र रहेको छ । उपलब्ध जमिनमध्ये खेतीयोग्य जमिनको अंश राम्रो रहेको छ । सम्पूर्ण खेतीयोग्य जमिनमा वैज्ञानिक कृषि प्रणाली अवलम्बन गर्न सके उत्पादनको राम्रो सम्भावना देखिन्छ । यस नगरको भू-उपयोगको अर्को उल्लेखनीय पक्ष भनेको यहाँको कृषिले ढाकेको क्षेत्र हो । समग्र भूभागको ८०.१४ प्रतिशत खेतीयोग्य रहनु नगरवासीको लागि सुखद रहेको छ । यहाँ अन्य भू-उपयोगको विस्तृत विवरण तालिकामा उल्लेख गरिएको छ :-

वैज्ञानिक र व्यवसायिक ढङ्गले भू-उपयोग नहुँदा कृषि क्षेत्रमा ठुलो घाटा व्यहोर्नु परेको अवस्था छ । नगरमा उपलब्ध सम्पूर्ण खेतीयोग्य जमिनको वैज्ञानिक र व्यवसायिक ढङ्गले सदुपयोग हुन सकेको पाइँदैन । खेतीयोग्य जमिनको उपलब्धता भएपनि पूर्ण सदुपयोग नहुँदा एकातर्फ जमिन बाँझो हुँदै जाने त अर्कोतर्फ कृषि उत्पादनमा कमी भई आयात गर्नुपर्ने अवस्था श्रृजना हुन सक्छ । भू-सूचना प्रणालीबाट प्राप्त तथ्याङ्क अनुसार उप-महानगरपालिकामा ६८.८७ वर्ग कि.मि. अर्थात् ८०.१४ प्रतिशत जमिन खेतीयोग्य रहेको छ ।

जमिन खेतीयोग्य भएर मात्र हुँदैन त्यसमा सिँचाईको सुविधा हुनुपर्दछ । खेतीयोग्य जमिनमा खेतीपाती गरी पूर्ण सदुपयोग गर्न त्यसमा सिँचाईको सुविधा पुर्याउनु अनिवार्य हुन्छ । तसर्थ स्थानीय तहहरूले आफ्नो क्षेत्रमा रहेको खेतीयोग्य जमिनको यथार्थ विवरण तयार पारी त्यसमध्ये सिँचाई पुगेको र नपुगेको जमिनको समेत सही तथ्याङ्क हुनुपर्दछ । यस पश्चात सिँचाई नपुगेको जमिनमा एक वा वैकल्पिक उपायले सिँचाई पुर्याउन प्राथमिकता केन्द्रित गर्नु आवश्यक हुन्छ ।

नगरमा कतिपय क्षेत्रहरू प्रयोगहीन अवस्थामा बाँझो जमिन रहेका हुन्छन् । सबै प्रकारका जमिनहरूको एक वा अर्को प्रकारले सदुपयोग गर्न सकिन्छ । जमिन आफैमा एक अमूल्य प्राकृतिक सम्पदा हो । खेती नहुने क्षेत्रमा डालेघाँस वा जडिबुटी लगाउन सकिन्छ भने उपयुक्त स्थानहरू भए खुल्ला क्षेत्र, मनोरञ्जन स्थल, पार्क वा बगैंचाको रुपमा समेत विकास गर्न सकिन्छ । खेती नहुने अवस्थामा आवास विकासका लागि समेत यस्तो जमिनको सदुपयोग गर्न सकिन्छ । यस उप-महानगरपालिकामा सिँचाई नपुगेको जमिनहरु बाँझो अवस्थामा रहेका छन् ।

आज उच्चतम विकास हासिल गरेका औद्योगिक राष्ट्रहरूको विकासको मेरुदण्ड कृषि नै रहेको इतिहासले देखाउँछ । यूरोप, अमेरिका तथा एसियाली महाशक्तिशाली राष्ट्रहरूको सम्पन्नताको आधारशिला समेत कृषि क्रान्तिमा आधारित भएको पाइन्छ । तसर्थ तत्कालका लागि कृषि बाहेकका अन्य विकल्पहरू न्यून रहेको र कृषिमा पर्याप्त सम्भावना रहेको हाम्रो देशमा विकासका अन्य महत्वाकांक्षी योजना कार्यान्वयन गर्नुपूर्व खाद्यान्न, फलफूल, तरकारीका साथै समग्र कृषि उपजहरूमा आत्मनिर्भर बनी निर्यात समेत वृद्धि गर्न कृषि क्षेत्रमा क्रान्ति नै गर्नुपर्ने पहिलो अनिवार्य आवश्यकता रहेको छ । उच्च प्रविधिहरू विकास भइसकेको आजको युगमा समेत हाम्रो निर्वाहमुखी परम्परागत खेती प्रणालीमा सीमित रहि रहनु एक प्रकारको विडम्वना नै हो । तसर्थ स्थानीय सरकारले सम्भाव्यता अध्ययन गरी व्यवसायिक र वैज्ञानिक कृषिका लागि आवश्यक सम्पूर्ण कृषि पूर्वाधारहरूको विकास मार्फत् कृषि उत्पादन र विकासमा क्रान्ति गर्नुपर्ने आवश्यकता रहेको छ ।

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ मा राष्ट्रिय कृषिगणना सञ्चालनको लागि प्रत्येक परिवारमा जग्गाजमिन तथा पशुपन्छीको विवरणसहित कृषक परिवार विवरणका आधारमा नमूना फ्रेम (Sample Frame) तयार गरिएको थियो । उक्त फ्रेमका आधारमा वडा वा गणनाक्षेत्र छनोट गरी कृषि परिवारको विस्तृत विवरण सङ्कलन गरिएको थियो । राष्ट्रिय कृषिगणना २०७८ को नतिजाअनुसार नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिकामा कृषक परिवारको जम्मा सङ्ख्या ७,२२२ रहेको छ ।

यस उप-महानगरपालिकामा रहेका ७,२२२ कृषक परिवारले जम्मा १६,५५७ ओटा कित्ता जग्गामा ४४३५.५ हेक्टर जमिनमा कृषि चलन गरेको देखिन्छ । यस हिसाबले औसतमा एउटा कृषक परिवारले २.३ कित्ता जग्गामा खेती गरेको देखिन्छ । यहाँ कुल सिञ्चित क्षेत्रफल ३४२३.५ हेक्टर रहेको छ ।

राष्ट्रिय कृषिगणना २०७८ को नतिजाअनुसार यस उप-महानगरपालिकामा जग्गाको उपभोगसम्बन्धी विवरण हेर्दा कृषक परिवारले परिवारको स्वामित्वको जग्गामा मात्र कृषिचलन गर्ने परिवार सङ्ख्या ५८६४ (८१.२०%) रहेको देखिन्छ जसले ३२८८.१ हेक्टर (७४.१३%) जग्गामा कृषि चलन गरेको पाइन्छ । त्यस्तै अरूको स्वामित्वको जग्गामा मात्रै कुनै सर्तनामा लिई खेतीपाती गर्ने कृषक परिवार परिवार सङ्ख्या १४६ (२.०२%) रहेको देखिन्छ जसले १२७.३ हेक्टर (२.८७%) जग्गामा कृषि चलन गरेको पाइन्छ र अन्य प्रकारको उपभोग अन्तर्गत खेतीपाती गर्ने कृषक यस उप-महानगरपालिकामा छैनन् । त्यस्तै एकभन्दा बढी प्रकारको स्वामित्व भएको जग्गा कमाउने कृषक परिवार सङ्ख्या १२१२ (१६.७८%) रहेको र यस्तो जग्गाको क्षेत्रफल १०२० हेक्टर (२३%) रहेको छ ।

कृषिचलनले के कस्ता बाली कति क्षेत्रफलमा लगाएको छ भन्ने विश्लेषण गर्दा राष्ट्रिय कृषि गणनाको नतिजाअनुसार यस उपमहानगरपालिकामा जम्मा ७,२२२ कृषि परिवार मध्ये खेतीयोग्य जग्गामा कृषिचलन गर्ने परिवार सङ्ख्या ७,०५४ छ भने खेतीयोग्य जमिनको कुल क्षेत्रफल ४०४४.० हेक्टर रहेको छ जुन ९१.१७ प्रतिशत हुन आउँछ ।

खेतीयोग्य जग्गामा खेतीपाती गरिरहेका सबै ७,०५४ परिवारले ४०२३.८ हेक्टर (९०.७२%) जग्गामा अस्थायी बाली लगाएको पाइन्छ । त्यस्तै अन्य खेतीयोग्य जग्गामा बाली लगाउने १०० कृषक परिवारको जग्गाको क्षेत्रफल २०.२ हेक्टर (०.४६%) रहेको छ । यसैगरी ६४० कृषक परिवारले ५७.९ हेक्टर जमिन (२.१९%) मा स्थायी बाली लगाएको पाइन्छ । त्यस्तै, स्थायी चौरचरन, निजी खुल्ला क्षेत्र, पोखरी तथा अन्य जग्गाको क्षेत्रफल २९४.४ हेक्टर (६.६४%) रहेको देखिन्छ ।

नेपालका अधिकांश क्षेत्रमा निर्वाहमूखी, परम्परागत र असंगठित खेती गर्ने प्रणाली विद्यमान छ । कृषि व्यवसायलाई सम्मानित, प्रतिफलमूखी र वैज्ञानिक बनाउन यसलाई संगठित र संस्थागत ढङ्गले विकास गर्न जरुरी छ। हाल देशका विभिन्न स्थानहरूमा व्यवसायिक कृषि फर्महरू दर्ता भई संगठित र संस्थागत हिसाबले खेतीपाती गर्ने अभ्यासको सुरुवात भएको छ । यसरी वैज्ञानिक हिसाबले फर्म दर्ता गरी कृषि व्यवसाय सञ्चालन गर्दा राज्यद्वारा दिइने अनुदान र प्रविधिहरू सहयोग प्रदान गर्न समेत सहयोग पुग्दछ। यसले कृषि व्यवसायलाई संगठित र व्यवसायिक बनाउन पनि मद्दत पुऱ्याउँछ । यस उप-महानगरपालिका भित्रका कृषि तथा पशुपालन फर्महरूको विवरण (अनुसूची ६ मा समाबेश गरिएको छ) ।

परम्परागत कृषिको व्यवसायिकरण तथा आधुनिकीकरण गर्न अहिले विभिन्न कृषि समूहरू सञ्चालित छन् । यसले कृषि व्यवसायलाई सहजीकरण गर्नुका साथै कृषि व्यवसायमा केही सेवा सुविधाहरू दिँदै व्यवसायीहरूलाई उर्जा प्रदान गरेको छ । कृषक समूहको विवरणले कुनै पनि उप-महानगरपालिकामा कृषि क्षेत्रमा रहेका कृषकको संलग्नता र कृषि क्रियाकलापको अवस्थाको जानकारी गराउनुको साथै आगामी दिनहरूमा के कस्ता कार्यक्रमहरू ल्याउन आवश्यक छ भन्ने कुरालाई सहज बनाउने देखिन्छ । कृषक समूहरूको विवरण तल तालिका समावेश गरिएको छ ।

ठुलोस्तरको कृषि उत्पादन तथा संकलन केन्द्रको व्यवस्था नभएको परिवेशमा सानो परिमाणमा उत्पादन हुने उपजहरूलाई विभिन्न पायक पर्ने स्थानहरूमा संकलन केन्द्रको रूपमा विकास गर्दा बजारीकरण गर्न सहयोग पुग्दछ । यसरी विभिन्न स्थानमा संकलन केन्द्रको विकास गर्दा व्यापारीहरूलाई निश्चित स्थानबाट निश्चित परिमाणमा उपजहरूमा खरिद गर्न सहयोग पुग्ने हुँदा यसले बजार प्रणालीको विकास गर्न सहयोग पुग्दछ ।

कृषि उत्पादन वृद्धि गर्नु जति जरुरी छ त्यति नै उत्पादित सामग्रीहरूको सुरक्षित भण्डारण गर्नु जरुरी हुन्छ । उचित ढङ्गले भण्डारण गर्दा कृषि उपजमा रहेको पोषक तत्वलाई कायम राख्न समेत मद्दत पुगदछ । भण्डारण वैज्ञानिक नहुँदा एकातर्फ उत्पादित उपजको गुणस्तर कमजोर हुने र नष्ट समेत हुन जान्छ । तसर्थ कृषि उपजलाई वैज्ञानिक तवरले भण्डारण गरी बेमौसममा समेत बजारमा उपलब्धता भए बजार मूल्य सन्तुलनमा राख्न सहयोग पुग्दछ । यसका लागि आवश्यकताका आधारमा विभिन्न स्थानमा चिस्यान केन्द्र, भण्डारण केन्द्र र डेरीहरू स्थापना गर्नु आवश्यक छ । हाल यस उप-महानगरपालिकामा व्यापारीहरूले निजी रूपमा सामान्य तथा परम्परागत भण्डारणको व्यवस्था गरी खाद्यान्न व्यापार गर्ने गरेका छन् ।

विशिष्ट भौगोलिक संरचनाले सिर्जना गरेको हावापानी, जनजीवन, वन, वनस्पती र वन्यजन्तु तथा साँस्कृतिक विविधताको कारण नेपाल विश्वमा नै एउटा चित्ताकर्षक पर्यटकीय गन्तव्य स्थलको रूपमा परिचित छ । पर्यटन हाम्रा लागि प्रकृतिले दिएको वरदान हो । यी सम्पूर्ण पर्यटकीय सम्पतिको पूर्ण सदुपयोग गरेमा देशको आर्थिक समृद्धिमा उल्लेखनीय योगदान पुऱ्याई देशको अर्थतन्त्रलाई सबल बनाउन सकिने निश्चित छ । तसर्थ पर्यटन नीति, २०६५ ले मूलभूत रूपमा पर्यटन मार्फत् स्वरोजगार सिर्जना, गरिबी निवारण, मूर्त तथा अमूर्त सम्पदाको खोज अनुसन्धान, हवाई तथा स्थलमार्गको थप विकास र विस्तार गर्ने र पर्यटन पूर्वाधारलाई दिगो विकासको अवधारणा अनुरूप अगाडि बढाउने उद्देश्य लिएको छ । यस उप-महानगरपालिकामा पनि पर्यटन विकासका प्रचुर सम्भावनाहरू रहेका छन् ।

उप-महानगरपालिकामा सु प्रसिद्ध बागेश्वरी मन्दिर, यहाँ रहेको जुँगा भएको महादेवको मूर्ती, रानी तलाउ, महेन्द्र पार्क, जमजम मस्जिद, जामा मस्जिद, फुलबारी मस्जिद, भवानी बाग तलाउ, रामलिला मैदान लगायत ३० भन्दा बढि स्थल धार्मिक, ऐतिहासिक र पुरातात्विक महत्वका स्थलहरू रहेका छन् । यहाँ होमस्टे र साँस्कृतिक पर्यटनको समेत उत्तिकै सम्भावना रहेको छ । मगर र थारु जातीको संस्कृति झल्कने विभिन्न साँस्कृतिक कार्यक्रमहरूलाई समेटेर साँस्कृतिक पर्यटन प्रवर्द्धन गर्न सकिन्छ । यसका साथै उप-महानगरपालिकामा कृषि उत्पादन, फलफुल, अन्नबाली, बेसारको उत्पादनमा अग्रणी स्थान रहेकाले ती क्षेत्रहरूलाई नमूना कृषि क्षेत्रको रूपमा विकास गर्न सके कृषि पर्यटकहरूलाई आकर्षण गर्न सकिन्छ । तसर्थ हाल पर्यटकहरूका लागि होटल तथा होमस्टेहरूका साथै अन्य आवश्यक सेवा सुविधा विस्तार गर्न आवश्यक रहेको छ ।

बहुजातीय, बहुभाषीय, बहुधर्म र सामाजिक विविधता एवं नेपालगञ्ज उप-महानगरपालिकामा परम्परागत मन्दिरहरु, मस्जिद तथा ऐतिहासिक स्थलहरु रहेका छन् । यस उप-महानगरपालिकामा रहेका विभिन्न पर्यटकीय तथा धार्मिक स्थलहरुको विवरण तालिकामा उल्लेख गरिएको छ ।

कुनै पनि क्षेत्रको विकासका लागि सो क्षेत्रसँग सम्बन्धित सम्पूर्ण पूर्वाधारहरुको समुचित विकास गर्नु अनिवार्य हुन्छ । नेपालमा पर्यटनको प्रचुर सम्भावना भएतापनि पर्यटन पूर्वाधारको अभावका कारण पर्यटन क्षेत्रको व्यापक विकासमा बाधा सिर्जना भएको छ । पर्यटन पूर्वाधार अन्तर्गत सहज यातायात सुविधा, होटल, लज तथा रेष्टुरेन्ट, पर्यटन गाईड, सूचना केन्द्रहरु, उद्दार संयन्त्र, सञ्चार, सुरक्षा तथा पर्यटकीय गतिविधिहरु नै हुन् । पर्यटनको सम्भावना हेरी यी पूर्वाधारहरुको आवश्यकताका आधारमा क्रमशः विकास गर्नु पर्यटन विकासका लागि अपरिहार्य छ । यस उप-महानगरपालिकामा रहेका होटेल, रिसोर्ट तथा रेष्टुरेन्टहरुको विवरण अनुसुची ४ मा उल्लेख गरिएको छ ।

कृषिको विकास पश्चात् कुनै पनि देशको आर्थिक क्रान्तिका लागि आवश्यक क्षेत्र भनेको उद्योग नै हो । औद्योगिक विकासका लागि राणाशासन कालदेखि नै विभिन्न प्रयासहरु हुँदै आए तापनि औद्योगिक क्रान्ति नै हुने प्रकारका ठूला स्तरका उद्योगहरु नेपालमा खुल्न सकेका छैनन् । भएका उद्योगहरु समेत रुग्ण हुँदै बन्द हुनु दुर्भाग्यपूर्ण अवस्था हो । कृषिको विकास सँगसँगै कृषि र स्थानीय कच्चा पदार्थमा आधारित उद्योगहरुको स्थापना गरी नेपालका उत्पादनहरुको उपभोग विश्व बजारमा पुर्‍याउन सकेमात्र नेपाल अतिकम विकसित राष्ट्रबाट माथि उठ्ने आधार तयार हुन्छ । यस उप-महानगरपालिकामा साना तथा ठुला लघु उद्यमहरु तथा व्यापार व्यवसाय सञ्चालनमा रहेका छन् भने बैंकिङ्ग सेवाका लागि भने ४० भन्दा बढी बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरु कारोबारमा सक्रिय रहेका छन् । उद्योगलाई प्रर्वद्धन गर्न स्थानीय स्रोतमा आधारित साना तथा मझौला उद्योगहरुलाई उत्तिकै प्राथमिकता र प्रोत्साहन गर्न जरुरी हुन्छ ।

औद्योगिक विकासका लागि राणाशासन कालदेखि नै विभिन्न प्रयासहरु हुँदै आएतापनि औद्योगिक क्रान्ति नै हुने प्रकारका ठूला स्तरका उद्योगहरु नेपालमा खुल्न सकेका छैनन् । भएका उद्योगहरु समेत रुग्ण हुँदै बन्द हुनु दुर्भाग्यपूर्ण अवस्था हो । कृषिको विकास सँगसँगै कृषि र स्थानीय कच्चा पदार्थमा आधारित उद्योगहरुको स्थापना गरी नेपालका उत्पादनहरुको उपभोग विश्व बजारमा पुर्‍याउन सकेमात्र नेपाल अतिकम विकसित राष्ट्रबाट माथि उठ्ने आधार तयार हुन्छ । उद्योगलाई प्रर्वद्धन गर्न स्थानीय स्रोतमा आधारित साना तथा मझौला उद्योगहरुलाई उत्तिकै प्राथमिकता र प्रोत्साहन गर्न जरुरी हुन्छ ।

साना उद्योग, कृषिमा आधारित सबै प्रकारका उद्योगहरु, घरेलु उद्योग, मझौला उद्योग, ठूला उद्योग, सेवामूलक उद्योग, सरकारी उद्योग, समुदायमा आधारित उद्योग, संकलन तथा प्रशोधन सम्बन्धी उद्योग गरि उप-महानगरपालिकामा ९०२४ वटा व्यापार व्यवसाय तथा उद्योगहरु विधिवत रुपमा दर्ता भई संचालनमा रहेका छन् भने ७८६ वटा होटल तथा व्यवसायहरु दर्ता भई संचालनमा रहेका छन् ।

व्यापार कृषि र उद्योग क्षेत्रको विकाससँग अन्योन्याश्रित सम्बन्ध भएको क्षेत्र हो । कृषि र उद्योग मार्फत उत्पादित सामाग्रीहरुलाई राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुर्‍याउने माध्यम व्यापार भएकाले व्यापार र वाणिज्यको विकास अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । स्थानीय तहहरु आर्थिक रुपले सबल हुन स्थानीय उत्पादनमा सबल भई निर्यात गर्न सक्ने अवस्थामा पुग्नु पर्दछ । आफ्नो क्षेत्रभन्दा बाहिर उत्पादित सामाग्रीहरुको व्यापार गरेर अर्थतन्त्र माथि उठ्न सक्दैन । यसका लागि कुनै न कुनै प्रकारले स्थानीय उत्पादनमा केन्द्रित भई यस्ता उत्पादनहरुलाई निर्यात गर्न सक्नुपर्दछ । यस उप-महानगरपालिकामा रहेका व्यापार/व्यवसायहरुको विवरण तालिकामा उल्लेख गरिएको छ ।

देशका ठुला शहरहरू बाहेक ग्रामिण ईलाकाहरूमा सघन बस्तीहरू भएका क्षेत्रमा मानवीय गतिविधिहरू जस्तै: शिक्षा, स्वास्थ्य, अन्य सेवा, व्यापार तथा वाणिज्य केन्द्रीत भएको पाइन्छ । यस्ता केन्द्रहरूलाई नै बजार केन्द्रहरू भनिन्छ । शहरी विकास र सुविधाका दृष्टिकोणले पूर्ण रुपमा विकास हुन नसकेता पनि भविष्यमा विकसित हुन सक्ने क्षेत्रका रुपमा यस्ता केन्द्रहरूमा मानवीय गतिविधिहरू केन्द्रीत र विकसित भईरहेको पाईन्छ । उपयुक्तता हेरी नयाँ क्षेत्रमा बजारको विकास गर्न नसकिने होइन् । तथापि केही मात्रामा विकसित भइसकेका यस्ता क्षेत्रहरूमा थप विकास गर्न सहज भने हुन्छ । यस उप-महानगरपालिकाका मुख्य व्यापारिक केन्द्रहरू निम्न अनुसार रहेका छन् ।

४.८.४ बैङ्क तथा वित्तीय संस्था सम्बन्धी विवरण

आधुनिक अर्थव्योवस्थामा आर्थिक कारोबार बैड्डबाट हुँदा त्यो व्यवस्थित र सहज हुन जान्छ। बैड्डिङ प्रणालीहरूमा व्यापक विकास भइरहँदा उनीहरूले प्रदान गर्ने सेवाहरू समेत विस्तार हुँदै गइरहेका छन्। हाल विभिन्न बैङ्कहरूले ए.टी.एम. सेवा, भिसा कार्ड सेवा महशुल भुक्तानी सेवा लगायत बीमाहरूको समेत व्यवस्था गरेका छन्। यसर्थ आधुनिक आर्थिक प्रणालीमा ग्रामिण जनताहरूको समेत बैङ्किङ सेवामा पहुँच पुर्‍याउन अपरिहार्य जस्तै भइसकेको छ। यस उप-महानगरपालिकामा ३० वटा बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाहरुमार्फत बैङ्किङ कारोबार हुने गरेको छ भने यहाँ १११ वटा सहकारी संस्थाहरु सकृय रुपमा संचालनमा रहेका छन्। यसका अलवा विभिन्न बचत समूहहरु मार्फत पनि आर्थिक कारोबार हुने गरेको छ। यहाँ रहेका बैंक तथा वित्तिय संस्थाहरु सम्बन्धी विवरण तलको तालिकामा समावेश गरिएको छ।

उप-महानगरपालिकाको आर्थिक तथा सामाजिक विकासमा यहाँका सहकारी संस्थाको भूमिका महत्वपूर्ण रहेको छ । सहकारी संस्थाले स्थानीयस्तरको बचतलाई उप-महानगरपालिका बाहिर जानबाट रोकी स्थानीय क्षेत्रमा विभिन्न आयमूलक कार्यमा लगानी गरिरहेका छन् ।

सहकारी संस्थाप्रति जनताको अपनत्व बढ्दो र प्रशासनिक झन्झट कमी हुने हुँदा वित्तीय क्षेत्रमा यहाँका जनताको पहुँच समेत बढेको छ । नगरको उद्योग व्यापार क्षेत्रमा लगानी गर्ने उद्देश्यका साथ बचत तथा ऋण, कृषि, उपभोक्ता र बहुउद्देश्यीय आदि प्रकृतिका सहकारी संस्थाहरूबाट कर्जा लगानी हुने गरेको छ। साथै यी संस्थाहरूले नियमित रुपमा सदस्यहरूबाट बचत संकलन पनि गर्दै आएको देखिन्छ। यी सहकारी संस्थाहरूबाट कृषि, उद्योग तथा व्यापार क्षेत्रमा लगानी हुने गरेको छ। यस उप-महानगरपालिकामा रहेका सहकारी संस्थाहरूको विवरण तलको तालिकामा उल्लेख गरिएको छ।